De Vierdaagse van 1992. Een kruistocht in spijkerbroek

werk in uitvoering laufende Arbeit work in progress

In 1992 liep ik de Vierdaagse. Nu loop ik de Vierdaagse van 1992 opnieuw, in acht etappes van vijfentwintig kilometer. Voordat de Vierdaagse van 2026 begint. Voor ik vergeet. Met KNBLO-kaarten en draaiboeken van gemeentepolitie en rijkspolitie uit het archief, reconstrueer ik de andere route van toen. En met memoires, memorabilia, archivalia, kranten, boeken en video’s vertel ik het verhaal van de Vierdaagse van 1992. Een kruistocht in spijkerbroek.

Parcoursen, één routekaart per wandeldag¹

JULI 1992, HAANTJESAVOND, CAFÉ ’T HAANTJE, DAALSEWEG 19

Als geschiedenisstudenten en leden van Geschiedenis Studenten Vereniging Excalibur kwamen we elke dinsdagavond bijeen in de zaal van Café ’t Haantje van Piet en Joop aan de Daalseweg en dronken daarbij halve liters Amstel bier.² Een paar weken voor het begin van de Vierdaagse van 1992 kwam iemand ’s nachts op het idee om ons in te schrijven.³

Iemand deed dat ook de volgende dag.

De boekhouding werd op bierviltjes gevoerd.

Niemand trainde. Eén iemand liep op een dag in het weekend 20 kilometer en vond dat best wel ver. Ik zei dat we vier dagen vijftig kilometer moesten lopen.⁴

Een briefkaart van wandelsportorganisatie Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO), gericht aan Heer Louwers S, Vossendijk 65-9, 6534 TD Nijmegen: “U wordt verzocht U op maandag 20 juli 1992 te melden op “de VEREENIGING” Keizer Karelplein Nijmegen bij startbureau 1M. Uw loopnummer is V1M588. De afstand bedraagt 50 km. Bij volbrengen komt U in aanmerking voor beloning 1.”⁵

Alsof je wordt verzocht je te melden op een politiebureau of voor een militaire keuring.

En op de achterkant van de kaart: “Hiermede bevestigen wij Uw inschrijving voor de Vierdaagse. U dient deze kaart te tonen bij de aanmelding op maandag te Nijmegen en wel tussen 09.00 en 16.00 uur. Bij wijzigingen deze kaart (of kopie) verbeterd retour zenden. De kaart moet dan uiterlijk 3 juli in ons bezit zijn.”

Voor wijzigingen was het al te laat.

MAANDAG 20 JULI 1992 09:00-16:00 AANMELDING, DE VEREENIGING

“De 76ste Vierdaagse die morgen begint, is mijn eerste en naar ik aanneem meteen mijn laatste. Het lijkt mij een onderneming waaraan iemand zich hooguit eens in zijn leven waagt, hoewel er mensen zijn zoals de oud-politicus Maarten Schakel die van een ‘verslaving’ spreken.”

“Vorige week nam ik alvast poolshoogte en Nijmegen leek op een stad die zich voorbereidt op een veldslag. Overal werden stellages getimmerd, de schouwburg is ingericht als noodhospitaal, buiten de stad verrees een kampement voor 8000 manschappen. Vanavond begint het allemaal met een vlaggenparade en met parachutisten die landen in de stad.” 

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (1). Erkenning’, Het Parool, 20 juli 1992, 3.⁶

Op maandag 20 juli 1992 was de hitte ‘moordend’: “Veel deelnemers zagen het dan ook somber in. Wachtend in lange rijen om een startkaart af te halen, wisselden ze snel nog adviezen aan elkaar uit om zich te wapenen tegen de hitte.”⁷ ’s Middags verdrongen zich vele honderden mensen voor de inschrijfloketten om alsnog mee te kunnen doen: “Velen moesten uren wachten in de tropische hitte.”⁸

We zullen tussen 09:00 en 16:00 uur hebben afgesproken op het parkeerterrein achter De Vereeniging⁹ om ons aan te melden bij startbureau 1M, bemand door J.H.F. van Son en J.H.W. Hermsen,¹⁰ en ontvingen een tasje met startkaarten en papieren waarvan ik de inhoud terug vind in een map in mijn archief: de zangbundel Vierdaagse Tunes,¹¹ een prijsvraag van de Gemeente Nijmegen, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar’, het programma magazine De 4 Daagse en vijf ansichtkaarten van sponsor PTT Post, waarvan vier met de routes van de Vierdaagse dagen.¹²

“Ook de 42-jarige Frans Coenen uit Geleen wandelt ‘groepsgewijs’. Sinds jaar en dag maken PTT’ers deel uit van de vierdaagsecolonne. Dit jaar loopt zelfs het recordaantal van 1200 mee. Onder hen dus ook de chauffeur/besteller uit Geleen die vier maal 50 kilometer voor de boeg heeft.”¹³

Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen, met 29 door een werkgroep geselecteerde liederen, begint met het voorwoord ‘Variatie’ van Dick Lammerts van Bueren, Hoofd Voorlichting Vierdaagse van de KNBLO: “Jeanet Kuilberg heeft een opmerkelijke stelling geponeerd bij haar proefschrift waarop zij is gepromoveerd tot doctor in de sociale geografie: “Armoede is ook: niet bij machte zijn enig ander lied dan ‘Potje met vet’ ten gehore te brengen, de walkman als normaal te accepteren en iemand die hardop zingt op straat als dorpsgek te beschouwen.” (Uit: De Gelderlander 12/12-’91) Die armoede werd al tal van jaren op wandelparcoursen en door het KNBLO-Bestuur onderkend. Door toedoen van de in dit boekje vermelde bedrijven/instellingen en met steun van de Evenementen Commissie Nijmegen is het nu mogelijk alle deelnemers aan de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen ’92 dit handzame zangbundeltje aan te bieden.” De bundel begint met het ‘Vierdaagselied’ van zestig jaar eerder: “Zo willen wij door Nederland / En door het leven heen” – en eindigt met ‘We zijn er bijna’ en… ‘Een potje met vet’.¹⁴

Met de prijsvraag van de Gemeente Nijmegen kun je een “geheel verzorgd weekend voor twee personen in het Altea hotel in Nijmegen” winnen door de volgende zin af te maken: “Voor mij is Nijmegen dè stad, omdat”… Het Altea hotel uit 1990 is gevestigd aan het Stationsplein en heet tegenwoordig Mercure Hotel Nijmegen Centre. “Over de uitslag kan niet gecorrespondeerd worden.” Ik heb de antwoordkaart niet ingevuld en ingeleverd.¹⁵

De ‘Aanwijzingen voor de wandelaar’, met de aanwijzing deze zorgvuldig door te lezen:

“-Dinsdag, woensdag en donderdag afmelden voor vijf uur. Vrijdag tot zes uur. Indien u later binnenkomt wordt u als uitvaller beschouwd.
-Zowel burgers als militairen kunnen terecht bij de geneeskundige dienst op de ingerichte rustplaatsen.
-Pas nadat u zich heeft afgemeld, kunt u (indien noodzakelijk) naar het hospitaal in ‘De Schouwburg’ voor geneeskundige hulp. Alleen voor noodgevallen: vanaf drie uur ’s morgens.
-Het is de wandelaars verboden zich buitenissig te kleden of uit te monsteren. U wordt verzocht normale wandelkleding te dragen.¹⁶
-Wandelen en zingen vormen een uitstekende combinatie. Maar bedenk wat u zingt.
-Verzoeke uit veiligheidsoverwegingen geen souvenirs aan kinderen aan te reiken.”¹⁷

In vergelijking met het voorgaande jaar is in 1992 aanwijzing 13 toegevoegd: “-Zorgt u ervoor dat u uw controlekaart/magneetkaart niet verliest.”¹⁸

Op de achterkant van de ‘Aanwijzingen voor de wandelaar’ een reclame van Snoek Kousenspeciaal: “Ik loop al jaren zonder blaren.” De winkel is nog steeds gevestigd aan de Ziekerstraat 45 en sinds 2022 onderdeel van modeketen SOXX.

De magneetkaart – die ik me niet kan herinneren – is de belangrijkste wijziging in de Vierdaagse van 1992. KNBLO-medewerkers krijgen in het voorafgaande weekeinde een spoedcursus van PTT Telecom om zich het werken met de computer eigen te maken. Marsleider Chris Bos: “Na de jubileummars in 1991, die met 38.854 deelnemers alle records heeft gebroken, behoort de 76e Vierdaagse weer tot de ‘gewone’. Hoewel, geen enkele uitgave is gelijk aan de vorige. Elk jaar weer zijn aanpassingen noodzakelijk. Die vergen vaak veel inventiviteit en uiteraard de nodige maatregelen. Ook voor dit jaar. Zo wordt er – als gevolg van de grote deelname van het vorig jaar – bij de aanmelding op maandag aan elke individuele deelnemer een magneetkaart uitgereikt waarop alle noodzakelijke persoonsgegevens zijn aangebracht. Via deze kaart vindt elke dag de registratie plaats na terugkeer van de mars. Hierdoor kunnen langere wachttijden voorkomen worden.”¹⁹

In het programma magazine De 4Daagse volgen nog enige praktische wenken:
“-Gebruik vóór de start, althans in de loop van de morgen, een goed ontbijt en zorg er tevens voor bij de koffiemaaltijd en de warme maaltijd voldoende voedsel tot u te nemen.
-Indien u gedurende de mars wilt drinken, worden melkprodukten aanbevolen. Het gebruik van alcohol wordt ontraden, daar de combinatie van alcohol en lichamelijke inspanning uw gezondheid bedreigt.
-Het gebruik van opwekkende en kalmerende middelen wordt met nadruk ontraden.”²⁰

In mijn archief ontbreekt de folder die is uitgereikt aan de ruim 35.000 wandelaars die op de eerste dag met extreme weers- en wandelomstandigheden te maken zullen krijgen: “Alle deelnemers kregen vanmorgen een stuk papier met daarop raadgevingen voor het lopen in de hitte zonder lijf en leden te schaden. In de handleiding wordt de kilometervreters op het hart gedrukt bij extreme hitte een hoed, pet of geknoopte zakdoek op het hoofd te zetten en in ieder geval eens per uur een halve liter vocht (beslist geen alcohol) tot zich te nemen. Andere suggesties zijn: vaker rust nemen, het dragen van luchtige, lichtgekleurde kleding en het nuttigen van extra zout tijdens de avondmaaltijd. Bij onweer kunnen, aldus de aanwijzingen, de lopers het best zo snel mogelijk een schuilplaats in de berm van de weg of een greppel te zoeken. Het staan onder een boom of lantaarnpaal wordt in verband met de kans op het inslaan van bliksem ten stelligste afgeraden. De wandelaars doen er bovendien goed aan extra sokken mee te nemen. Door onweersbuiten nat geworden textiel gaat soppen en veroorzaakt blaren.”²¹

De perschef van de Vierdaagse verwacht dat de tropische temperaturen en de hoge luchtvochtigheidsgraad te zamen met het klevende asfalt een meer dan normale aanslag op de deelnemers zullen plegen: “Volgens Lammerts van Bueren is het niet uitgesloten dat het zal gaan onweren; als dat het geval is, zal de bevolking via de lokale radiostations worden opgeroepen de deuren te openen en de wandelaars in huis te laten schuilen tot het weerlichten achter de rug is.”²²

In mijn archiefmap de extra editie van De Gelderlander van maandag 20 juli, waarin aandacht wordt besteed aan de tropische start van de Vierdaagse: “Het Vierdaagselegioen moet dit jaar rekening houden met een tropische start. Hoofddeksels, zout en veel drank zullen geen overbodige luxes blijken op de Dag van Elst. De damp zal morgen van het asfalt in de Betuwe afslaan, als de weersverwachtingen van het KNMI uitkomen. De organisatie van de Vierdaagse is in ieder geval voorbereid op een mogelijke hittegolf. Er ligt een compleet noodscenario klaar, mochten de temperaturen deze week een te zware aanslag op het wandelpeleton doen. De deelnemers starten dan eerder en onderweg worden er meer rustplaatsen ingericht. In het uiterste geval kunnen zelfs de routes met tien kilometer ingekort worden. Marsleider Chris Bos reageert echter nuchter op de berichten uit De Bilt: “Er is wel vaker een hittegolf voorspeld, maar dat bleek later allemaal mee te vallen.” Het is alweer bijna twintig jaar geleden dat de hitte echt rampzalige gevolgen had voor het Vierdaagselegioen. Toen bezweken enkele Zwitserse lopers aan de loodzware omstandigheden.”²³

In de extra editie van De Gelderlander verzorgt weerman Jan Versteegt het weerbericht van maandag 20 juli en de verwachting voor dinsdag 21 juli: “Al enkele dagen wezen de vooruitzichten op een vrij warme tot warme Vierdaagseweek. […] Op deze maandag kan het kwik in de middag best dicht bij de tropische grens van 30 graden uitkomen. Daarbij zal de luchtvochtigheid langzaam wat stijgen zodat het ook drukkender gaat worden. In de komende avond zal het tijdens de vlaggenparade in de Nijmeegse Goffert vrij zwoel zijn, waarbij de temperaturen geruime tijd boven de 20 graden zal liggen. […] In de komende nacht is er een enkele mistbank mogelijk en de temperatuur komt nauwelijks onder de 17 graden, opnieuw een zwoel nachtje dus. De start van het wandelevenement zal in de vroege ochtend plaatsvinden onder vrij klamme omstandigheden, waarbij de temperatuur in de eerste ochtenduren vrij snel kan oplopen. Het is niet uitgesloten dat het kwik tijdens de rit naar Elst opnieuw dicht bij de 30 graden zal komen. Bewolking en niet al te veel wind maken het weerbeeld broeierig. In de loop van de middag neemt de onweerskans geleidelijk toe. Het juiste tijdstip van binnenkomst en de intensiteit van de buiten vallen vooraf moeilijk vast te stellen. Woensdag wordt het iets minder warm en minder drukkend.”²⁴

DE AVONDVIERDAAGSE: VLAGGENPARADE

Maandagavond wordt de Vlaggenparade gehouden.²⁵

“Voor het bijwonen van de Vlaggenparade in het Goffertstadion is een toegangsbewijs vereist. Verkrijgbaar op maandag. Het programma aldaar begint om half zeven.”²⁶

Wij waren daar niet bij. Vijf jaar eerder was ik er wel bij geweest, op maandag 20 juli 1987. Ik kan me de colonne met escortes van genodigden naar het Goffertstadion herinneren.

“De Vlaggenparade werd afgesloten door een indrukwekkend defilé en een knallend vuurwerk. Veel deelnemers maakten dat echter niet meer mee: op tijd naar bed want de eerste lopers moesten vanochtend al om vier uur vertrekken, voor de eerste etappe, over de Waalbrug naar Elst.”²⁷

In de Betouwstraat speelt orkest Jackpot voor Café De Sportcentrale.²⁸

DINSDAG 21 JULI 1992 1E MARSDAG – 1. NIJMEGEN-ELST

“We zijn op pad! Het is noodweer in de Betuwe, donder en bliksem, maar we zijn ‘vol levenskunst en moed’ zoals het Vierdaagse-lied voorschrijft.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (2). Op weg’, Het Parool, 21 juli 1992, 3.

Op een zonnige zondagochtend start ik om acht uur, op het parkeerterrein van De Vereeniging op vijfhonderd meter van mijn huis, met de eerste van acht etappes in de voetsporen van de Vierdaagse van 1992.

De start voor individuele deelnemers van de 50 km in 1992 is tussen 04:00 en 04:45 uur, Sinds 1987 geldt: “Dank zij twee startuitgangen bij De Vereeniging (Oranjesingel en Sloetstraat) zijn er ’s morgens vroeg nauwelijks of geen wachttijden meer.”²⁹ De afstand van de 1e Marsdag is 50,5 kilometer.³⁰ De kleur van de startkaart is rood, net als de pijlen die we die dinsdag moeten volgen.

Groepen, militairen en de ‘na-inschrijvers’ – degenen die zich tussen 14 en 20 juli 1992 hebben ingeschreven – starten op het Julianaplein, tegenover de Wedren. Wij waren dus in ieder geval vóór 14 juli ingeschreven.³¹

“Maar eerst was er nog die nacht. Zelfs toen de zon al uren onder was bleef de temperatuur rond de 25 graden schommelen.”³²

In 1992 woonde ik op Vossenveld, een flat van de Stichting Studenten Huisvesting Nijmegen (SSHN) aan de Vossendijk in de wijk Hatert, bij het Maas-Waalkanaal. Ik stond die week elke nacht om 02:00 uur op om vóór 04:00 uur bij de start te zijn.³³ Ik fietste in twintig minuten via de Hatertseweg en de St. Annastraat naar De Vereeniging. Waar ik mijn fiets stalde, herinner ik me niet;³⁴ bij De Vereeniging was geen fietsenstalling meer: “In verband met de benodigde ruimte rondom het gebouw ‘De Vereeniging’ is de bewaakte fietsenstalling verplaatst naar het terrein ‘De Wedren’, gelegen tussen de startplaatsen ‘De Vereeniging’ en het Julianaplein. De politie zal extra toezicht houden op het stallen van de rijwielen en maatregelen nemen wanneer dit niet juist gebeurt.”³⁵

“Om 4.00 uur gaan de eerste lopers van start, volgens traditie in aanwezigheid van de marsleider. Ze worden luidruchtig aangemoedigd door familie en vrienden, maar ook door honderden feestgangers voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij is. De eerste dag van de Vierdaagse voert door de oostelijke Betuwe. Al snel na de start steken de wandelaars de Waalbrug over. In Lent, ten noorden van Nijmegen slaan rechtsaf richting Bemmel dat tot de gemeente Lingewaard behoort. Hier is het in de vroege ochtend al een drukte van belang. De kijkers staan rijendik. Er is op verschillende plaatsen muziek.”³⁶

Vanachter de dranghekken moedigden vrienden – voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij was – ons aan, terwijl we naar de Waalbrug wandelden.

Nijmegen – Vanaf ‘De Vereeniging’ via Sloetstraat en vanaf de Wedren verder alles via Bijleveldsingel – rechts Prins Bernardstraat – links – Waldeck Pyrmontsingel – Jacob Canisstraat³⁷ – Straalmanstraat – links – Mr. Franckenstraat – rechts Keizer Traianusplein volgen en Nieuwe Ubbergseweg oversteken – Gen. J. Gavinweg en via gecombineerd fiets -voetpad en de oostelijke rijstrook van de Waalbrug naar Lent.”³⁸

Van de Waldeck Pyrmontsingel naar de Jacob Canisstraat staken we de Daalseweg over, met op de hoek Snackbar Corry en vijftig meter verder Café ’t Haantje, waar een paar weken eerder dit avontuur begonnen was.

Ik loop over het oostelijke fietspad over de Waalbrug. De situatie daarna is sinds 1992 gewijzigd: na het hoogwater in 1993 en 1995³⁹ met overstromingen en evacuaties is er ‘Ruimte voor de Rivier’. Er is een nevengeul naast de Waal gegraven, de Spiegelwaal, waardoor het stadseiland Veur-Lent is ontstaan: “De Waaldijk werd 350 meter naar achteren gelegd, maar de oude dijk en de huizen erop bleven grotendeels staan en kwamen aldus op een eiland te liggen.”⁴⁰ Met de ‘Waalsprong’ is het stadsdeel Nijmegen-Noord gebouwd en zijn de Lentse tuinbouwkassen vervangen door nieuwbouwwijken.

Ik loop nu over de Verlengde Waalbrug via de Lentse Warande naar de Bemmelsedijk tot aan Fort Lent – bij ons beter bekend als het Wijnfort – waar in 1992 vrienden werkten en we feesten vierden.

Binnen de gemeentegrenzen van Nijmegen staan de Vierdaagseroutes in het draaiboek van de gemeentepolitie, daarbuiten in het draaiboek van de rijkspolitie: “De wandelaars komen tussen 04.00 uur en 09.00 uur het district Nijmegen binnen, in de gemeente Elst, via de Waalbrug te Lent.”⁴¹

Lent – Waalbrug – Bemmelsedwijk – Bemmelseweg – Vossenpelsestraat.

Ik sla de Vossenpelssestraat in. Aan het eind daarvan woonde in 1992 een vriend die rechtstreeks uit de kroeg gestart was. Op weg naar waar zijn huis stond, bleef hij herhalen dat de koelkast thuis vol koud bier lag.

Bemmel – Vossenpelsestraat – Zandsestraat – Teselaar – Dorpsstraat – Loostraat – Van Herckenrathweg kruisen – De Plak – Dikselsestraat – Heuvelsestraat – Azalealaan – Rosa – Bergerdensestraat.

‘Welkom in De Betuwe’ staat er onder het plaatsnaambord van Bemmel. In de Dorpsstraat bereik ik Café De Roskam, nog gesloten, en Het Wapen van Bemmel, net geopend.

“Om 9:00 uur is in Bemmel alles letterlijk voorbij. De lopers van […] 50 kilometer doen vervolgens Huissen aan, de tweede kern van de gemeente Lingewaard. […] Via Elden, een wijk in Arnhem-Zuid, voert de route naar Elst in de gemeente Overbetuwe. Ook hier […] moedigt men in de overvolle straten de lopers aan. Deze vervolgen hun weg via Slijk-Ewijk naar Oosterhout. Vandaar is het nog een lang en zwaar uur lopen over de slingerende Waaldijk, terug naar Lent en naar de brug bij Nijmegen. Het is op deze dijk dat in 2006 vele lopers in moeilijkheden raakten door de hitte het gebrek aan vocht. Er vielen die dag twee doden, met de eerste en tot nu enige afgelasting van een lopende Vierdaagse tot gevolg.”⁴²

De Betuwelijn bestond nog niet. Of eigenlijk wel: de Betuwelijn is de oorspronkelijke spoorlijn tussen Elst en Dordrecht. De Betuweroute voor goederenvervoer van de Maasvlakte naar de Duitse grens werd in 2007 geopend en passeer ik via De Plak.

Na de ‘Kapel De Heuvel’ op de Heuvelsestraat, zie ik links de kerktoren van Elst. Ik loop verder door het glastuinbouwgebied Bergerden rondom de Bergerdensestraat.

Huissen – Bergerdensestraat – Rijkerswoerdsestraat – Kruisstraat – Huissensedijk – Viaduct “Helden”.

Al lopend door de Kruisstraat kom ik Rijkerswoerd binnen. Ooit een buurschap, sinds 1989 een nieuwbouwwijk. Ik wandel langs de Bob Marleystraat, de Bill Haley- en de Elvis Presleystraat. Deze weg is nu onderdeel van het RijnWaalpad (F325), de 15,8 kilometer lange fietssnelweg die Arnhem en Nijmegen met elkaar verbindt. Tegenwoordig is het bijna gevaarlijker om op een fietspad te wandelen dan op welke weg dan ook.

De extra editie van De Gelderlander van dinsdag 21 juli opent met een foto van Ger Loeffen van een eenzame wandelaar in korte broek en regenjack.⁴³ “Doornat. Slechts enkele minuten heeft iedereen om kapjes, jassen en paraplu’s te voorschijn te halen. Een korte hevige onweersbui doordrenkt de wandelaars op de eerste dag van de 76ste Vierdaagse. De voorhoede heeft net Elst bereikt als de dreigend groene lucht zich opent.”⁴⁴

“Een kort hevig noodweer met stortregens, donder en bliksem treft de ruim 36.000 wandelaars vanmorgen enkele uren nadat zij van start zijn gegaan voor de 76ste Vierdaagse. Om half negen flitsen de schichten door de lucht en even later zoeken de eersten dekking bij huizen en boerderijen langs de route. […] Als het gros van de lopers Lent passeert is het nog droog.”⁴⁵

“Onweer! Dat was het thema van de eerste loopdag van de Nijmeegse Vierdaagse. Rond kwart voor negen in de ochtend haalde een dreigende groen-zwarte lucht het Vierdaagse legioen in. Velen hadden geen regenkleding meegenomen want het noodweer was pas aan het einde van de middag voorspeld. Daar kregen we spijt van. Twintig minuten lang stroomde de regen met bakken uit de hemel. Het leeuwendeel van de deelnemers liep op dat moment midden in de velden zonder enige beschutting.”⁴⁶

Vierdaagseloper Ron van der Schree doet verslag in een verhalenbundel: “Het gebeurde tijdens de Vierdaagse van 1992. Voor het zevende achtereenvolgende jaar kwam ik naar Nijmegen om de vier keer 50 km te lopen.”

“Die nacht was het benauwd, heel benauwd, klam, drukkend. Ik heb nauwelijks geslapen, want daar was het te warm voor. Raam open, bovenop het bed liggen en het idee hebben dat je ervan af dreef. Het koelde volstrekt niet af.”

“Vanaf de start bij de Vereeniging ging het naar de Waalbrug, door naar Bemmel voor mijn eerste stop bij café De Roskam. De benauwdheid was niet verdwenen. In tegendeel. Het was misschien 25 (?) graden en bijna windstil. De lucht zag donkergrijs, bijna groen of diepblauw, maar vooral heel dreigend. Woeste wolkenpartijen boden een vervaarlijke aanblik. Ik vervolgde de route met de stroom mee; steeds keek ik naar boven. Het was duidelijk: dit zou helemaal verkeerd gaan. De 50 km loopt ‘onder Arnhem door’ en buigt dan af in zuidelijke richting naar Elst. Je komt voorbij Elden. Het was ongeveer acht uur en toen gebeurde het. Eén daverende dreun en een complete wolkbreuk, die zich al uren had aangekondigd. Dat had ik nooit eerder gezien. Een hele weg vol wandelaars was in drie seconden leeg. Iedereen dook weg onder bushokjes, viaducten, afdakjes, schuurtjes, paraplu’s, noem maar op. Zelf had ik een paraplu bij me en stak die op. Het leek of het er dwars doorheen regende. Ik rende de woonwijk bij Elden in en kwam meteen terecht onder een klein afdakje bij een voordeur. Die ging na een halve minuut open. ‘Kom maar binnen, daarbuiten is het nu ook niks’. Twee minuten later zat ik in een woonkamer met een kopje koffie naar TV-Gelderland te kijken. ‘Geef je sokken maar, onze droogtrommel draait nu toch en ze zijn kletsnat’.”

“TV-Gelderland riep iedereen die in de buurt van het Vierdaagseparcours woonde op zoveel mogelijk wandelaars onderdak te verlenen tijdens dit noodweer. Het was echt even bar en boos. Uiteindelijk heb ik er ruim drie kwartier gezeten. Toen was de bui wel over en klaarde het op. De benauwdheid was gelukkig weg. De sokken kreeg ik zo goed als droog terug en ik kon verder. Het weer is die dag goed gebleven en rond een uur of drie meldde ik me bij de finish. Hoeveel wandelaars die dag zijn uitgevallen weet ik niet. Maar ik kon me er iets bij voorstellen, als je ergens onderweg overvallen was, geen kant uit kon en dan als een verzopen kat nog zo’n 25 kilometer naar Nijmegen te gaan had.”⁴⁷

Maaike Trimbach liep als ‘embedded’ verslaggever van het Nieuwsblad van het Noorden de Vierdaagse: “Het onweer haalt me in in de buurt van een boerderij. Ik vind even beschutting tegen een muur onder een dak van paraplu’s. Als het water uiteindelijk vanaf de paraplu’s in stromen in mijn nek, mijn broek en mijn sokken gutst, besluit ik verder te lopen.”⁴⁸

Arnhem – Kronenburgdijk – Brinksestraat – De Brink – Rijksweg-West – Elderhofseweg – onder viaduct Elderhof door linksaf fietspad op – Batavierenweg.

“Voor de eerste wandeldag was een waarschuwing voor onweer en slagregens uitgegeven, maar dat een en ander al zo vroeg in de morgen, tussen acht en negen uur, zou plaatsvinden had niemand verwacht. Het was drukkend benauwd en in korte tijd werd het aardedonker en rolden de donderslagen over het Betuwse land. Wie een schuilplaats kon vinden in woningen, boerderijen en groentekassen was goed af, maar velen werden kletsnat bij het schuilen in greppels en sloten. Schuilen onder bomen is levensgevaarlijk, maar doorlopen is ook niet onproblematisch! “⁴⁹

“Volgens de rijkspolitie Nijmegen heeft het noodweer nergens tot ongelukken geleid.”⁵⁰

“Er deden zich tijdens hevige windstoten en onweer rond negen uur ’s ochtends geen persoonlijke ongelukken voor. Wel gingen vier tenten van de organisatie voor het vertrek- en startpunt bij De Vereeniging de lucht in.”

“Onweer en harde windstoten deden de meesten een veilig heenkomen zoeken. De bewoners van huizen langs de route, die langs Elst, Arnhem, Herveld en Oosterhout weer richting Nijmegen liep, gaven massaal gehoor aan een oproep van de marsleiding om hun woningen voor het wandellegioen open te stellen. Het klaarde overigens snel weer op waardoor het noodscenario van de organisator, de Koninklijke Bond voor lichamelijke opvoeding, KNBLO, – het bekorten van de etappes van 30, 40 of 50 kilometer met tien kilometer – niet in werking trad.”

“Een van de vier belangrijkste controleposten onderweg meldde paniekerige reacties van mensen die plotseling hard gingen lopen.”⁵¹

“PTT’er Frans Coenen uit Geleen had het geluk dat hij met zijn collega’s net bij een verzorgingspost van de posterijen was aangekomen toen de bui even voor negenen losbarstte. In de PTT-tent en toiletwagens wisten de postbestellers de boel droog te houden.”⁵²

De Brinksestraat naar Elden is afgesloten voor auto’s en alleen bereikbaar voor aanwonenden. Snollebollekes treedt op in het Gelredome. Bij Bistro Het Hoefijzer aan de Brink 7 pauzeer ik om 12:45 uur met koffie, appeltaart met slagroom en Spa Blauw.

In mijn herinnering schuilden we onder de luifel van een café of winkel toen het noodweer uitbrak. Waar, dat weet ik niet meer. Mijn sokken bleven droog, totdat een wandelaar voor ons in het water stampte dat in de goot stond. Ergens in de Dorpsstraat.

(Waar ik toch niemand kende)⁵³

Elst – Rijksweg Noord – Dorpsstraat.

Op de kruising van de Rijksweg-Noord en de Dorpsstraat sla ik af richting station Elst, om daar de sprinter naar Nijmegen te nemen.

VOETNOOT 2006: DE EENDAAGSE

Zoals elk jaar bezocht ik in 2006 met mijn ouders één Vierdaagsedag.⁵⁴ Op dinsdag 18 juli liepen we ’s morgens over de Snelbinder, de fiets- en voetgangersbrug die aan de spoorbrug over de Waal hangt, naar Café Waalzicht aan de Oosterhoutsedijk in Lent. We vonden het eigenlijk te warm om op het terras te zitten, laat staan om de Vierdaagse te lopen. ’s Middags liepen we het laatste stuk langs de route terug, over de Waalbrug naar de finish op de Wedren.⁵⁵ Onderweg hoorden en zagen we sirenes en zwaailichten van ambulances – een onheilspellend voorgevoel. ’s Avonds volgde het bericht dat de 90e Vierdaagse na slechts één dag werd afgelast, na het overlijden van twee wandelaars.

“De meest dramatische dag uit de geschiedenis van de Vierdaagse. Juli is meestal de heetste maand van het jaar. Zo ook in 2006. Op de eerste Vierdaagsedag schoot de temperatuur omhoog tot meer dan 33 graden en de luchtvochtigheid was hoog. De leiding van de Vierdaagse had in de voorspellingen geen aanleiding gezien om speciale maatregelen te nemen, zoals een inkorting van de route. Dat pakte verkeerd uit. Op de lange dijk tussen het dorp Oosterhout en de Waalbrug in Nijmegen raakten veel wandelaars in moeilijkheden. Honderden lopers werden onwel. Ambulances brachten 67 mensen naar het ziekenhuis. Vijf personen moesten worden gereanimeerd. Er vielen twee doden, één die middag en één later op de avond, beide mannen van rond de zestig. De ontzetting was groot. Metereologen werden geconsulteerd en in overleg met burgemeester Guusje ter Horst besloot de marsleiding de Vierdaagse af te gelasten. De temperatuur zou de volgende dagen oplopen tot meer dan 35 graden en niemand wilde nog meer slachtoffers riskeren. De verslagenheid in de stad was groot.”⁵⁶

De 57-jarige Reynault Kussy uit Elst stierf destijds ’s middags op de Oosterhoutsedijk in Lent aan een zonnesteek. Dat gebeurde vlak bij de plek waar nu het Romeinse masker ‘Het Gezicht van Nijmegen’ staat. Diezelfde dag overleed de 65-jarige Wim Lankreijer uit Slootdorp op een camping in Groesbeek aan een aneurysma; hij was die ochtend al voor twaalf uur ‘binnen’. Hoewel een wetenschappelijke publicatie uit 2007 concludeerde dat hitte bij beiden geen rol speelde,⁵⁷ komt mede-auteur Maurice Vroegop daar nu op terug. In de podcast De dood of de gladiolen herziet hij in 2026 zijn standpunt over de doodsoorzaak van Rein Kussy.⁵⁸

DE DAG VAN ELST

Het gemeentebestuur van Elst nodigt het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen uit voor de Dag van Elst: “Hierbij nodigen wij u uit om op dinsdagmorgen 21 juli 1992, de doortocht van de 76e Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen door de dorpskern van Elst vanuit een gereserveerd gedeelte ter hoogte van het gemeentehuis in de Dorpsstraat te Elst gade te slaan.”

“Een zestal toegangsbewijzen tot dit gereserveerde gedeelte gelieve u bijgevoegd aan te treffen. Bij het gebruikmaken van een eigen wagen kunt u deze parkeren op het bijgevoegde plattegrond aangeduide Europaplein. Dit plein is op deze ochtend te bereiken via de oude Rijksweg Arnhem-Nijmegen, de Wagenmakersstraat (afslag ESSO-garage Hessels) en de Randweg. Het zich laten voorrijden tot vóór het gemeentehuis is niet mogelijk.” 

“U wordt verzocht er rekening mee te houden, dat in verband met parcourswijziging voor de 50-km-categorie en het groot aantal deelnemers, het tijdstip van doorkomst door de Dorpsstraat van het merendeel van de wandelaars tussen 7.30 en 10.30 uur ligt.” Op het bijgevoegde bewijs van toegang: “U wordt vriendelijk verzocht i.v.m. de vroege doortocht uiterlijk om 08.00 uur uw plaats in te nemen.”⁵⁹

De tweemansbezetting van Post 7 van de rijkspolitie – Dorpsstraat, omgeving van gemeentehuis – krijgt op de Dag van Elst van 07:00 uur tot ‘afloop’ de volgende opdracht: “Dorpsstraat geheel vrijhouden voor de wandelaars. Auto’s van genodigden laten parkeren op het Europaplein. Doorgang van het publiek achter de stoelen voor de genodigden voor het gemeentehuis vrij houden. Zorgen dat het publiek op het trottoir achter de dranghekken blijft.”⁶⁰

Op de plaats van ESSO-garage Hessels aan de Rijksweg Zuid 52 zijn tegenwoordig tankstation Tango en Vakgarage Tip gevestigd.

DINSDAG 21 JULI 1992 1E MARSDAG – 2. ELST-NIJMEGEN

’s Morgens neem ik de eerste sprinter van Nijmegen naar Elst en loop naar de kruising van de Rijksweg-Noord en de Dorpsstraat voor het vervolg van de eerste dag van de Vierdaagse van 1992. Van Het Wapen van Bemmel naar Het Wapen van Valburg, via Het Wapen van Elst.

Elst – Dorpsstraat – Valburgseweg.

Valburg – Tielsestraat.

Ik loop via een viaduct over de Betuweroute, Emplacement Valburg en de A15 bij Knooppunt Valburg. Het begint zo hard te regenen dat ik mijn paraplu opsteek. In tegenstelling tot de spijkerbroek uit 1992, draag ik nu waterafstotende wandelkleding van Adidas Terrex en 4Daagse schoenen en sokken van LOWA.

Andelst – Tielsestraat – Schoolstraat – Merkenhorststraat – Dijkstraat – Grote Allee – Paulstraat.⁶¹

Via de Grote Allee loop ik over Landgoed Loenen. Daar zie ik een bewegwijzerbord van Wegen met Zegen, de 154 kilometer lange pelgrimsroute die ik tijdens de Vierdaagse van 2022 heb gelopen.⁶²

Slijk-Ewijk – Dorpsstraat – Oosterhoutsestraat.

Oosterhout – Vredesplein – Dorpsstraat – Waaldijk.

Café Zaal Merkus aan de Dorpsstraat 12 in Oosterhout: “Veel wandelaars rusten bij het bekende ‘laatste café voor de dijk’ links bij het kerkje.”⁶³

Lent – Oosterhoutsedijk – Westelijke oprit Waalbrug – Waalbrug.

Een foto van fotograaf Ger Loeffen, wiens archief wordt bewaard in het Regionaal Archief Nijmegen: “De Oosterhoutsedijk in Lent in 1996. Op de achtergrond de enorme centrale van Electrabel, sponsor van de Vierdaagse.”⁶⁴ Op donderdag 8 november 2012 hoorde ik thuis in het centrum van Nijmegen, kort na zeven uur ’s ochtends, de zware ontploffing bij de Elektriciteitscentrale Gelderland. Tien jaar later werd de centrale, inclusief de 155 meter hoge schoorsteen, met gecontroleerde explosies gesloopt.

“Voor het eerst lopen we op de Oosterhoutse dijk, het beruchte laatste loodje van de eerste dag, onder de nieuwe prachtige brug, genaamd De Oversteek. […] Jammer maar helaas, in 2016 ligt een van de gezelligste stops bij Lent niet meer op de route en lopen we de ‘boulevard’ op langs het schitterende nieuwe recreatiegebied naar de Waalbrug.”⁶⁵

Via de Lentloper, een van de bruggen over de Spiegelwaal, loop ik naar het stadseiland Veur-Lent. Het begint te hagelen tot ik ‘Het gezicht van Nijmegen’ bereik, het zes meter hoge beeld van een Romeins masker van Andreas Hetfeld uit 2020, dat in korte tijd hét landmark van Nijmegen is geworden.

Café Waalzicht, gelegen aan de Oosterhoutsedijk 21, maakt geen deel meer uit van de Vierdaagseroute, evenals het tegenovergelegen Café De Zon op nummer 16.

“We lopen voor het eerst over het schitterende nieuwe recreatiegebied dat links en rechts van de Waalbrug ontstaan is door de uitvoering van het gewaagde en uiterst geslaagde megaproject ‘Nijmegen omarmt de Waal’ […]”⁶⁶

“De laatste wandelaars zullen het district omstreeks 16.00 uur verlaten.”

Nijmegen – “Waalbrug fietspad en oostelijke rijstrook en verder retour zoals startroute.”

“In verband met de capaciteit Coehoornstraat-Prins Bernhardstraat, wordt bij de terugkomst ter beveiliging van de wandelaars de Coehoornstraat-Prins Bernhardstraat vrijgemaakt van gemotoriseerd verkeer in beide richtingen.”⁶⁷

Na de finish bij De Vereeniging loop ik – zoals gebruikelijk na een wandeldag – naar Peking, de Chinees in de Bisschop Hamerstraat, en drink een alcoholvrij biertje bij het afhalen van ’16 Saté Ajam’ en ’40 Nasi Goreng gewoon’.

In 1992 kookte ik, na de fietstocht terug naar Vossenveld, voor het laatst zelf tijdens de Vierdaagse in de keuken van gang 65. Later dat jaar schreef ik: “Zonder training waren we gestart en alleen de eerste dag verliep nog redelijk, daarna was het lijden, een kruistocht zonder reden.”⁶⁸

“De dinsdagavond is traditioneel de avond voor het vuurwerkspektakel “De Waal in Vlammen”. Dit evenement trekt zeer veel bezoekers en de sfeer is gebruikelijk goed.”⁶⁹

“Morgen vertrekken de overgebleven 35.000 Vierdaagse lopers naar Wijchen. Een tocht die bekend staat als de saaiste etappe maar waarbij alles doorgaans goed gemaakt wordt door het welkomstfeest in Wijchen.”⁷⁰

In de In de Betouwstraat speelt orkest Jackpot voor Café De Sportcentrale.⁷¹

VOETNOOT 2017: DE OMGEDRAAIDE DAG VAN ELST

Door de bouw van de Waalsprong en de aanleg van het eiland Veur-Lent is de infrastructuur rondom de Oosterhoutsedijk veranderd, waardoor de bereikbaarheid is afgenomen. Tijdens de 100ste Vierdaagse in 2016 – tien jaar na de ‘Eendaagse’ van 2006 – konden de aanrijtijden van de hulpdiensten hierdoor niet meer gegarandeerd worden. Na een succcesvolle proef in 2017, is in 2018 de route van de 1e Marsdag van de Nijmeegse Vierdaagse definitief omgedraaid: “Stichting de 4Daagse neemt dat besluit na een uitgebreide evaluatie met politie, gemeenten en veiligheidsdiensten. Er waren verschillende redenen om de route om te gooien. Zo was er op de Oosterhoutsedijk weinig beschutting voor het legioen en ging het op warme dagen daar vaak mis. De dijk was dan ook nog eens moeilijk bereikbaar voor hulpdiensten. Terwijl diverse wandelaars bezweken door hitte en inspanning, moesten de ambulances zich moeizaam een weg banen tussen de andere lopers.”⁷²

DE AVONDVIERDAAGSE: VUURWERK

Een uitnodiging voor burgemeester d’Hondt van Nijmegen:”Op 21 juli vindt wederom het grootse vuurwerkspektakel tijdens de Nijmeegse Zomerfeesten plaats. Wij nodigen u en uw partner graag uit om voorafgaand aan ‘De Waal in vlammen’ op de bijzondere raderboot ‘Mississipi Queen’ onze gast te zijn. Om 16.30 uur bent u van harte welkom aan boord van de ‘Mississippi Queen’ waar wij u een diner aanbieden.”⁷³ De ‘Waal in vlammen’ wordt aangeboden door Heineken Nederland en voorafgegaan door een “grandioos spektakel op, boven en langs de Waal. Stuntvliegers in allerlei vliegtuigtypes zullen u versteld doen staan met loopings en andere demonstraties. De Amerikaanse luchtmacht verzorgt dit jaar voor het eerst een prachtige show in samenwerking met de Limoskazerne. Parachutisten maken een landing aan de Lentse kant.” Vanaf dezelfde zijde stijgen 20 ballonnen op om deel te nemen aan een heteluchtballonnenrace.”⁷⁴ In 1992 vond het vuurwerk plaats op dinsdag, maar tegenwoordig is dit op zondagavond.

De Mississippi Queen was een echte raderboot naar Amerikaans voorbeeld, gebouwd door scheepswerf De Hoop in Lobith in opdracht van de Nijmeegse Rederij Mississippi Queen BV. Het schip, met een lengte van 62 meter, beleefde zijn eerste proefvaart op 20 maart 1987 en lag aan de Waalkade in Nijmegen. Het schip was bedoeld als toeristische attractie, maar paste eigenlijk niet goed in de kleine haven.

Ik ontwierp het affiche voor het bootfeest van de Geschiedenis Studenten Vereniging Excalibur – in samenwerking met andere studentenverenigingen – op donderdag 7 juni 1990 aan boord van de Mississippi Queen: “We vertrekken om 20:00 uur vanaf de Waalkade en varen dan over de Waal en het Maas-Waalkanaal om vervolgens om 01:00 uur weer aan te meren.”⁷⁵

In hetzelfde jaar werd de Mississippi Queen verkocht aan een Duitse rederij, met Hamburg als nieuwe thuishaven.

WOENSDAG 22 JULI 1992 2E MARSDAG – 3. NIJMEGEN-WIJCHEN

“Toen de bliksemschichten boven de Betuwe kliefden, viel op hoeveel mensen bang zijn voor onweer – magisch natuurgeweld – maar niemand volgde het parool van de marsleiding op om te gaan hurken of in  greppels te knielen. Wel vluchtten tallozen nog voor een druppel gevallen was in boerenschuren en de beschutting van huizen. Wij deden dat pas toen de slagregens aanvingen, maar in de stal heerste gedrang en gezang, dus liepen we maar verder in de regen.”

“Het overheersende feit is de drukte op het parcours. We hadden het kunnen weten: er doen 36.321 mensen mee, dat is dus te veel voor de smalle wegen.”

“Het verschil met het Pieterpad is groter dan wij dachten.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (3). Heuvels’, Het Parool, 22 juli 1992, 3.

“Veel wandelaars hebben het in het noodweer Spaans benauwd gehad”, aldus marsleider Chris Bos. “In totaal gingen gistermorgen 36.321 wandelaars van start. Dat betekent dat 1296 deelnemers niet aan de start waren verschenen. Gisteren sneuvelden er nog eens 593 vierdaagselopers tijdens de eerste etappe. Dat betekent dat er vanmorgen vroeg 35.728 wandelaars van start gingen voor de tweede marsdag.”⁷⁶

“De soppende sokken speelden overigens menig wandelaar parten. Eigen schuld, dikke bult. De Vierdaagse-organisatie had de deelnemers nog zó aangeraden een paar droge sokken mee te nemen omdat blaren veel beter gedijen in natte sokken. De goede raad was blijkbaar niet aan iedereen besteed. Dat bleek ook al het geval met de richtlijnen in geval van onweer. Bijna niemand zocht zijn heil in een greppel of wachtte de onweersbui in gehurkte houding af, zoals marsleider Chris Bos had geadviseerd.”⁷⁷

“De deelnemers lopen vandaag over Wijchen. Zoals steeds, wordt gestart op de Wedren en bij ‘De Vereeniging’ van 04:15 tot 08:00 uur.”⁷⁸ De afstand is 51,3 kilometer.⁷⁹

“De route van de tweede dag wordt vaak beschouwd als de zwaarste van de vier dagen. Het parkoers voert in de vroege ochtenduren door een aantal nieuwere wijken van Nijmegen, waaronder Hatert en Dukenburg. Vervolgens loopt het parkoers door de fraaie Hatertse Vennen in de gemeente Heumen en richting Alverna.”⁸⁰

Nijmegen – Van Wedren en de Vereeniging via Prins Bernardstraat – Coehoornstraat – Heyendaalseweg – Houtlaan – Oude Molenweg – van Peltlaan – Edisonstraat – Nw. Mollenhutseweg – Maldenburchtstraat – Couwenbergstraat – Hatertseweg – Hatertsebrug – Van Boetbergweg – Weezenhof 40e, 11e en 24e straat – en via Staddijk de gemeente Nijmegen uit.

De Heyendaalseweg vormt de verbinding tussen het centrum van Nijmegen en de campus van de Katholieke Universiteit Nijmegen (KUN) – zoals deze indertijd heette en statutair nog altijd luidt. Vanaf maandag 4 september 1989, de start van het academisch jaar 1989-1990, liep ik dagelijks die ene kilometer heen en terug naar het 88 meter hoge Erasmusgebouw (Faculteit der Letteren). Hier kwam verandering in toen ik op zaterdag 16 mei 1992 op kamers ging; ik woonde pas net twee maanden in de stad toen de Vierdaagse van 1992 begon.

Op woensdag 22 juli 1992 kwam de zon in Nederland op om 05:48 uur. Rond die tijd passeerden we Vossenveld, de flat van de Stichting Studenten Huisvesting Nijmegen (SSHN) aan de Vossendijk in de wijk Hatert, waar ik die week al voor de tweede keer om twee uur ’s nachts was opgestaan. We liepen over de Hatertsebrug over het Maas-Waalkanaal richting Dukenburg; een brug die ik na de Vierdaagse van 1992 nooit meer heb overgestoken. Mijn actieradius in Hatert beperkte zich destijds tot de supermarkt in Winkelcentrum Hatert, de cafetaria aan de overkant in de Couwenbergstraat en de kapper aan de Hatertseweg.

Vossenveld is in 1974 gebouwd en in 1975 in gebruik genomen. De 66 gangen met elk 9 kamers hebben een gezamenlijke keuken en twee toiletten. Ik woonde één jaar en vijf maanden op Vossendijk 65-9 in een kamer van 2,85 bij 5,80 meter met een eigen douche. Ik kwam daar alleen om te slapen; het leven speelde zich af op de campus en in het centrum. Bij het tweede gangfeest dat ik in een week organiseerde, omdat er nog kratten bier ‘over’ waren, werd de politie gebeld vanwege geluidsoverlast.

Alverna – Diervoortseweg – Heiveldweg – Geitweg – Zandbergseweg – Boskant einde weg langs MOB-complex, Graafseweg kruisen.

Rechts van het gedeelte van de Diervoortseweg na boerderij De Diervoort – dat tegenwoordig Staddijk heet – hangt een spandoek met een foto: “Deze Nijmeegse koolstofboeren leggen voor de Vierdaagsefeesten 80 ton CO₂ vast in hun boerenland door duurzame landbouwpraktijken.”

Ik herinner me nog dat we in 1992 ’s morgens plotseling een bos inliepen, vanaf de Diervoortseweg linksaf de Heiveldweg op. Nu oefenen daar, in de Hatertse en Overasseltse Vennen, ‘jongeren’ voor de Vierdaagse van 2026. Er hangt een spandoek van de ‘Vrienden van de Vennen’ met de tekst: “Massatoerisme, nee. Kleinschaligheid, oké.”

Op de Boskant zie ik een bewegwijzerbord van de Walk of Wisdom, de 147 kilometer lange pelgrimsroute die ik in 2022 liep en die sterk geïnspireerd is door het Streekpad Rijk van Nijmegen van 125 kilometer, dat ik in 2024 bewandelde.⁸¹

Het ‘MOB-complex’ was het in het bos aan de Boskant verborgen Mobilisatiecomplex Alverna. Dit was een streng bewaakt, geheim militair opslagterrein voor tanks, goederen, persoonlijke bewapening en handmunitie voor te mobiliseren dienstplichtigen tijdens de Koude Oorlog. Het Ministerie van Defensie legde het complex in de jaren vijftig van de twintigste eeuw aan. In 1992 was het terrein nog operationeel. Na de val van de Muur verloor het complex zijn functie. Inmiddels is het grotendeels gesloopt en getransformeerd tot het natuur- en woningbouwgebied ‘De Boskamers’. De openbare weg over het terrein heet sinds 2013 de Vredelaan.⁸² Aan de Boskant, op nummer 81 en 83, zie je de twee voormalige dienstwoningen die buiten het terrein lagen.

Wijchen – Oosterweg – fietspad Zuiderdreef – Zuiderdreef – linksaf – Balgoyseweg – parallelweg S110 – linksaf v. Cittersweg.

Niftrik – rechtsaf Maasbandijk – rechtsaf Niftriksestraat – linksaf Lagestraat – rechtsaf Dorpsstraat – Maasbandijk – onder viaduct A50 door.

Op de kruising van de Van Cittersweg en de Maasbandijk word ik bijkans van mijn Vierdaagsesokken gereden door een groepje zondagsrijders. Ze klagen dat ik aan de rand van de hoofdweg sta, terwijl ze zelf het fietspad negeren. Zeker op zondag is de Maasbandijk geen Pieterpad: er is betonindustrie aan het begin en auto’s en motoren razen hard langs je heen op de smalle dijk.

Het is alweer woensdag.
Ik heb een Golf GTI.
Een tijdje terug reed ik een fietser dood.
Maar gelukkig heeft geen mens me gezien.⁸³

De zondagsrijders pauzeren bij restaurant Hoogeerd aan de Hoogeerdstraat. In coronatijd liep ik hiernaartoe om te dineren en een nacht in het hotel te logeren, maar nu vind ik het te druk op het terras en loop ik door. Via de Dorpsstraat in Niftrik naar ‘onder viaduct A50 door’ – ongeveer op de helft van de 2e Marsdag. Ik steek de Maas over naar Ravenstein en neem daar op het station de sprinter naar Nijmegen.

VOETNOOT 2022: DE DRIEDAAGSE

Door de coronacrisis gingen de edities van 2020 en 2021 niet door; de Vierdaagse van 2022 was de eerste sinds 2019. Een familielid van mij liep mee. Deze Vierdaagse veranderde in een Driedaagse na een persconferentie op zondag 17 juli: “Spanning stijgt bij Vierdaagselopers: schrapt organisatie de eerste wandeldag om extreme hitte?”⁸⁴ Dinsdag 19 juli 2022 werd inderdaad de warmste dag van het jaar, met 36 graden in Nijmegen. Diezelfde dag bevestigde de organisatie de definitieve start van de Driedaagse op Roze Woensdag. Op vrijdag 22 juli verzamelden we voor de intocht op het terras van LUX op de Mariënburg.

DE DAG VAN WIJCHEN

Burgemeester en wethouders van Wijchen, ‘centrum in tweestromenland’, nodigen burgemeester en wethouders van Nijmegen uit voor de Dag van Wijchen: “Op woensdag 22 juli a.s. zal door het centrum van Wijchen de doortocht plaatsvinden van de Internationale Vierdaagse Wandelmarsen. Het hoogtepunt van deze doortocht ligt rond 10.00 uur. […] De doortocht zal gadegeslagen worden vanaf de tribune voor het gemeentekantoor, tegenover het Kasteel.”⁸⁵

WOENSDAG 22 JULI 1992 2E MARSDAG – 4. WIJCHEN-NIJMEGEN

Als ik naar buiten kijk, zie ik wandelaars voorbijkomen op weg naar het Kronenburgerpark. De Mariken van Nieumeghentocht, georganiseerd door WIOS ’81 (“Wandelen is ons streven”), is vanwege de weersvoorspellingen om 06:00 uur gestart. De ‘caférust’ – Sous les Eglises in Beek – is eerder geopend, de veertig kilometer vervallen. “De routes zullen vanaf 12 uur (vanaf het punt 30 in het Kronenburgerpark) worden afgebroken waarbij wel nauwlettend zal worden gekeken naar wandelaars die nog onderweg zijn. […] Deelname aan de wandeltocht is geheel op eigen risico en wij zouden het fijn vinden als u ook een beetje let op medewandelaars in deze warmte.” De Nijmeegse wandelclub staat jaarlijks met een verzorgingsbus langs de route van de Vierdaagse.

Als ik uitga ben ik een fotograaf.⁸⁶

Ik neem de eerste sprinter van Nijmegen naar Ravenstein. Ik fotografeer een molen en plaats die later op Instagram, waarna de gemeente Oss hem repost.⁸⁷ Ik maak op begraafplaats Ravenstein ook een mislukte foto van de molen in tegenlicht, maar die post ik niet.

Ik loop langs de A50 over de Maas naar ‘onder viaduct A50 door’.

Niftrik – onder viaduct A50 door – v. Cittersgemaal – Ruffelseweg – Flerdeweg.

Het oorlogsmonument ‘Een brug te veel’ voor de Edithbrug, de enkelsporige spoorbrug over de Maas waarover ik al hoeveel duizenden keer met de trein ben gereisd?
De tekst op de plaquette luidt: “Tijdens het oorlogsgeweld van 1940-1945 kwamen acht mensen, waarvan zeven inwoners van Niftrik en een inwoonster uit Nijmegen, om het leven. Zeven van hen kwamen om bij het vermoedelijke vergissingsbombardement dat plaatsvond op 1 september 1944, bij de spoorbrug van Niftrik. […] Opdat wij niet vergeten.”

Voor de tweede keer in mijn leven passeer ik de spoorwegovergang.

Hernen – De Dreef – Dorpsstraat – Loffertweg – Tunnelpad – Dassenloop – Parallelweg TPW 130 – Leurseweg – fietstunnel autosnelweg.

Het is Stratenmarkt in Hernen. Ik mag doorlopen van De Dreef via de Dorpsstraat naar de Dassenloop, zonder de drie euro entree te hoeven betalen. “Als je maar niet naar de kraampjes kijkt!”

Wijchen – Randweg Noord oversteken – 70e straat Kraayenberg – Stationslaan oversteken – Stationslaan – Herenstraat – Spoorstraat – Markt – Kasteellaan – Meidoornstraat – Acaciastraat – Ringlaan – Hoefsestraat – Zesweg – Gagelvenseweg – Distelweg – Mulderskamp – Palkerdijk – Bijsterhuizenstraat.

Na de 70e straat in Kraaijenberg klonken vanaf een podium op de Stationslaan een hardcore-beat en een ‘poing’-geluid dat 563 keer werd herhaald: ‘Poing’ van Rotterdam Termination Source uit 1992.⁸⁸ Het was de bedoeling om erop te springen, maar dat lukte niet meer door de blaren. Een eindeloos nummer aan het begin van het eindeloze fietspad langs de Stationslaan.⁸⁹

“De Nijmeegse Vierdaagse wordt geteisterd door een blarenepidimie. De blaren zijn zo groot, dat de Medische Dienst van de Vierdaagse de tweede marsdag al door de hele voorraad pleisters heen was. Ook de talkpoeder en de kamferspiritus moesten in allerijl worden aangevuld. ‘Tijdens het noodweer van de eerste marsdag hebben veel wandelaars noodgedwongen met natte voeten moeten lopen. Dat geeft verweking van de huid, met als gevolg enorme blaren, zodat we in veel gevallen de hele voet met pleisters moeten afplakken,’ aldus Ed Hendriks, het hoofd van de Medische dienst van de Vierdaagse.”⁹⁰

Voor ik vergeet. Dat hier een kerk heeft gestaan.⁹¹

In 1992 liepen we langs de Everarduskerk op het Everardusplein, links van de Acaciastraat en de Ringlaan. Niet dat ik me de kerk zelf kan herinneren, maar deze werd ‘nieuw’ gebouwd en in 1965 ingezegend, naar een ontwerp van Frits Peutz.⁹² Hij was de modernistische architect van gebouwen die ik wél ken: het ENCI verpakkingsgebouw in Maastricht (de ‘Peutzhal’), Huize Casa Blanca in Houthem (decennialang het privé-woonhuis en hoofdkantoor van hoteliersfamilie Oostwegel), Bioscoop Royal, het Raadhuis en de Stadsschouwburg in Heerlen. Het Glaspaleis in dezelfde stad – nu bekend als SCHUNCK – werd door de Union Internationale des Architectes zelfs opgenomen op een lijst van de duizend belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw.

De Everarduskerk werd in 1994 gesloopt. De door Peutz ontworpen gebouwen voor de Bètafaculteit van de Katholieke Universiteit Nijmegen aan de Heyendaalseweg ondergingen deels hetzelfde lot. Ter herinnering is in 1998 aan de Ringlaan de ‘Everardus Poort’ geplaatst, een kunstwerk van Huub en Adelheid Kortekaas. Dit monument van cortenstaal bevat een van de originele kerkklokken en het marmeren altaar. Maar eigenlijk hadden ze de kerk gewoon moeten laten staan.

Via bedrijventerrein Bijsterhuizen wandel ik van Wijchen naar Nijmegen. Bij een te koop staande bedrijfshal op de hoek van Bijsterhuizen en Palkerdijk een bord: “Niet claxonneren. Do not honk. Nicht hupen. Non klaxonner. Nie trabić.”

Nijmegen – Broekstraat – Weteringweg – Jonkerstraat – ingang sportvelden over het terrein van de Van ‘t Lindenhoutstichtingen en dan via het fietspad naar de kruising Hogelandseweg – Lagelandseweg – en fietspad volgen naar de overzijde van de Neerbosschebrug – Energieweg – Dr. de Blecourtstraat – Kerkstraat – Korte Bredestraat – Schependomlaan – Tweede Oude Heselaan – Tunnelweg (fiets- voetpad) – Spoorstraat – Smetiusstraat – In de Betouwstraat – Van Welderenstraat – van Schevichavenstraat – Prins Bernhardstraat – Wedren – Bijleveldsingel – Sloetstraat – finish.

Op de Jonkerstraat staat rechts een rijksmonument: een vierkante stenen kamer met rieten schilddak bij boerderij ‘Spijkerhof’ aan de Nederheidseweg 198. Het muurwerk dateert uit de 16e eeuw.

In 1992 besloot marsleider Chris Bos “het Kinderdorp Neerbosch, ondanks de smalle aanvoerwegen ernaar toe in het parcours van de tweede dag te handhaven.”⁹³ Op het terrein van de Van ’t Lindenhout Stichtingen werden tot 2000 weeskinderen en jongeren opgevangen en in de zomer: “is het vaak nog een drukte van belang als de vierdaagse karavaan over Neerbosch trekt en men zich hier – al vanaf 1974 – onder de bomen neerzet om te rusten en te genieten van soep of drank door Neerbosch ter verkoop aangeboden.”⁹⁴

In 2001 werd het complex verkocht aan een projectontwikkelaar. De voormalige sportvelden en vervallen sporthal zijn nu in gebruik bij De Wilde Kwekers, Stadsboer Jelle en Boerderij Eetmeerbosch.

“En fietspad volgen naar de overzijde van de Neerbosschebrug”, met uitzicht op de torenspits van het Witte Kerkje van Neerbosch.

Een grote aardbeienmilkshake bij cafetaria Drive Inn langs de Tweede Oude Heselaan; mijn gebruikelijke beloning na een warme wandeldag.

In 1992 kookten mijn ganggenoten ’s avonds voor me, nadat ik in een winkel ergens in de Molenstraat blarenpleisters van Vierdaagse-sponsor Compeed had gekocht en na de fietstocht terug naar Vossenveld.

Frans Coenen evalueert de Dag van Wijchen in het Limburgsch Dagblad: “Zijn tweede dag leek wel een kruisweg […] vertelt de 42-jarige PTT’er uit Geleen, gebogen over het stuur van het busje dat voor verzamelpunt Café ’t Haantje staat. ‘Als ik nu een pilsje moest drinken, konden ze me gestrekt afvoeren,’ bekent hij. Zijn linkerknie doet pijn en blaren teisteren zijn rechtervoet. […] Maar het ergste is voorbij, weet Coenen. ‘Als je die tweede dag maar gehad hebt. Het is toch ook zo verschrikkelijk saai’.”⁹⁵

“De Tunnelweg is vanaf de westzijde voor alle gemotoriseerd verkeer afgesloten. Verkeer op de Kronenburgersingel in de richting Keizer Karelplein wordt omgeleid via het Stationsplein. […] De horecabedrijven langs de route in de binnenstad mogen terrassen uitzetten op voorwaarde dat de rijbaan buiten de parkeervakken vrij blijft.”⁹⁶

Ik loop door de Tunnelweg onder Centraal Station Nijmegen door. Na de Spoorstraat zou ik nog door kunnen lopen naar de finish van de 2e Marsdag – de route die de Roze Woensdag van 1998 tot 2005 volgde. Maar dat hoeft niet. Ik sla linksaf en ben al thuis.

In de Betouwstraat spelen The Sunstreams ‘Aan de grens van de Duitse heuvelen’ uit 1979 voor Café De Sportcentrale.

VOETNOOT 2002: ROZE WOENSDAG

“Twee cafés in de Van Welderenstraat, De Verjaardag en The Great Pretender, organiseren in 2002 voor het eerst een variant op de Roze Zaterdag en Roze Maandag. De Vierdaagsefeesten krijgen een Roze Woensdag.”⁹⁷ Zo luidt de ‘officiële’ geschiedschrijving, maar deze Roze Woensdag ontstond al in 1998 spontaan bij Café ’t Bakkertje aan de Van Welderenstraat 65 (waar nu Bar de Regenboog zit).⁹⁸

In 1999 pleit Bart van Dam in PINK, het ledenblad van COC Nijmegen, voor het eerst voor de naam Roze Woensdag: “Op de woensdag, de dag dat de lopers via de In de Betouwstraat en Van Welderenstraat naar hun laatste stempelplaats gaan is het één lopend feest. Aangemoedigd door muziek en publiek wurmt de massa zich door de drukke straten. […] Waarom dit feest geen naam gegeven? We hebben een Roze Zaterdag, de Tilburgse kermis heeft een Roze Maandag, waarom deze Vierdaagse geen Roze Woensdag noemen. Je hoeft er niks extra’s voor te doen, want het feest is er al, alleen maar een naam geven: De Roze Woensdag van de Nijmeegse Vierdaagse!”⁹⁹

Een jaar later herhaalt hij zijn pleidooi: “Op woensdag 19 juli 2000 gaan de Vierdaagselopers via de Parkweg, Doddendaal, Bloemerstraat door de In de Betouwstraat en de Van Welderenstraat. Traditioneel beleven lopers er een enthousiast onthaal. Vooral in de buurt van homohoreca is de stemming opperbest. […] Reden genoeg om de dag om te dopen tot Roze Woensdag of Pink Wednesday voor onze internationale gasten.”¹⁰⁰

Het succes van Roze Woensdag in de Nijmeegse binnenstad leidde in 2006 tot een routewijziging, hoewel die dat jaar uiteindelijk niet werd gelopen.¹⁰¹ “Tot 2005 kwam de Vierdaagse jarenlang op woensdag door de Van Welderenstraat, een gevarieerde winkelstraat met nogal wat gay friendly horeca. […] Bij de derde jaargang was het met 7000 bezoekers al zo druk dat de stoet vastliep. De marsleider zag zich genoodzaakt de route te wijzigen en de wandelaars voortaan over de Waalkade en langs het Valkhof omhoog richting finish te dirigeren. Hoewel er langs het nieuwe traject geen enkel gay café te vinden is, betekende dit een grote verbetering. Nu is Roze Woensdag een heel spektakel, waarbij steeds meer lopers, toeschouwers, ondernemers en muzikanten zich in het roze steken en samen een lange roze slinger door de stad vormen.”¹⁰²

DE AVONDVIERDAAGSE: VIERDAAGSE TV

De Waterspiegel, een informatief en verstrooiend zomerprogramma, begint om 20:25 uur op Nederland 1,¹⁰³ “rechtstreeks vanaf het radarschip Mississippi Queen in Nijmegen. Daar is het feest. De laatste dag van de Vierdaagse is vandaag gelopen [sic] en de Internationale Zomerfeesten zijn er in volle gang. Een derde reden voor de aanwezigheid is De Watersprong [sic], een uitbreiding van Nijmegen van twintigduizend huizen in het Betuwegebied. Presentator Carl Huijbregts praat met voor en tegenstanders. Verder aandacht voor de krakersrellen van 1981 en een impressie van de stad, gemaakt door Willibrord Frequin.”¹⁰⁴

1 2 3 4 daagse hier
Nijmegen stad van plezier
Blaren prikken, pijn doet dat
Kreupel kom je uit de stad
Mississipi radarboot
Het schoepenrad is reuze groot
Waterspiegel van de Waal
Stukje hoger dan normaal

Het KRO-televisieprogramma opent met een lied van het Smartlappenkoor, waarna de Belgische presentator Carl Huijbrechts de gasten voorstelt en een seropositieve Belgische vrouw interviewt. Daarna is het tijd voor muziek.

Anneke Grönloh zingt ‘Brandend Zand’.

Willibrord Frequin hangt in touwen bovenin de Waalbrug.¹⁰⁵

Voor de tweede opeenvolgende avond is Ed d’Hondt, burgemeester van Nijmegen, aanwezig op de Mississippi Queen.¹⁰⁶ Nu om in negentig seconden te reageren op Nijmegenaren die ‘nuilen’ over hem en de stad: over een gebrek aan daadkracht, vieze troep, en prostitutie.

Een discussie over de Waalsprong tussen de wethouder van Nijmegen en de burgemeester van Bemmel.

Midden in een gesprek met gedupeerden van de nog aan te leggen Betuwelijn, na 1 uur, 34 minuten en 5 seconden, stopt de weergave van De Waterspiegel in De Schatkamer.¹⁰⁷

Willibrord Frequin vertelt over de inhoud van De Waterspiegel in 4DTV van 22 juli 1992: “Frank Boeijen gaat niet door.” Ik bekijk de 4DTV-afleveringen niet in de studiezaal waar ik de draaiboeken van gemeente en rijkspolitie heb doorgenomen, maar in de werkkamer van de foto- en videomedewerker van het Regionaal Archief Nijmegen. Deze ruimte bevindt zich in de kelder van het refurbished politiebureau, ongeveer onder het voormalige kantoor van mijn vader uit 1992 aan de Mariënburgsestraat, waar nu Bibliotheek Mariënburg zit. De VHS-banden zijn nog niet gedigitaliseerd, maar al wel overgezet naar DVCAM-tape.¹⁰⁸

Tegenwoordig gaat het op televisie vooral over ‘het gevoel van’.¹⁰⁹ Door de ‘Alpe d’HuZes-isering’ van de Vierdaagse wordt de vraag gesteld voor wie je deze eigenlijk loopt. Nou, die loop je voor jezelf.

DONDERDAG 23 JULI 1992 3E MARSDAG – 5. NIJMEGEN-GROESBEEK

“‘Donderdag, oh donderdag, oh schoonste dag der dagen’, rijmden de arbeiders vroeger, voor de vrije zaterdag. ‘Vanmorgen nog een halve week, vanavond slechts twee dagen’. Voor de Vierdaagse gaat het in zekere zin nog steeds op: vanochtend lag de halve onderneming nog voor de boeg, hedenavond rest slechts de laatste dag. Het aantal strompelaars neemt zichtbaar toe.”

“‘You’ll never walk alone’ staat op T-shirts die hier worden verkocht. Het klinkt als een belofte, maar het is een dreigement dat ruimschoots wordt waargemaakt.”

“Niet dat je je hoeft te vervelen. Doorgaans gaat de aandacht van een wandelaar uit naar de omgeving die hij doorkruist, maar bij de Vierdaagse wordt men geheel in beslag genomen door de andere wandelaars.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (4). Vertier’, Het Parool, 23 juli 1992, 3.

Nijmegen – Van Wedren via de Prins Bernhardstraat – Coehoornstraat – Heyendaalseweg – Scheidingsweg – Grootstalselaan – Maldenburchtstraat – de gemeentegrens over naar de Hatertseweg (in Malden). 

Na een vroege hittegolf is het eindelijk weer wandelweer. Ik loop naar het parkeerterrein naast De Vereeniging, waar in 1998 een ING-kantoor gebouwd werd. Vanwege ‘ruimtegebrek’ is de start indertijd, in 2001, verplaatst naar de Wedren.¹¹⁰

“Het grootste knelpunt op dit moment is de vraag of de Vierdaagse op het terrein van het restaurant de Vereeniging kan blijven, van oudsher het middelpunt van de Vierdaagse”, vond de KNBLO commissie Vierdaagse 2000 al in 1992. “Ook de gestegen kosten en het ieder jaar met 10 procent groeiende aantal wandelaars, baren de organisatoren zorgen.”¹¹¹

De aanlooproute van de 3e Marsdag is tot het Erasmusgebouw dezelfde als die op de 2e Marsdag. Nu loop ik aan de linkerkant van de Heyendaalseweg, langs studentencomplex Hoogeveldt waar destijds een van de ‘meelopers’ woonde en ik weleens wakker werd in een schommelstoel, net op tijd voor een werkcollege.¹¹²

Tussen het Erasmusgebouw en het Berchmanianum, langs de Heyendaalseweg, zie ik het bordje ‘Thea Ivenspad – student rechtsgeleerdheid, bestuurslid Carolus Magnus, 1906-1997’. Zij was de jongere zus van de Nijmeegse filmer Joris Ivens. Na haar overlijden in 1997 is haar familiearchief overgedragen aan het Regionaal Archief Nijmegen.

“De route van de derde dag voert eerst door Brakkenstein […] en vervolgens naar het zuiden door Malden, de grootste kern van de gemeente Heumen. […] Een paar kilometer zuidelijk, in Molenhoek, overschrijden de lopers de grens tussen Gelderland en Limburg en doorkruisen vervolgens de fraaie gemeente Mook en Middelaar, en nemen ook nog een puntje van de Gemeente Gennep mee. […] Na een paar uurtjes in Limburg gaat het bergop en bergaf over de waterscheiding tussen de Maas en de Waal. De vergezichten zijn on-Hollands, net als de wijngaarden van Breedeweg en Groesbeek. […] Na Groesbeek volgt de beroemde Zevenheuvelenweg naar Berg en Dal. […] In Berg en Dal loopt het parkoers precies op de grens tussen de gemeenten Groesbeek en Ubbergen. […] Vanuit Berg en Dal komen de wandelaars ten slotte aan in Nijmegen-Oost, het stadsdeel waar de Vierdaagse zijn vorm kreeg. […] Het is dan nog nog maar een kleine kilometer naar de finish.”¹¹³ De afstand is 48,9 kilometer.¹¹⁴

Vanaf de Scheidingsweg steek ik de St. Annastraat over, de Via Gladiola van vrijdag. Op de kruising een bord: “Vierdaagseplaats reserveren toegestaan vanaf 18 Juli a.s. Voor deze datum worden banken, linten etc. verwijderd.” Links van de Grootstalselaan begint de St. Jacobsweg en rechts de St. Jacobslaan.¹¹⁵ Maar dat is een ander verhaal.¹¹⁶

Met uitzicht op de Delsenhof – het dertien verdiepingen tellende flatcomplex aan het einde van de Maldenburchtstraat waar ik eens Oud en Nieuw vierde – loop ik de gemeentegrens over naar de Hatertseweg (in Malden).

Malden – Hatertseweg – Broekkant – Eendenpoelseweg – Kwekerijweg – Boterdijk – Oosterkanaaldijk.

Een willekeurige voorbijganger op de Hatertseweg (in Malden).

“Ben je ook aan het trainen?”

“Nee.”

“Nee?”

“Ik loop de Vierdaagse van 1992.”

Mook – Spijkerweg – op viersprong het fietspad langs de dijk volgen – Maasdijk – Hovenstraat¹¹⁷ – Raadhuisplein – achter het gemeentehuis langslopen – Kerkstraat – Kanaalweg – Cuijksesteeg – Meulebroekweg – Elzenstraat – Witteweg.

Dolfijn Watersport en Recreatie aan de Kanaalweg in Mook waar we op zaterdag 30 augustus 1997 – net zo ervaren met het zeilen als met het lopen van een Vierdaagse – een boot huurden. Omdat iemand eerder weg moest, maakten we een tussenstop op “de voormalige ‘veerstoep’ van het ‘ex-veer’ Mook”.¹¹⁸ Iemand anders ontweek de overslaande giek alleen maar omdat hij net voorovergebogen een fles witte wijn ontkurkte. We kwamen niet verder dan de Spoorbrug en brachten de rest van de middag door in Restaria Goossens op het Raadhuisplein.¹¹⁹ Zeilboten worden niet meer verhuurd bij de Dolfijn.

Via de Meulenbroekstraat (lokaal en in het draaiboek van de rijkspolitie de Meulebroekweg genoemd) naar de Mookerplas, waar een week eerder een amateurvoetballer en realityster overleed nadat hij werd geraakt door de schroef van de boot waarop hij die middag meevoer.

Op de Witteweg hangt een keramieken Christus aan een houten kruis voor de gevallenen “in den oorlog van het jaar onzes Heeren 1944” en de “inwoners van het geheel ten gronde gerichte Middelaar”.

Mook – Muldershofweg, Zevenbergseweg – Rijksweg N-271 kruisen – Schildersweg.

Café Glacé en ijskoffie bij IJssalon Clevers aan de Muldershofweg in Plasmolen, een vertrouwd adres bij wandelingen op de Sint-Jansberg en in het Zevendal. En een witte chocolade milkshake ’to go’.

‘Rijksweg N-271 kruisen’ bij de Volkswagen T3-busjes van Autobedrijf van den Berg in Plasmolen.

“Eind 19e eeuw kwam het deftig toerisme in Plasmolen langzaam op gang, gevolgd door vaak welgestelde kunstenaars. […] Jacques van Mourik, Amsterdamse notariszoon, vestigde zich er in 1900, na er met zijn ouders vakanties te hebben doorgebracht. Hij schilderde er de prachtige landschappen, volgens Jac. P. Thijsse ‘misschien wel het rijkste landschap’ van Nederland.”

“De Schildersweg was aan het begin van de twintigste eeuw nog een karrespoor. Veel schilders hadden hier een woning of atelier: naast Jacques van Mourik verbleven hier Theo Deckers, Peter Job (die een tijdje bij Van Mourik inwoonde), Jopie van Kampen en Dirk Ocker. Ook anderen kunstenaars woonden korte of langere tijd in Plasmolen, zoals Henk Cornelder en Leo Niehorster.”

“In het witte huis links (nr. 3) woonde Jacques van Mourik.”¹²⁰

“Jacques van Mourik 1879
Nestor van het schildersdorp Plasmolen
Woonde vanaf 1906 permanent aan de Schilderweg. Sedert 1954 op nummer 3
www.stichtingjacquesvanmourik.nl”

Aan het eind van de Schildersweg ligt links de Helweg…

De Vierdaagse voert verder via de Langstraat, rechts ligt de Vagevuurweg…

Aan het eind van de Langstraat, op de kruising met de Zwarteweg en op ongeveer 22,5 kilometer van de start,121 begint bij de Onderkant de acht kilometer lange lus in de ‘middle of Milsbeek’ waarop ik niet meer lopen kan.¹²¹

Milsbeek – Langstraat – Onderkant – Kroefsestraat – Aaldonkseweg – Leembaan – Ringbaan – Zwarteweg.

“Op de rustplaatsen langs de parcoursen wordt gezorgd voor geneeskundige hulp voor alle wandelaars, burgers en militairen van alle nationaliteiten. Als daar reden voor is, zal elke deelnemer aan de Vierdaagse zich aan een geneeskundig onderzoek moeten onderwerpen teneinde vast te stellen of verdere deelname verantwoord is. Wanneer een arts namens het hoofd van de medische dienst verdere deelname aan de Vierdaagse verbiedt, is die uitspraak bindend.”¹²²

De eerstvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’ ligt op de hoek van de Aaldonksestraat – in het draaiboek van de rijkspolitie Aaldonkseweg genoemd – en de Leembaan, ongeveer 26 kilometer na de start. Viereneenhalve kilometer verder, via Leembaan en Ringbaan, de daaropvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’, aan de Zwarteweg. Bij één van deze twee rustplaatsen strompel ik halverwege de derde etappe om elf uur ’s ochtends de Rode Kruis-tent in.¹²³

VOETNOOT 2020 EN 2021: DE GEENDAAGSE

Op 21 april 2020 publiceerden de Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen, de Stichting Vierdaagsefeesten Nijmegen en de Gemeente Nijmegen een gezamenlijk persbericht: “Zojuist kondigde premier Rutte aan dat er tot 1 september in Nederland geen grote evenementen kunnen plaatsvinden vanwege de bestrijding van het coronavirus. Helaas betekent deze verlenging van de maatregelen om het coronavirus onder controle te krijgen dat de Vierdaagse afstandsmarsen en de Vierdaagsefeesten in 2020 definitief niet door kunnen gaan.”

Door de coronacrisis begin ik met wandelen. Vanuit huis. In de periode van de afgelaste Vierdaagse (21 t/m 24 juli) en Vierdaagsefeesten (18 t/m 24 juli) wandel ik buiten de binnenstad van Nijmegen en in het Rijk van Nijmegen.¹²⁴

De Vierdaagse werd in 2021 al op 8 februari afgelast, de Vierdaagsefeesten op 23 april. Op zaterdag 24 juli – de dag na de Vierdaagse (20 t/m 23 juli) en de Vierdaagsefeesten (17 t/m 23 juli) – wandel ik van Plasmolen naar Mook. De route loopt langs de Volkswagen T3-busjes bij Autobedrijf van den Berg in Plasmolen en Dolfijn Watersport en Recreatie in Mook. Ik wandel terug door het Zevendal en over de Sint-Jansberg.

DE DAG VAN GROESBEEK

De burgemeester van Groesbeek nodigt het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen uit voor de Dag van Groesbeek: “Tienduizenden voeten zullen kwiek danwel schuifelend het Rijk van Nijmegen doorkruisen. Groesbeek en haar schitterende omgeving vormen donderdag 23 juli het decor van dit steeds weer grootse gebeuren. […] Graag nodig ik u bij deze uit als onze gast aanwezig te zijn en vanaf de speciale voorziening voor het gemeentehuis deel te nemen aan de festiviteiten van deze dag. Rond 10.30 uur wordt het merendeel van de wandelaars verwacht. Voor de goede orde vestig ik er uw aandacht op dat Groesbeek die dag uitsluitend via de Groesbeekseweg en Heilig Landstichting te bereiken is.”

Een paar dagen later volgt een correctie op het bijgevoegde routekaartje met daarop aangegeven vrije aanrij-routes: “Per abuis is de Mooksebaan daarop als vrije route aangegeven. Dit moet echter zijn, in aanvulling op de brief: Heumensebaan via Molenhoek.”¹²⁵

“Het dorp zelf, aan de voet van het routegedeelte waar het echt omhoog gaat, staat zwart van de mensen. Het gebruikelijke beeld van drukke terrassen, overwerkte obers, om souvenirs bedelende kinderen, de VIP-tribunes, muziekkorpsen en geluidsinstallaties, die elkaar proberen te overstemmen, ontbreekt ook hier niet.”¹²⁶

DONDERDAG 23 JULI 1992 3E MARSDAG – 6. GROESBEEK-NIJMEGEN

Bij de reconstructie van de route van de Vierdaagse van 1992 heb ik een fout gemaakt. Hierdoor miste ik de vorige dag de eerste rustplaats op de hoek van de Aaldonksestraat en de Leembaan. Ik liep daardoor een extra lus van vijf kilometer: via de Aaldonksestraat, langs de Moerasweg, de Scheidingsweg en de Speksestraat tot in Ven-Zelderheide. Daar ging ik linksaf de Hogeweg op, linksaf de Eindstraat op en vervolgde ik de weg over de Langehorst naar de Leembaan. Later bleek de Vierdaagse eenmalig door Ven-Zelderheide gelopen te zijn. Ter gelegenheid van de 100e editie van de Vierdaagse kon in 2016 gekozen worden voor een route van 55 kilometer: “Op dag drie wordt een extra lus van 5 kilometer toegevoegd ten oosten van Gennep, via Ven-Zelderheide.”¹²⁷

De volgende ochtend reis ik met de eerste bus (lijn 383) richting Venlo tot de halte Ottersumseweg in Ottersum. Via de Ottersumseweg, Wilhelminastraat en Bredeweg bereik ik alsnog de ‘Rustplaats Medische Verzorging’ op de hoek van de Aaldonksestraat en de Leembaan. “Maar hier ben je nog nooit geweest”, denk ik, zoals wel vaker tijdens het nalopen van de Vierdaagse van 1992. Nu volg ik wel de juiste route: vierenhalve kilometer over de Leembaan en Ringbaan naar de daaropvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’ aan de Zwarteweg in Milsbeek, vermoedelijk vóór het Verloren Land.

Een aantekening voor een nooit gepubliceerde column, die ik drie jaar later verwerkte in het verhaal ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’: “Ik [lag] twee uur voor behandeling in een Rode Kruis-tent en moest in vier uur de resterende vijfentwintig kilometer en de daarbij behorende Zeven Heuvelenweg afleggen. Het lukte. Ik was zelfs drie kwartier voor sluitingstijd in Nijmegen.”¹²⁸

Ik kwam om één uur ’s middags buiten. Er waren geen wandelaars meer te bekennen. De medische verzorgingspost werd afgebroken en de controlepost opgeheven. Ik haalde de bezemwagen in.

Milsbeek [- Neutraleweg – Holleweg].¹²⁹

Direct daarna volgde de ‘beklimming’ van de Sint-Jansberg, nu aangeduid als ‘Col du St. Jean’: 600 meter lang en maximaal 13% stijging.

“Het aantal strompelende wandelaars in de Nijmeegse Vierdaagse neemt toe. Het verstand wordt op nul gezet, de ene voet wordt in een soort automatisme voor de andere gesleept. De militaire ruggen zijn niet meer zo recht als de eerste dag en het marcheren lijkt soms meer op dat van een verslagen leger op de terugtocht. De blaren schrijnen en de zon schijnt. En dan voert het parcours tijdens de derde dag ook nog over heuvelachtig terrein met als klapstuk de zeven heuvelenweg van Groesbeek naar Nijmegen.”¹³⁰

De blaren schrijnen en de zon schijnt.

Het had uit een lied van Spinvis kunnen komen.

“PTT’er Frans Coenen heeft niet getraind, dit in tegenstelling van sommige van zijn PTT-collega’s uit Geleen, Sittard, Stein en Doenrade die samen met hem naar Nijmegen zijn afgereisd. De 42-jarige Geleendenaar is uit het diepe dal van de tweede dag, toen hij een flinke inzinking doormaakte, geklommen. [Tijdens de] tocht door het sfeervolle Groesbeek […] oogt Coenen kwieker dan een dag en 35 kilometer geleden. ‘Dadelijk ga ik demarreren’, verklapte hij alvast.”¹³¹

Groesbeek – Grafwegen – St. Antoniusweg – Bredeweg – Herwendaalseweg – Pannenstraat – Dorpsstraat – Molenweg – Zevenheuvelenweg.

Van Grafwegen naar Groesbeek over de Bredeweg in Breedeweg langs het Hemeltje.

Op de kruising van de Zevenheuvelenweg met de Derdebaan hangt een bord boven de verwijzing naar het Groesbeek Canadian War Cemetery: “Deze weg afgesloten ma 20 juli 20h t/m do 23 juli 5h”. Ik zeg tegen een man dat hij niet zo moet schreeuwen. Hij legt uit dat hij zijn vrouw roept die te ver is doorgefietst.

Een GPD-verslaggever schrijft op vrijdag 24 juli 1992 in de Leeuwarder Courant: “Het is een gegeven binnen de loperskaravaan dat wie de Zevenheuvelenweg succesvol bedwingt, Nijmegen vandaag haalt. Het overgrote deel van de stoet oogt nog behoorlijk fris en zal de eindstreep vanmiddag in de versmalde Sint Annastraat zeker bereiken. De minder gelukkigen strompelen tussen Groesbeek en Berg en Dal moeizaam voorbij. Hun aanwezigheid bij de traditionele, glorierijke intocht is uiterst twijfelachtig.”¹³²

Een oud-marinier sleepte me bij een temperatuur van 26 graden over de Zevenheuvelenweg, ter hoogte van De Hel.¹³³

“Op de derde dag hervond ik mij voortstappend naast een militair peleton, zingend dat men de moed erin moest houden.”¹³⁴

Berg en Dal – Oude Kleefsebaan.

Anno nu zijn de zeven heuvels¹³⁵ van de Zevenheuvelenweg een ‘walk in the park’. Tijdens de coronacrisis in 2020 liep ik erover op de Oude Bondswandelweg van Nijmegen naar Plasmolen en terug, met bagage voor twee nachten in Heuvelrijk in Berg en Dal, schuin tegenover het Vrijheidsmuseum.¹³⁶

Coupe advocaat en koffie bij Pannenkoekenhuis De Ontdekking aan de Oude Kleefsebaan 425 in Berg en Dal, een vertrouwd adres bij wandelingen op de Duivelsberg en in het Filosofendal. Hoewel het adres vertrouwd is, is de naam dat niet. Pannenkoekenhuis De Heksendans, tegenover Amusementspark Tivoli, is begin dit jaar overgenomen en heeft een nieuw interieur.

Nijmegen – Vanaf Berg en Dal – Berg en Dalseweg – Kwakkenbergweg – Postdwarsweg – Dommer van Poldersveldtweg – Daalseweg – Van ‘t Santstraat – van Heutzstraat – Groesbeeksedwarsweg – Fort Kijk in de Potstraat – Prins Bernhardstraat – Bijleveldsingel – de Vereeniging.

Op de Kwakkenberg loop ik langs de Westerhelling, waar ik in 1993 zou gaan wonen met de familie Jurgens als overburen, totdat zij naar Zuid-Frankrijk emigreerden.¹³⁷ Tien jaar lang zag ik vanuit de ramen op de Dag van Groesbeek de duizenden deelnemers voorbij trekken. Eén jaar zette ik de luidsprekers in de vensterbank, totdat ik buiten de muziek hoorde uitgaan. De huismeester had ingegrepen. De villawijk leerde ik pas kennen, toen ik er niet meer woonde. Het leven speelde zich af op de campus, op het werk en in het centrum. Mijn actieradius beperkte zich tot Cafetaria Tweety (nog steeds op de Broerdijk), SPAR Van Onna (op de Vierdaagseroute op de hoek van de Dommer van Poldersveldtweg en de Van ’t Santstraat), Cafetaria Family Corner (op de Vierdaagseroute op de hoek van de Van ’t Santstraat en de Daalseweg), Café Jos, en Kapper Kuif – nu La Rosa de Cuba – op de Vierdaagseroute tussen de Van ’t Santstraat en de Van Heutzstraat. Het waterreservoir van Vitens op het hoogste punt van Nijmegen, 80 meter boven de zeespiegel, 350 meter van mijn kamer, ontdekte ik pas een paar jaar geleden.

Voor ik vergeet. Dat hier een kerk heeft gestaan.¹³⁸

Aan de Kwakkenbergweg, op de hoek met de Broerdijk. De Opstandingskerk werd in 2000 gesloopt. De pastorie op Broerdijk 195 staat er nog.

Om kwart over vier was ik binnen. Iets minder snel dan gedacht, want in werkelijkheid was het vanaf de Zwarteweg ongeveer twintig kilometer wandelen in plaats van vijfentwintig kilometer. Voor het eerst én het laatst die Vierdaagseweek dronk ik een paar biertjes met de meelopende vrienden die ik terugvond op een terras.

En wie toen mijn vrienden zijn geweest.¹³⁹

VOETNOOT 1970: VIERDAAGSEFEESTEN

In Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, gevestigd in de Mariënburgkapel tegenover het voormalige politiebureau, is een tentoonstelling te zien over ’55 Edities Vierdaagsefeesten’. Tot 1970 bleef de stad ’s avonds stil tijdens de Vierdaagse: “Overdag is Nijmegen gevuld met wandelaars en bezoekers, maar zodra de avond valt keert de rust terug in de binnenstad. Straten lopen leeg, pleinen blijven ongebruikt achter en cafés sluiten vroeg hun deuren omdat het publiek wegtrekt.”

“Tijdens de Vierdaagse van 1969 wordt die leegte pijnlijk zichtbaar. […] Op 20 juli 1969 zetten de eerste mensen voet op de maan. Ook in Nijmegen volgen bezoekers en bewoners dit moment via televisie en radio. Tijdens de Vierdaagseweek verzamelen de bezoekers zich ’s avonds rond de schermen. Voor veel bezoekers is dit de eerste keer dat zij zulke beelden live kunnen volgen. Terwijl wereldwijd miljoenen mensen naar dezelfde beelden kijken, is het op de Nijmeegse straten dus stil. Juist de stille avond blijkt het kantelpunt. Die lege straten zetten ondernemers aan tot actie.”¹⁴⁰

In 1970 vonden de eerste Zomerfeesten plaats, een avondprogramma georganiseerd door het Actief Comité Binnenstad (ACBN). In 1971 werd het vuurwerkspektakel ‘Waal in Vlammen’ geïntroduceerd. In de jaren negentig groeiden de Zomerfeesten uit tot het huidige massa-evenement, met vanaf 2006 Matrixx at the Park in het Hunnerpark.¹⁴¹ Al in 1998 veranderde de naam van Zomerfeesten in Vierdaagsefeesten. Ik herinner me het alternatieve de-Affaire op het Valkhof,¹⁴² het terras op het Koningsplein, de Hollandse avond op Plein 1944, het veerpontje over de Waal en het dansen op straat voor Café De Sportcentrale in de Betouwstraat.

Na het bezoek aan de expositie koop ik in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis een exemplaar van De wereld wandelt van antiquariaat Supplement. Dit jubileumboek van de KNBLO werd uitgegeven bij de 75e Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen in 1991 en bevat de bijlage ‘Parcoursen, één routekaart per wandeldag’ – een document dat ik eerder in het Regionaal Archief Nijmegen tegenkwam met de datering ‘circa 1990’. In het boek vertelt de 75-jarige Duitser Magnus uit München, deelnemer in 1974, dat hij de Vierdaagse alleen meeloopt om “goed te maken dat hij op 10 mei 1940 als Wehrmachtsoldaat ook al eens Nijmegen was binnengewandeld”.¹⁴³

“4 dagen lopen, 7 dagen feesten.” Na 55 edities zijn de Vierdaagsefeesten te massaal geworden. Ze hebben nog maar weinig te maken met de Vierdaagse zelf. Het zou juist een feest moeten zijn voor de lopers, familie, vrienden, de bewoners van de doorkomstgemeenten én de Nijmegenaren. Als bewoner van de Nijmeegse binnenstad woon je een week lang op een festivalterrein, met elke avond tussen de 100.000 en 250.000 bezoekers. Tot 2013 was er geen podium in het Kronenburgerpark, behalve in 1989, toen Frank Boeijen er ter gelegenheid van de twintigste Zomerfeesten voor 30.000 toeschouwers zijn ‘Kronenburgpark’ zong.¹⁴⁴ Na zeven jaar ‘free jazz’ op Otis Park, is 2026 het vijfde jaar van het festival Park Kronenburg. Ik ontving de ‘buurtbrief’: “Beste buren van het Kronenburgerpark, […] Belangrijk: Park tijdelijk niet beschikbaar. Tijdens de opbouw van 11 t/m 17 juli en de afbouw van 25 t/m 29 juli is het Kronenburgerpark tijdelijk een werkterrein/bouwplaats [sic]. Er rijden vrachtwagens, leveranciers en ander zwaar materieel. Ook worden er podia, hekken, rijplaten, kabels, bars en technische installaties geplaatst of verwijderd. Voor uw eigen veiligheid en die van onze medewerkers is het park in deze periodes niet of alleen zeer beperkt toegankelijk.”¹⁴⁵

In 2025 was er voor het eerst een gebaar naar de binnenstadsbewoners. Niet vanuit de organisatie van de Vierdaagsefeesten of de gemeente Nijmegen (die de vergunningen verstrekt – een terrasvergunning voor de Vierdaagseweek kost evenveel als voor de rest van het jaar), maar vanuit commercieel partner Cloudpillo. Wekenlang draaiden koeriersdiensten overuren om 10.000 gratis Air-kussens af te leveren: twee per geselecteerd adres. Dit jaar slaap ik er voor het eerst op tijdens de Vierdaagsefeesten.

DE AVONDVIERDAAGSE: ZOMERFEESTEN

Voorzitter Gerard van Groningen van Actief Comité Binnenstad Nijmegen over ‘het grootste openluchtfeest van Nederland’, dat in 1992 voor de 23ste keer georganiseerd wordt: “Deze week bouwen wij het grootste feest van Nederland. We hebben niet minder dan één miljoen bezoekers in huis en meer dan 600 artiesten van formaat, die voor hen optreden. Het feestje kost bijna vier miljoen gulden, maar voor de bezoekers is alles gratis. […] En de artiesten die we gecontracteerd hebben, mogen er zijn, […] we hebben onder meer […] Albert West, Bonnie St. Clair, Frank en Mirella, Imca Marina, Henk Wijngaard, The Searchers, BZN, Margriet Eshuis en Benny Neijman en alles is gesponsord zonder één cent subsidie.”¹⁴⁶

“Naast het grote wandelsportevenement de Vierdaagse trekken ook de Internationale Zomerfeesten veel volk. De zomerfeesten worden vanmiddag om twee uur in Romeinse stijl geopend door de burgemeester van Nijmegen. Met een Romeinse schaar bevrijdt hij honderden ballonnen, die in grote Romeinse zuilen zitten opgesloten. Daarna beginnen overal in de binnenstad de festiviteiten. Zo rijdt er gratis een treintje door het centrum, er is een grote braderie en er treden bekende artiesten op op diverse podia. Voor spektakel moet je naar het Kelfkensbos. Daar kun je meedoen aan Bungy Jump. Dat is van grote hoogte naar beneden springen aan een elastieken koord.”¹⁴⁷

Op de Waalkade is een Duitse Schlageravond met Dennie Christian en Freddy Breck. Rowwen Hèze speelt op het Valkhof. Hanny – van de Rekels – gepland op Plein 1944, is ziek. BZN kan niet optreden op de Waalkade vanwege een slagaderlijke bloeding bij de gitarist. René Shuman mag van de organisator van de Zomerfeesten niet optreden in 4DTV. In zijn plaats playbackt Arne Jansen.¹⁴⁸

“Sinds 1925 is Nijmegen definitief Vierdaagse-stad. Vanaf 1970 worden tijdens de Vierdaagse de Zomerfeesten georganiseerd. Sindsdien is de Vierdaagseweek ieder jaar weer een massaal volksfeest. Vorig jaar, de 75ste editie, werd dat zelfs een beetje te veel van het goede en vielen de 38000 lopers (een recordaantal) een beetje in het niet bij het groots opgezette bijprogramma. Dit jaar zijn het gewoon weer de wandelaars die de hoofdrol spelen. En zo hoort het ook.”¹⁴⁹

In de Betouwstraat speelt orkest Jackpot voor Café De Sportcentrale ‘Bagagedrager’ van Spinvis uit 2002:

Je droomt wel vaker van een feest.
Maar hier ben je nog nooit geweest.
Iedereen kijkt naar voetbal.
En een vent zeurt aan je kop.

Wat wil die man in hemelsnaam.
Hoe kom je hier.
Hoe kom je hier vandaan.
En als je wegkomt.
Waarheen wou je dan wel gaan?

Hij praat maar door,
maar jij dwaalt af.
Dus je weet niet wie de wedstrijd wint.
Als je luistert naar de wolken.
Als je luistert naar de wind.

“Maar hier ben je nog nooit geweest,” het spookt maar in je hoofd, als je in 2026 de Vierdaagse van 1992 loopt.

Het was lang geleden een eeuwigheid.

Op de onverharde wegen die je naar hier hebben geleid.¹⁵⁰

VRIJDAG 24 JULI 1992 4E MARSDAG – 7. NIJMEGEN-CUIJK

“Dit is de vierde dag, de dag der verlossing, als ik het in bijbelse termen mag houden. Dat mag, omdat de verslaggever van de Vierdaagse het ook doet. De ‘marteling der zeven Calvarieën’ heette de derde dag 25 jaar geleden toen de sportverslaggeverij in de ban was van heroïek; de zeven heuvels bij Groesbeek werden door de wandelaars bedwongen met de doodsverachting ‘van een soldaat van het Vreemdelingenlegioen die met vijftien kogels en een roestig geweer het fort in de woestijn tegen de touaregs verdedigt’.”

“Maar ook nu, in soberder tijden, wordt de nadruk gelegd op het Lijden. De speciale editie van De Gelderlander sprak gisteren van een ‘krakend en puffend legioen’, ‘stilletjes, met de blik op iets onbestemds aan de horizon’ en ‘op de schouders de loden last van het vooruitzicht der klimetappe’.”

“Je zou denken dat mensen voor hun plezier aan de Vierdaagse meedoen, maar uit gesprekken maak je het tegendeel op.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (5). Ontberen’, Het Parool, 23 juli 1992, 3.

“De dag van Groesbeek eiste gisteren 1245 slachtoffers. Het totaal aantal uitvallers van drie dagen wandelen komt daarmee op 4.443. ‘Een hoog aantal’, aldus Maarten Schakel jr., de voorzitter van het Vierdaagse-bestuur. ‘Wij wijten dat aan de gevolgen van het noodweer van de eerste marsdag, toen veel wandelaars uren in de regen hebben moeten lopen.’ Vanmorgen gingen 33.164 wandelaars op pad voor de laatste loodjes van de Vierdaagse.”

“Vandaag is het de dag van Cuyk, waar de wandelaars over de Maas trekken. De genie legde hier vanmorgen vroeg een pontonbrug aan van 116 meter.”

“Rond het middaguur worden de eerste ‘winnaars’ van de 76e Vierdaagse in Nijmegen terugverwacht. Zij zullen op applaus van honderdduizenden toeschouwers over de finish worden gedragen. Het hoogtepunt van de intocht, waarvan de NOS dit jaar geen directe beelden zal verzorgen, zal naar verwachting tussen één en drie uur plaatsvinden.”¹⁵¹

Nijmegen – Van Wedren en de Vereeniging – via Prins Bernhardstraat – Coehoornstraat – Heyendaalseweg – Scheidingsweg – Grootstalselaan – Maldenburchtstraat – Couwenbergstraat – Hatertseweg- Hatertsebrug – Van Boetbergweg – Weezenhof en Staddijk de gemeente Nijmegen uit.

Ik ben achter op schema geraakt en moet tempo maken wil ik de Vierdaagse van 1992 voltooien voordat de Vierdaagse van 2026 begint.

Ik loop naar het parkeerterrein van De Vereeniging voor de start van de vierde en laatste dag. Op de Prins Bernhardstraat passeer ik de start- en finishboog voor de 50 kilometer van de Vierdaagse van 2026.

De aanlooproute van de 4e Marsdag is tot aan het Erasmusgebouw gelijk aan die van de 2e en 3e Marsdag. Vanaf het Erasmusgebouw lopen we, net als op de 2e Marsdag, via Staddijk de gemeente Nijmegen uit. Voor de tweede keer tijdens de Vierdaagse van 1992 loop ik langs mijn kamer op Vossenveld. Nu met ingetapete voeten.

Op de glazen loopbrug boven de Heyendaalseweg tussen het Erasmusgebouw en het Sportcentrum lees ik de teksten: “Hup Aniek en Joren!” en “Let’s go Paula & Theo!”.

“De laatste dag van de Vierdaagse voert dwars door natuurgebied Hatertse Vennen naar de Maasoevers en het Land van Cuijk. […] Vanaf de start heerst er op de vierde en laatste dag van de Vierdaagse een bijzondere sfeer. De burgers lopen eerst van de Wedren via de indrukwekkende campus van de Radboud Universiteit Nijmegen naar Brakkenstein. Daar ritsen ze met het militaire contingent en loopt iedereen langs de rand van de stad naar de Hatertse Vennen. […] Hierna splitsen de afstanden zich in de buurt van het dorp Overasselt, dat tot de gemeente Heumen behoort. Lopers van de langere afstanden steken via de brug bij Grave de Maas over en zijn dan in Noord-Brabant. […] Maar de stoet moet voort, door het Noord-Brabantse land ten zuiden van de Maas naar Cuijk […].  In de gemeente Mook en Middelaar begint ook de elf kilometer lange weg naar het noorden die hier al een beetje de sfeer van de Via Gladiola begint te krijgen. […] Dan volgt de laatste bocht en ligt de bebouwde kom van Nijmegen in het zicht.”¹⁵²

Alverna – St. Walrickweg.

Ik loop over het terras van restaurant St. Walrick, maar vanwege de drukte vervolg ik mijn weg over de St. Walrickweg. Opeens bevind ik me midden in een wandeltocht, totdat de wandelaars rechtsaf slaan naar de Spellingsestraat in Overasselt. Bij bushalte Hoogstraat drink ik het flesje Spa Blauw leeg dat ik altijd in mijn rugzak meedraag, maar dat meestal ongeopend blijft.

Als ik vanaf de Broekstraat in Nederasselt linksaf de Hollestraat insla, ben ik weer op de route van de wandeltocht. Op de Maasdijk worden onder een parasol zonnebloemen te koop aangeboden en leggen de wandelaars aan elkaar uit hoe de Vierdaagse hier loopt. Onder de Graafsebrug lopen zij rechtdoor over de Sluisweg naar de Maasbandijk, en ik loop naar boven.

Overasselt – St. Walrickweg – Kasteelsestraat – Schoonenburgseweg (Prov.weg S110) – Broekstraat – Hollestraat – Maasdijk – linksaf onder Graafsebrug door, daarna rechtsaf via Sluisweg naar fietspad Graafsebrug.

Een andere einzelgänger op de Graafsebrug.

“Ben je ook aan het trainen?”

“Nee.”

“Nee?”

“Ik loop de Vierdaagse van 1992.”

Hij traint voor de 4daagse van 2026.

“Ik ga mijn eigen tempo lopen.”

Grave – Fietspad Graafsebrug – rechtsaf onder viaduct langs Rode Kruispost – Koninginnedijk – Bagijnestraat – Hoofschestraat – Klinkerstraat – Brugstraat – J. van Cuijkdijk.

‘Rechtsaf onder viaduct’ strompel ik ’s ochtends tijdens de laatste dag van de Vierdaagse van 1992 de Rode Kruis-tent in.

“Het is kwart over 8 in een tent net buiten Grave. De eerste twintig kilometer van de laatste dag zijn in vier uur afgelegd. Maar nu lig ik in het veldhospitaal. Op een grasveld dat de vorm van een militair kampement heeft aangenomen. Tenten, trucks en touwtjes die de zone voor onbevoegden afgrenzen. Alsof de brug opnieuw veroverd moet worden. Market-Garden weer aan de gang is. Dat zou je überhaupt denken als je aan de Vierdaagse meedoet en telkenmale van de weg wordt gedrukt door alweer een legerpeleton. Soldaten wandelen niet, ze marcheren.”

“Met veel pijn aan de onderkant van mijn ongetrainde voeten haalde ik Grave. De dag ervoor lag ik twee uur in een Rode Kruis-tent en moest in vier uur de resterende vijfentwintig kilometer en de daarbij behorende Zeven Heuvelenweg afleggen. Het lukte. Ik was zelfs drie kwartier voor sluitingstijd in Nijmegen. Daarom moest ik vandaag wel uitlopen. Anders waren die dagen van afzien voor niets geweest. En kreeg ik niet de ultieme onderscheiding: de KNBLO-medaille.”

“En nu lag ik langs een Kroaat. Mijn blaren zaten weer vol vocht. Ze worden opnieuw ingetaped.”

“Na een uur zijn mijn voeten gereed voor de volgende dertig kilometer.”¹⁵³

Als je de route van de 4e Marsdag in tweeën knipt, kom je uit op de Graafsedijk in Gassel. In die omgeving rijdt alleen doordeweeks een buurtbus. Om de route in twee delen te lopen, kun je de wandeling het beste onderbreken in Grave of Cuijk. Van daaruit reis je met de bus of de trein terug naar Nijmegen. Vanaf busstation Grave neem je lijn 9 of 99 naar Centraal Station Nijmegen. Vanuit Cuijk ga je met de stoptrein.

Op de Koninginnedijk sla ik rechtsaf. Via de Pater van den Elsenstraat loop ik tweehonderd meter naar het busstation van Grave, of wat daarvan over is. Dit station heette ooit ‘Wapen van Grave’ en werd in 2003 gesloopt, maar de naam staat nog altijd op het gesloten hotel-café-restaurant aan de overkant. Een plaquette meldt: “Nu staat hier het stadhuis en het kantoor van Mooiland”, maar dit lelijke gebouw staat leeg en is te koop. In 1992 kon je rechtstreeks vanuit Nijmegen via Grave naar Geffen – waar ik opgroeide – reizen met lijn 90 van Zuidooster. Nu koop ik op zondagmiddag twee blikjes Cola Zero bij de Albert Heijn, omdat het nog even duurt voordat lijn 99 via Overasselt arriveert.

Op een plaquette staat: “Nu staat hier het stadhuis en het kantoor van Mooiland”, maar dit lelijke gebouw staat leeg en is te koop. In 1992 kon je rechtstreeks vanuit Nijmegen via een overstap in Grave naar Geffen reizen – waar ik opgroeide – met lijn 90 van Zuidooster. Nu koop ik op zondagmiddag twee blikjes Cola Zero bij de Albert Heijn, omdat het nog even duurt voordat lijn 99 via Overasselt arriveert.

De Vierdaagsefeesten beginnen vandaag. Spinvis & Saartje spelen ’s avonds in de Stevenskerk. Frank Boeijen treedt op als gast bij Typhoon in het Kronenburgerpark, maar zingt geen ‘Kronenburgpark’. Een journalist van De Gelderlander, die het evenement al jaren volgt, noemt deze zaterdag nu al een van de drukste dagen ooit: “Het lijkt de slotdag wel, als ook de wandelaars nog mee komen feesten.”¹⁵⁴

De volgende dag reis ik met de eerste bus van lijn 9 via Nederasselt en Alverna terug naar Grave, grotendeels over de Vierdaagseroute van de dag ervoor.

Buurtsuper Ons Buurtje in Grave, “met een ruime keuze aan Arabische, Nederlandse en buitenlandse halalproducten”, verhuist van de Rogstraat 26a naar de Brugstraat 6. De Jan van Cuijkdijk is verlaten vanwege werkzaamheden verderop. In Gassel sla ik rechtsaf naar Hoeve en loop naar de Graafsedijk via de route op de kaart van de KNBLO; deze is niet in het draaiboek van de rijkspolitie aangegeven.

Gassel – [ Hoeve – Schoolstraat – Dorpstraat – Ten Holtweg – ]¹⁵⁵ Graafsedijk – Elstweg.¹⁵⁶

VOETNOOT 2004: THEO VAN GOGH

In het jubileumboek Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit van Marjolein Rotterdam uit 2009, zie ik een foto van een wandelende Theo van Gogh op de Waalbrug: “De gezonde roker, film- en televisiemaker Theo van Gogh aan de wandel over de Waalbrug tijdens de Vierdaagse van 2004. Een en ander is het gevolg van een weddenschap met Giel Beelen. Naast hem regie-assistente Doesjka van Hoogdalem.”¹⁵⁷ Op YouTube zijn ‘bewegende beelden’ van de twee in de Nijmeegse Sint Jorisstraat te zien.¹⁵⁸

In een ander jubileumboek uit 2009, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland, citeert de schrijver, Clemens Verhoeven, Van Gogh uit een interview over zijn deelname aan de Vierdaagse: “Ik kan het iedereen afraden. Het is een mentale uitputtingsslag. Ik word gewoon depressief van al die opgewekte mensen die geloven in een gezonde geest in een gezond lichaam.”¹⁵⁹

Theo van Gogh regisseerde een week later, op zaterdag 31 juli 2004, de film Submission. De VPRO zond de film op zondagavond 29 augustus 2004 uit in Zomergasten, aansluitend op een drie uur durend interview met Ayaan Hirsi Ali door Joost Zwagerman.

Ik vraag Jaap Cohen, biograaf van Theo van Gogh,¹⁶⁰ of hij meer weet over diens deelname:¹⁶¹ “In het radioprogramma van Giel Beelen van 16 juli 2004¹⁶² beloofde Van Gogh de Vierdaagse te lopen als Beelen de titelsong van Cool! vier keer op primetime zou draaien. Hij heeft vervolgens 70 km van de Vierdaagse gelopen, de laatste dag is hij opgestapt.” Een week later, op 30 juli, vertelde Van Gogh in de studio van het radioprogramma Swijnenstal¹⁶³ aan Coen Swijnenberg hoe het geweest was: “Het was verschrikkelijk. Het was heel smartelijk, vooral ook door de opgewekte sfeer die er hing. Als je je toch al kut voelt omdat je zo’n eind moet lopen en iedereen steekt voortdurend de duim op, dan denk je: was ik maar nooit geboren. […] Ik was heel blij toen er eindelijk eens een oude heer van 70 in een korte broek voorbijliep en zei: ‘zakkenwasser!’”¹⁶⁴

Ongeveer honderd dagen na het einde van de Vierdaagse, op 2 november 2004, vermoordde Mohammed Bouyeri Theo van Gogh in de Linnaeusstraat in Amsterdam.

DE DAG VAN CUIJK

Burgemeester en wethouders van Cuijk nodigen de burgemeester van Nijmegen uit voor de Dag van Cuijk: “Op vrijdag 24 juli a.s. zullen tussen ± 09.30 en 13.00 uur de deelnemers aan de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen met feestelijk vertoon door het centrum van Cuijk trekken. Wij nodigen U graag uit om met ons de doortocht gade te slaan. Wij hopen U op 24 juli a.s. bij ons gemeentehuis, aan het Louis Jansenplein, te kunnen begroeten.”¹⁶⁵ Op 10 juli 1992 wordt de burgemeester geadviseerd een bericht van verhindering te sturen: “Cuijk is slecht bereikbaar en men moet tijdig in Nijmegen terug zijn voor de intocht. B.v.v.?”¹⁶⁶

Voorafgaande aan de Vierdaagse van 1992 wordt de burgemeester van Nijmegen uitgenodigd om “mede namens het internationaal Bloembollenbureau” aanwezig te zijn bij de omdoping van de Sint Annastraat in Via Gladiola, ter inleiding van de 76e internationale Vierdaagse Afstandsmarsen “op vrijdag 17 juli a.s. des namiddags te 17.30 uur. Plaats van handeling: Sint Annastraat, kruispunt Sint Annastraat / Van Trieststraat.”¹⁶⁷

VRIJDAG 24 JULI 1992 4E MARSDAG – 8. CUIJK-NIJMEGEN

Beers – Elstweg – Jan v. Daalstraat – Burg. Thijssenstraat – Grotestraat – Kruisstraat – Gildeweg – Heuf – Beerse weg – Hoefseweg – Kalkhofseweg.

Ditmaal had de blarenbehandeling niet geholpen. Tussen Grave en Cuijk liep ik als een zombie achter een groepje met percussie aan. Tot ik hun tempo niet meer kon bijbenen. Alleen zwalkte ik verder richting Cuijk; de rest van de route is uit mijn geheugen gewist.

Van het Wapen van Grave naar ’t Wapen van Beers volgt de Vierdaagse van 1992 op de 4e marsdag dezelfde route als in 2026. Na de Gildeweg in Beers loopt de 50 kilometer in 1992 een lus van 6,5 kilometer naar de Louwerenberg in Vianen, langs landgoed de Barendonk en via landgoed Ossenbroek. “Iets ten noorden van Ossenbroek staat een Mariakapel. De kapel is in 1942 gebouwd bij de oprijlaan van het eveneens particuliere landgoed Hiersenhof. Tijdens de Nijmeegse Vierdaagse leggen veel wandelaars er bloemen neer.”¹⁶⁸ Naast de kapel staat een standbeeld van Jan de Quay. De oud-premier woonde tot zijn overlijden in 1985 op dit familielandgoed. Op het bankje voor de kapel staat de tekst: “… is een plaats van stilte en gebed, s.v.p. geen picnics of ander vertier.”

Cuyk – [Hapsebaan¹⁶⁹ – Louwerenberg¹⁷⁰ –] Beversestraat – Bontsestraat – Molenstraat – Louis Jansen Plein – Korte Molenstraat – Grotestraat – Maasstraat – Ponton.¹⁷¹

Waar de Beversestraat overgaat in de Bontsestraat, kun je afslaan richting Station Cuijk om de stoptrein naar Nijmegen te nemen.

Op een winkelruit vlak bij het leegstaande pand aan de Korte Molenstraat 4, met het Wapen van Cuijk boven de deur, staat het programma van het Vierdaagsefeest in Cuijk. Op donderdag 23 juli is er vanaf 18:00 uur de proefsluiting van de pontonbrug met parachutisten op de Maaskade en het Pontonniersbal in het centrum van Cuijk. Vrijdagochtend 24 juli volgt vanaf 07:00 uur de doortocht van de Nijmeegse 4Daagse op de Maaskade.

“In Cuijk passeren we met de pontonbrug de Maas.”¹⁷²

Ik heb geen actieve herinnering aan het lopen over de Maas via de pontonbrug van Cuijk naar Middelaar tijdens de Vierdaagse van 1992. Vorig jaar zag ik nog de aanleg ervan door de Genie. Nu steek ik over met de veerpont van Ton Paulus.

Een auto en een man en een rivier.
Vanaf hier is alles wat het lijkt.
De kaart waarop hij kijkt.

U Bevindt Zich Hier.¹⁷³

Mook – Cuyksesteeg – Kanaalweg – Kerkstraat – Raadhuisplein – De Hoven Maasdijk – Rijksweg N 271 (N 771).

Na Cuijk of de Cuijksesteeg kreeg ik kramp.

Aan het einde van de Cuijksesteeg sla ik linksaf. Dolfijn Watersport en Recreatie in Mook zou in 1992 een déjà-vu van de 3e Marsdag op de 4e Marsdag opgeroepen kunnen hebben. Daarna loop ik rechtdoor over de Kanaalweg naar Restaria De Plataan op het Raadhuisplein. In de Kerkstraat worden ondertussen al slingers opgehangen.

Malden – Rijksweg N 271 (N 771).

In het droge gras naast de Rijksweg ging ik achterover op mijn rug liggen en strekte mijn benen. Dat hielp niet. Daarna volgde een Via Dolorosa naar de Via Gladiola.

“De PTT heeft haar eigen muziekkapel ingehuurd om de verzamelde personeelsleden in twee grote groepen door Nijmegen te voeren. ‘Het is wel mooi, maar het tempo ligt veel te laag. Je hebt de hele tijd in je eigen ritme gelopen en dan moet je nu opeens veel langzamer,’ meent Frans Coenen uit Geleen. Een van zijn collega’s houdt het defilé om die reden ook voor gezien.”¹⁷⁴

Rechts van de Rijksweg bevindt zich Van der Valk Hotel De Molenhoek. Tijdens de coronacrisis in 2020 liep ik hiernaartoe met bagage voor twee nachten, voor een cultuurhistorische wandeling over de Sint-Jansberg.¹⁷⁵ Om bij je kamer te komen, moet je oversteken naar de overkant. Het terras is leeg en ik loop door.

Brouwerij De Raaf nog steeds gesloten.¹⁷⁶

Links van de Rijksweg ligt landgoed Bergzicht in Heumen. Tijdens de introductieweek van de studie Geschiedenis in 1989 vond hier – bij brouwerij De Raaf, bekend van het eerste Nederlandse witbier De Witte Raaf – onze eerste bierproeverij plaats. Bij de vele proeverijen die in de daaropvolgende jaren volgden, vroegen we telkens of de rondleiding en de uitleg over het brouwproces achterwege konden blijven, zodat we direct aan het proeven konden beginnen.

Nijmegen – Vanaf Malden via Rijksweg – St. Annastraat – Keizer Karelplein – hoofdrijbaan van de Oranjesingel – Prins Bernhardstraat – groepen naar Wedren – individuelen via Bijleveldsingel – Sloetstraat – finish. 

Na de kruising met de Sint Jacobsweg¹⁷⁷ in Malden ligt links van de Rijksweg ‘Charlemagne’. Dit is het terrein waarop militairen zich op de vierde marsdag afmelden in plaats van op Heumensoord. Het is genoemd naar Hotel-Café-Restaurant Charlemagne aan de overkant; een pand waar sinds de jaren negentig of nul een McDonald’s zit en waar ik een grote aardbeienmilkshake bestel.

Bij het kruispunt met de Scheidingsweg begint de St. Annastraat, het startpunt van de intocht die in 1992 niet live werd uitgezonden op televisie.¹⁷⁸

“De pas gerenoveerde St Annastraat in Nijmegen was gistermiddag het decor van het traditionele onthaal van Vierdaagselopers. […] Nieuw aangelegde ventwegen naast de St Annastraat zorgden voor een versmalde rijbaan, waardoor de stroom wandelaars wel heel dicht langs het applaudisserende publiek kwam. Bij het uitreiken van de bloemen ontstonden dan ook regelmatig opstoppingen.”¹⁷⁹

In mijn eigen verslag schrijf ik: “Vanuit Malden komen we als bevrijders toegejuicht de Annastraat op. De soldaten werden in ieder geval toegejuicht. Het enige wat aan hun opvalt is de eenvormigheid: hun uniformen. Ik val niet op. Ik loop er in mijn eentje. Zo onopvallend dat familie en bekenden me niet zien, of pas dan als het te laat is.”¹⁸⁰

Volgens het weerbericht werd het die “vrijdagmiddag tijdens de finish van de Nijmeegse Vierdaagse wellicht iets broeierig weer met circa 27 graden […].”¹⁸¹

“Verder had hij een spijkerbroek aan […]. Te gek gewoon, want hier was het hoogzomer. De zon brandde op zijn hoofd.”¹⁸²

Ik begon te hallucineren en zag dezelfde bekende wel een keer of twintig passeren.

Links van de St. Annastraat begint de Sint Stephanusstraat.

“Wie heeft deze waanzinnige kruistocht eigenlijk georganiseerd?”¹⁸³

“Traditiegetrouw heeft de slotetappe meer weg van een triomftocht dan van een lijdensweg. De St.-Annastraat waarover de laatste kilometers van de 76e editie van de Vierdaagse worden gelopen, is voor de gelegenheid omgedoopt tot Via Gladiola (Gladiolenweg). De keuze tussen de dood en de gladiolen bestaat voor de overgrote meerderheid van de wandelaars echter niet meer. Zij zijn vrijwel zeker van de bloemen. Voor wie de eerste drie dagen tot een goed einde heeft gebracht, is de laatste dag een peulschilletje. De enorme mensenmassa die de wandelaars vanaf de tribunes en de al dagen van te voren neergezette – en vastgebonden – tuin- en keukenstoelen bejubelen, dragen de lopers als het ware naar de finish. Ook de strompelaars. Het dragen van de gladiolen zal voor hen zwaarder zijn dan de laatste loodjes van de Vierdaagse.”¹⁸⁴

De dood of de gladiolen? Geen van beide. Op het kruispunt van de St. Annastraat en de Hatertseweg stonden mijn ganggenoten met gladiolen. Ik zag en hoorde ze niet. ’s Avonds stonden de bloemen in een emmer voor mijn kamerdeur.

Ik passeerde ook mijn ouders, die op een tribune op de St. Annastraat tegenover De Vereeniging zaten, en keerde na de finish naar ze terug.¹⁸⁵

“Onze kruistocht is ten einde.”¹⁸⁶

“Dit was een schitterende Vierdaagse. Geweldig, wat een sfeer heerste er in het wandellegioen. Ik ga de Vierdaagse beslist nog eens lopen”, aldus een enthousiaste staatssecretaris van Defensie Berend-Jan baron Voorst tot Voorst, toen hij gistermiddag over de finish kwam, waar zijn vrouw Josine hem op stond te wachten met bloemen.”

“Samen met de staatssecretaris kwamen er gistermiddag nog 32.702 wandelaars over de finish. Gisteren sneuvelden er in het zicht van de finish nog 462 wandelaars. Het totaal aantal uitvallers van de 76e Vierdaagse komt daarmee op 4905. De Britse militaire wandelaar, die donderdagavond van uitputting in coma raakte, ligt nog in het ziekenhuis.”¹⁸⁷

“Zijn toestand was gisteren redelijk. Vandaag mag een andere Engelse militair die met een hitte-beroerte was opgenomen het ziekenhuis verlaten. Een Deense militair die hetzelfde overkwam mag morgen naar huis. Zeven andere onfortuinlijke militairen die ook in het ziekenhuis waren opgenomen met uitputtingsverschijnselen zijn inmiddels uit het ziekenhuis ontslagen.”

“De wandelaars werden gisteren massaal in de bloemetjes gezet door het Internationaal Bloembollencentrum uit Lisse. In Volendams kostuum gestoken meisjes deelden aan alle wandelaars gladiolen uit.”¹⁸⁸

VOETNOOT 1974: DE VIJF VAN DE VIERDAAGSE

“Niet alle 12.000 wandelaars in de Nijmeegse Vierdaagse doen mee voor hun plezier. Voor het team van regisseur René van Nie betekent het hard werken aan de nieuwe Nederlandse speelfilm “Vijf van de Vierdaagse”, die 10 oktober in het Amsterdamse City Theater in première gaat. “Vijf van de Vierdaagse” gaat over vijf langgestraften, die in het kader van de reclasseringsarbeid een paar dagen vrijgelaten worden om tussen het gewone volk de Vierdaagse mee te lopen. En dat loopt enigszins uit de hand. Aan de film werken o.a. mee Johnny Kraaykamp, Jan Blaaser, Jon Bluming, Corry Konings, René van Asten en Patricia Orlow.”¹⁸⁹

De acteurs hebben zowel in de film als in het echt de Vierdaagse nog nooit meegemaakt. “Deze locatie is uniek,” zegt Jan Blaaser tegen De Gelderlander. “Eerst zaten we in de gevangenis te filmen, en nu hier bij al die duizenden mensen. Dat is geweldig.”

De film De Vijf van de Vierdaagse (1974) werd geregisseerd door René van Nie. Het is een typische, als komedie bedoelde speelfilm van 105 minuten met ‘functioneel bloot’, zoals er in de jaren zeventig wel meer in Nederland werden gemaakt. In de film krijgen vijf zware jongens strafvermindering als ze de Vierdaagse uitlopen. De film speelt zich af in Nijmegen en omgeving, maar ook in Amsterdam (op de Wallen en in ‘bar Boyfriend’). De film staat volledig op YouTube. Corry Konings zingt hierin het lied ‘Breng mij nog eenmaal naar huis’ van Pierre Kartner.

“Een Engelse schoonheid, Jessica Benton, bekend van de Onedin Line, speelt een Amsterdamse kunstverkoopster en moet zorgen voor de noodzakelijke bedscènes. Jammer genoeg voor het Vierdaagsepubliek is haar rol al uitgespeeld als er gefilmd wordt in Nijmegen. Wat onverlet laat dat de opnames zorgen voor een gekkenhuis. Iedereen wil Leen Jongewaard zien, een ster na zijn enorme succes met de dubbelrol Gerrit/de opa van Gerrit in Ja Zuster, Nee Zuster. Iedereen wil een handtekening van Johnny Kraaykamp, in die dagen een populaire televisiekomiek.”

De leukste – en op een na laatste – scène is live opgenomen tijdens de intocht op de St. Annastraat. Dit gebeurde met dank aan het Korps Rijkspolitie (district Nijmegen), in het bijzonder ‘Henk en Joop’. Hoewel de figuranten constant door het beeld lopen, werd dankzij de film wel een record gebroken: het Vierdaagselegioen is het grootste figurantenleger dat er ooit in een Nederlandse film is geweest.”¹⁹⁰

DE AVONDVIERDAAGSE: RESTAURANT PARK TIVOLI

De zondag voor de start van de 4Daagse van 2026 passeer ik de finish langs de nog lege tribunes bij De Vereeniging, na in acht etappes de Vierdaagse van 1992 opnieuw te hebben gelopen. Via de Oranjesingel wandel ik naar de bibliotheek op de Mariënburg om een boek in te leveren en op te halen. Daarna loop ik door winkelcentrum De Molenpoort, dat binnenkort wordt gesloopt. Mijn supermarkt sinds 2004, de PLUS (voorheen Coop), sluit definitief op de dag van de intocht: vrijdag 24 juli.¹⁹¹ Tot die tijd ga ik er – net als tijdens de coronacrisis – elke dag even langs.

Onderweg kom ik de Vlaggenparade tegen, die sinds 2017 op de zondagmiddag voor de Vierdaagse door het centrum trekt. De route eindigt op de Wedren. Hier vindt de officiële opening plaats en halen wandelaars hun startbewijs en goodiebag op.

’s Avonds wordt voor het eerst in de Vierdaagsegeschiedenis het vuurwerk ‘Waal in Vlammen’ afgelast vanwege een technisch defect.

In de Betouwstraat spelen in 2018 The Moonlights voor het laatst bij Café De Sportcentrale.

“Na de laatste knip begint de ereronde door de Annastraat en Oranjesingel waarna je je medaille kunt ophalen.”¹⁹²

“De medaille is binnen. Ik heb hem! Mijn Vierdaagse medaille: een goudkleurig kruis met een oranje met groen lintje. Ik heb hem vastgespeld op mijn T-shirt.”

Met het koninlijk erkende Kruis voor Betoonde Marsvaardigheid op mijn shirt gespeld, wilde ik in 1992 zo snel mogelijk weg uit het centrum van Nijmegen. We laadden mijn fiets in de auto op het parkeerterrein van de Mariënburg, vlak voor het hoofdbureau van politie. Daarna ging ik samen met mijn ouders eten bij Café Restaurant Partycentrum Tivoli in Berg en Dal,¹⁹³ om vervolgens een weekend lang op bed te liggen.

“Daarom alleen al weet ik nu zeker dat mijn eerste Vierdaagse tevens mijn laatste is.”¹⁹⁴

Ik weet niet wat je er nu van vindt.¹⁹⁵

Stefan Louwers

Met dank aan Jaap Cohen, Theo van de Laar, Gerard Mentjox en de medewerkers van het Regionaal Archief Nijmegen, gevestigd in het voormalig hoofdbureau van politie aan de Mariënburg 27 te Nijmegen.

POSTSCRIPTUM ZATERDAG 25 JULI 1992 09:00, KONINGSPLEIN

“Dan is het […] zaterdag, het begin van een zomerse stilte in Nijmegen van waaruit alle gasten weer vertrekken.”¹⁹⁶

“De laatste dag is natuurlijk de aangewezen gelegenheid voor de lopers om van de feesten mee te genieten en dat doen ze dan ook in groten getale, totdat de zaterdag is aangebroken en uiteindelijk iedereen de stad verlaat of gaat slapen. Dan ebt het rumoer langzaam, héél langzaam, weg en begint die vreemde periode van een paar weken, waarin de stad in een wonderlijke rustige stemming verkeert, een periode die weleens ‘De Stilte van Nijmegen’ wordt genoemd.”¹⁹⁷

Ik ben getuige van een bijeenkomst zonder publiek, op een zaterdagochtend op het Koningsplein, waar dit avontuur begonnen kon zijn. De burgemeester deelt gebak uit aan de vuilnismannen van de DAR.¹⁹⁸

Het begin van ‘De Stilte van Nijmegen’.

SOUNDTRACK

FOTO’S

https://www.instagram.com/stefan_louwers

ROUTEKAARTEN

Parcoursen, één routekaart per wandeldag

ARCHIEF

Regionaal Archief Nijmegen, 1098 Bestuursdienst Gemeente Nijmegen 1992 – 1998

inventarisnummer 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag

inventarisnummer 1491, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Draaiboeken, 1992, 1 omslag

Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten

Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992

Internationale Zomerfeesten Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, draaiboek

Regionaal Archief Nijmegen, 1241 Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding 1908 – 2003

inventarisnummer 851, 2.3.1.7.3 Foto’s, film en video, 894-923 Op F-nummer (fotonummer) gesorteerde losse foto’s van de Vierdaagse 1928 – 2003 89 doos en 1 omslag, [Beeldbank: Jan van Teeffelen, 17-07-1992-20-07-1992]

Regionaal Archief Nijmegen, 1559 Fotojournalist Ger Loeffen 1970 – 1999

inventarisnummer 1, [Beeldbank: Ger Loeffen, 19-07-1992-24-07-1992]

Regionaal Archief Nijmegen, 836 Videocollectie

inventarisnummer 1, 4DTV / Vierdaagse (21 t/m 24 juli 1992)

Koninklijke Bibliotheek, Delpher¹⁹⁹

Algemeen Dagblad
De Gelderlander
Leeuwarder Courant
Limburgsch Dagblad
Nederlands Dagblad
Nieuwsblad van het Noorden
Het Parool
De Telegraaf
De Volkskrant

Beeld & Geluid, De Schatkamer

Archief Stefan Louwers, Vierdaagse 1992, 1 omslag

KNBLO, Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen (Nijmegen 1992).
Centraal Bureau Voorlichting Gemeente Nijmegen, ‘Win een verblijf in Nijmegen’ (1992).
KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’ (1992).
KNBLO, De 4Daagse 6 (1992).
VVV, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992).
De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) maandag 20 juli 1992.
De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) dinsdag 21 juli 1992.
KNBLO, PTT Post, vijf Vierdaagse ansichtkaarten (1992).
Foto’s intocht © 1992 C.L.

LITERATUUR

De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018).

De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 2 (Nijmegen 2019).

Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991).

De Gelderlander, De Nijmeegse Vierdaagse in tal van archiefbeelden (DVD; Nijmegen 2006).

KRO, De Waterspiegel 5, 22 juli 1992.

Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017).

René van Nie, De Vijf van de Vierdaagse, 1974.

NOS, De geschiedenis van De Vierdaagse (DVD; Hilversum 2012).

Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009).

Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009).

VOETNOTEN²⁰⁰

1. Om de laadsnelheid van deze pagina te optimaliseren, zijn de routekaarten op een aparte pagina geplaatst: https://stefanlouwers.nl/routekaarten. ↩︎
2. “Herman [Beekers, SP-lid, S.L.] over ’t Haantje aan de Daalseweg: ‘Twee onsmakelijke broers achter de bar, die nooit een stom woord zeiden. Geen tap, alleen pullen bier. Tafelvoetbal. Of we zaten te ouwehoeren op het biljart, dat met planken en een zeil was afgedekt.’
   Heel links Nijmegen, heel Nijmegen dus, kwam in ’t Haantje.”
   Koos van Zomeren, Die stad, dat jaar (Amsterdam 2009) 209.
   Eerder in deze autobiografische roman:
   “[…] Nijmegen tot je dertigste, en dat is het, dat is alles wat je hebt meegemaakt, alles wat de moeite van het vertellen waard is, en méér zul je ook nooit te vertellen hebben, al word je honderd.”
   Koos van Zomeren, Die stad, dat jaar, 10. ↩︎
3. Het zou ook een terras op het Koningsplein geweest kunnen zijn, zo vertelt een vriend op het terras van Café van Rijn (na de sluiting van Café the Spot in de Smetiusstraat in 1999 onze stamkroeg in de Molenstraat, die we nog kennen als Mahieu en later door een vriend werd gekocht), nadat we op 20 juni 2026 met een vriendengroep vanuit de studie Geschiedenis – waaronder twee ‘meelopers’ van de Vierdaagse van 1992 – ‘Van Mahieu tot Mahieu’ zijn gewandeld. Door de Ooijpolder, langs het kerkje van Persingen, naar het terras van Hotel-Restaurant ’t Spijker en terug over de Rijksstraatweg, onder de stuwwal langs. ↩︎
4. Vgl.: “De door de Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO) uitgeschreven Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen (Vierdaagse) zijn mede bedoeld om de deelnemers aan te sporen tot een zodanige training, dat zij in staat zullen zijn om dagelijks een flinke wandeling te maken. Aangezien het niet de bedoeling is deze afstand in de kortst mogelijke tijd af te leggen, is er van een wedstrijd geen sprake.” KNBLO, ‘Algemeen’, De 4Daagse 6 (1992) 10. ↩︎
5. “Zij die de Vierdaagse reglementair hebben volbracht, ontvangen een onderscheiding, het zogenaamde Vierdaagse Kruis.” KNBLO, ‘Beloningen’, De 4Daagse 6 (1992) 48. ↩︎
6. John Jansen van Galen verbleef tijdens de Vierdaagse van 1992 in hotel-café-restaurant Wiener Hof, nu Hotel Credible, Hertogstraat 1, Nijmegen. Vgl.: Advertentie Wiener Hof, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992) 4. ↩︎
7. Maaike Trimbach, ‘Nijmegen bruist van activiteiten rond Vierdaagse’, Nieuwsblad van het Noorden, 21 juli 1992, 13. ↩︎
8. ‘Organisatie van Vierdaagse niet blij met komst Kroaten’, Algemeen Dagblad, 21 juli 1992, 4. ↩︎
9. “Uiteraard heb ik gewoon op maandag 20 juli bij het bureau van de 50 km mijn start- en loopkaart opgehaald. Die startkaart werd toen nog geknipt. Het speelde zich allemaal af op het grote parkeerterrein achter De Vereeniging. Een aantal jaar later verrees daar het grote bankgebouw en verhuisde het hele gebeuren naar de Wedren.” Ron van der Schree, ‘Sokken in de droogtrommel’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 81. ↩︎
10. KNBLO, ‘Uitvoerend comité’, De 4Daagse 6 (1992) 26. ↩︎
11. “Alle lopers krijgen de zangbundel Vierdaagse Tunes.” ‘Individuele lopers Vierdaagse krijgen magneetkaart mee’, De Volkskrant, 18 juli 1992, 32. ↩︎
12. Vgl.: “Bij de inschrijving krijgen we een tasje mee met een boekje met tips, snoepjes voor onderweg, een compleet vierdaagseboek […] een boekje met de vier kaartjes van de route die we elke dag moeten lopen.” Lisette Ariëns, ‘Mooi weer, slechte vooruitzichten’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 4.  ↩︎
13. “Het Limburgs Dagblad volgt tijdens de 76ste Vierdaagse het wel en wee van een aantal Limburgse wandelaars op de voet.” Ik heb in de derde zin ‘neemt’ verandert in ‘loopt’. ‘Nijmeegse Vierdaagse trekt 35.000 lopers’, Limburgsch Dagblad, 21 juli 1992, 13. ↩︎
14. KNBLO, Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen (Nijmegen 1992) 3.
    “Een nieuwe trend in Vierdaagse is, dat er dit jaar veel gevarieerder gezongen wordt dan andere jaren. ‘Het bekende Potje met Vet raakt gelukkig wat uit,’ aldus marsleider Chris Bos, Hij wijt dat aan het feit, dat de marsleiding alle wandelaars bij de start een bundeltje met 29 internationale wandelliederen heeft gegeven.” ‘Blarenepidemie teistert Vierdaagse’, De Telegraaf, 23 juli 1992, 3.
    “Het boekje met wandelliedjes van de KNBLO vindt op deze eerste dag nog niet veel emplooi. Een clubje meiden met fluitje en tamboerijn is de enige die uit het bundeltje voordragen.” ‘Noodweer geselt wandelaars’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 2. ↩︎
15. Centraal Bureau Voorlichting Gemeente Nijmegen, ‘Win een verblijf in Nijmegen’ (1992). ↩︎
16. Vgl.: “De ‘marsleiding’ verzoekt ‘normale wandelkleding’ te dragen en in het algemeen houdt men zich daaraan.” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (4). Vertier’, Het Parool, 23 juli 1992, 3. ↩︎
17. Vgl.: “Wij adviseren alle deelnemers onderweg geen souvenirs uit te reiken aan daarom vragende kinderen. In verband met de veiligheid van de wandelaars en van de kinderen is het van belang dit advies op te volgen.” ‘Advies’, De 4Daagse 6 (1992) 39. 

    Vgl.: “De ‘Aanwijzigingen voor de wandelaar’ adviseren ‘uit veiligheidsoverwegingen’ geen souvenirs aan kinderen uit te delen. Dat is het Oude Pekela-syndroom.” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (3). Heuvels’, Het Parool, 22 juli 1992, 3. ↩︎
18. KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’, 1992.
    In het reglement in het programma magazine De 4Daagse is het de deelnemers eveneens verboden:
    “-te snelwandelen of de looppas te gebruiken;
    -op enigerlei wijze uiting te geven aan een politieke gezindheid;
    -zich ten opzichte van andere wandelaars aanstootgevend te gedragen;
    -reclamevoorwerpen te dragen, behoudens toestemming van de marsleider;
    -huisdieren, kinderwagens, luid spelende radio’s e.d. mee te voeren.
    Overtreders van deze bepalingen krijgen een waarschuwing. Bij herhaling van overtreding kan uitsluiting volgen.”
    KNBLO, ‘Algemeen’, De 4Daagse 6 (1992) 10. ↩︎
19. Chr. Bos, ‘Een vreemdeling is een vriend’, De 4Daagse 6 (1992) 5.
    Vgl.: “De laatste drie edities van werelds grootste afstandsmars is de magneetkaart op bescheiden schaal uitgeprobeerd. De resultaten daarvan waren dermate gunstig dat het systeem nu op grote schaal wordt toegepast. Voor zover bekend is de Vierdaagse de eerste sportgebeurtenis waar de kaart, een project van de KNBLO en PTT Telecom, zo massaal in gebruik genoemen wordt.” VVV, ‘Magneetkaart Vierdaagse’, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992) 3.
    Vgl.: “Nieuw is het systeem van een magneetkaart voor 25000 individuele lopers. De kaart vervangt de traditionele knipkaart. Bij inlevering van de magneetkaart worden de wandelaar en zijn afstand meteen in de computer geregistreerd en verloopt de controle veel sneller dan vroeger.” Maaike Trimbach, ‘Zomerfeesten’, Nieuwsblad van het Noorden, 20 juli 1992, 9.
    Vgl.: “”Ons bewijs van deelneming bleek een magneetkaart te zijn, een snufje waarop de organisatie niet weinig trots is. Tienduizenden magneetkaarten om de menigte wandelaars in een mum van tijd ‘af te handelen’! Het is net zo’n ding als waarmee je je tegenwoordig toegang verschaft tot ‘geld uit de muur’, telefoonverbindingen en de sociëteit Arti et Amicitiae. Wat zou het moderne leven zijn zonder magneetkaart?” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (2). Op weg’, Het Parool, 21 juli 1992, 3.
    Vgl.: “In 1988 is er een proef met een elektronisch start en afmeldsysteem, voorlopig alleen voor de diplomalopers. Zij krijgen een chipkaart, die bij binnenkomst door een kaartlezer moet worden gehaald.” Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 107. ↩︎
20. ‘Enige praktische wenken’, De 4Daagse 6 (1992) 40. ↩︎
21. ‘Vierdaagse brengt 35.000 lopers op straat’, Leeuwarder Courant, 21 juli 1992, 3. ↩︎
22. ‘Organisatie van Vierdaagse niet blij met komst Kroaten’, Algemeen Dagblad, 21 juli 1992, 4. ↩︎
23. ‘Legioen maakt zich op voor tropische start’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 20 juli 1992, 2. ↩︎
24. Jan Versteegt, ‘Zwoele start’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 20 juli 1992, 3.
    Vgl.: “Morgen, als de wandelaars in Nijmegen van start gaan voor de Vierdaagse, zal het nog iets warmer kunnen worden en zijn waarden van ruim 30 graden in de zuidelijke helft van ons land niet uitgesloten.” Jan Versteegt, ‘Het weer: Zeer warm’, Nederlands Dagblad, 20 juli 1992, 3. ↩︎
25. “Deze traditionele opening van de Vierdaagse werd in 2011 voor het laatst gehouden.” “Vanaf 2017 wordt de Vlaggenparade op de zondagmiddag voor de Vierdaagse in het centrum gehouden met het eindpunt op de Wedren waar de officiële opening plaatsvindt.” Ronald van Rijn, ‘Springen tijdens de Vierdaagse van Nijmegen’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 38. ↩︎
26. KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’, 1992. ↩︎
27. Maaike Trimbach, ‘Nijmegen bruist van activiteiten rond Vierdaagse’, Nieuwsblad van het Noorden, 21 juli 1992, 13. ↩︎
28. ‘Agenda Zomerfeesten’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 20 juli 1992, 6.  ↩︎
29. Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 158. ↩︎
30. KNBLO, ‘Afstanden Vierdaagse Nijmegen’, De 4Daagse 6 (1992) 11. ↩︎
31. KNBLO, ‘Start en terugmelding’, De 4Daagse 6 (1992) 29. ↩︎
32. “Mijn logeeradres bevindt zich pal naast startplaats De Vereeniging.” Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
33. “Vanaf drie uur staan de eerste lopers voor de 50 kilometer route al klaar.” Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
34. Op de laatste dag in ieder geval op de Mariënburg voor het hoofdbureau van politie. Zie foto hierboven. ↩︎
35. ‘Fietsenstalling verplaatst’, De 4Daagse 6 (1992) 53. ↩︎
36. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 203.
    Vgl.: “…de toespraak van de marsleider eindigt… het startkanon davert… je wordt gescand, je wurmt je door de massa bezopen studenten.” Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 23. ↩︎
37. “De eerste toejuichingen hebben ze dan al in Nijmegen gehad, waar de bewoners van de studentenflat aan de Jacob Canisstraat in alle vroegte de wandelaars met applaus ontvangen.” ‘Noodweer geselt wandelaars’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 2. ↩︎
38. Militairen lopen over de oostelijke rijbaan van de Waalbrug, en de individuele wandelaars over het ‘gecombineerde fiets- en voetpad’ dat tegenwoordig het oostelijke fietspad is.Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten.
    Bij terugkeer naar Nijmegen loopt men over dezelfde rijbaan en hetzelfde fietspad, volgens een verslag van 4DTV.
    Vgl.: “De militairen mogen in het vervolg op dinsdagmorgen gebruik maken van de twee uitgaande rijbanen van de Waalbrug, zodat de burgerdeelnemers meer ruimte krijgen op het fiets- annex voetpad. Voor de voetgangers die de Oranjesingel willen oversteken komt er een een loopbrug ter hoogte van De Vereeniging.” Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 158-160. ↩︎
39. Tjox en Stephan, Waden door het wassende water van de Waal, 1995. ↩︎
40. Paul van der Heijden, De kleine Geschiedenis van Nijmegen voor dummies (Gouda 2018) 125. ↩︎
41. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992. ↩︎
42. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 203. ↩︎
43. Deze foto kon ik niet terugvinden in de Beeldbank van het Regionaal Archief Nijmegen, waar het archief van Ger Loeffen bewaard wordt. Zie: Archief. ↩︎
44. De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992. ↩︎
45. ‘Noodweer geselt wandelaars’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 2. ↩︎
46. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15.  ↩︎
47. Ron van der Schree, ‘Sokken in de droogtrommel’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 81-83. ↩︎
48. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
49. Marcel Claassen, ‘1992: Noodweer boven de Betuwe’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. “Als aanvulling op deze artikelen tot 1990 [in: Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991), S.L.] heeft Marcel Claassen in juni 2009 aanvullende artikelen geschreven voor de jaren 1991-2008.” ‘De wereld wandelt’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. ↩︎
50. ’Noodweer maakt Nijmeegse Vierdaagse barre veldtocht’, Trouw, 22 juli 1992, 1. ↩︎
51. ‘Noodweer teistert 36000 wandelaars’, Trouw, 22 juli 1992, 3. ↩︎
52. Hans Goossen, ‘Massaal schuilen tijdens Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 22 juli 1992, 13. ↩︎
53. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
54. De laatste jaren zitten we op Roze Woensdag op het terras van Grand Café De Waterwolf aan de Waalkade. ↩︎
55. Aan de overkant van de Wedren, aan de Prins Bernhardstraat, is een jaar later een plaquette gelegd: ‘Waar ontmoetingen herinneringen zijn geworden 18-7-2006’. ↩︎
56. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 148. ↩︎
57. Joppe Saanen e.a., ‘Wandelen in de zon: hitteberoerte en hitte-uitputting tijdens de Nijmeegse Vierdaagse 2006’, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 151 (2007). ↩︎
58. Freke Remmers, ‘De dood of de gladiolen’, Omroep Gelderland, 22 juni 2026. ↩︎
59. Burgemeester en wethouders van Elst, Uitnodiging Elsterdag vierdaagse 1992, Elst, 24 juni 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
60. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992. ↩︎
61. Deze wegen waren onderdeel van de route vanaf 1988, nadat er zich in 1987 een opstopping voordeed in Elst, daar waar de drie afstanden samenkomen: “Voortaan vervalt de lus over Elden en Driel voor de langste afstand en komt daarvoor in de plaats een lus na Elst over Andelst en Herveld. Dit betekent, dat de 50-km lopers (zo’n 8 à 9000 mensen) ’s morgens al heel vroeg door Elst komen: vanaf half 7. De drukte word daardoor wat meer gespreid.” Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991), 163. ↩︎
62. Bjorn van Snippenburg, Liesbeth Meuldijk, Marga Zwiggelaar, Wegen met zegen. Wandelen door de Over-Betuwe, meerdaagse pelgrimstocht : 11 wandelingen met GPS (Delft 2022). ↩︎
63. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 55. ↩︎
64. ‘Foto: Ger Loeffen’. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 213. ↩︎
65. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 5. ↩︎
66. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 46. ↩︎
67. Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten. ↩︎
68. Stefan Louwers, ‘Vierdaagse’, 1992. ↩︎
69. Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten. ↩︎
70. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
71. ‘Agenda Zomerfeesten’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 6. ↩︎
72. Geert Willems, ‘Route eerste dag Vierdaagse wordt definitief omgedraaid’, De Gelderlander, 11 januari 2018.
    “LET OP! Sinds 2018 wordt deze route in exact de omgekeerde volgorde gelopen!” Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 39.
    Marsleider Johan Willemstein: “De route van de eerste wandeldag is uiteindelijk in 2017 omgedraaid. Daar was veel kritiek op, maar het was uiteindelijk veiliger en gezonder voor de wandelaars.” Johan Willemstein, ‘Interview’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 2 (Nijmegen 2019) 7-21, aldaar 15. ↩︎
73. PTT Telecom district Arnhem, Uitnodiging Nijmeegse Zomerfeesten, Arnhem, 6 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
74. ’23e Internationale Zomerfeesten Programma dinsdag 21 juli 1992′, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992. ↩︎
75. ‘Feestcie’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 4 (1990) 3.
    Stefan Louwers, ‘Bootfeest. Cruising down the river’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 5/6 (1990) 4. ↩︎
76. Vierdaagse had het Spaans benauwd tijdens noodweer’, De Telegraaf, 22 juli 1992, 1.
    Vgl.: “Ondanks korte maar hevige regen- en onweersbuien viel de schade aan het einde van de dag mee: 593 uitvallers.” ‘Betuwe beleeft invasie Vierdaagse-wandelaars’, Algemeen Dagblad, 22 juli 1992, 1.
    “Een korte, maar hevige onweersbui met slagregens geselde de 36.321 wandelaars die gistermorgen vol goede moed aan de 76ste editie van de Nijmeegse Vierdaagse begonnen. Hier en daar leidde het gedonder en de neergutsende regen tot enige paniek. Massaal werd gezocht naar schuilmogelijkheden, waarbij de aanwonenden op het parcours zich van hun beste zijde lieten zien door de deuren van hun huizen wijd open te zetten voor de wandelaars. Voor velen bleek een nat pak echter niet te voorkomen.” Hans Goossen, ‘Massaal schuilen tijdens Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 22 juli 1992, 13. ↩︎
77. Hans Goossen, ‘Massaal schuilen tijdens Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 22 juli 1992, 13.
    Vgl.: A. Mourik (46) uit Rotterdam: “Inderdaad: ik had op de eerste dag tijdens die hoosbui geen extra paar droge sokken bij me. Dat breekt me nu op.” ‘Publiek nog bonter dan wandelpeloton’, Leeuwarder Courant, 24 juli 1992, 3. ↩︎
78. Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten. ↩︎
79. KNBLO, ‘Afstanden Vierdaagse Nijmegen’, De 4Daagse 6 (1992) 11. ↩︎
80. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 218. ↩︎
81. Stichting Wandelnet, Streekpad Rijk van Nijmegen. Een heuvelachtige wandeltocht tussen Waal en Reichswald (Amersfoort 2025).  ↩︎
82. Jasper van Gruijthuisen, ‘Vredelaan naam voor weg over mob-complex Wijchen’, De Gelderlander, 9 december 2012. ↩︎
83. Spinvis, ‘Smalfilm’, Spinvis, 2002. ↩︎
84. De Gelderlander, 17 juli 2022. ↩︎
85. Burgemeester en wethouders van Wijchen, doorkomst Vierdaagse, Wijchen, 22 juni 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
86. Spinvis, ‘Smalfilm’, Spinvis, 2002. ↩︎
87. “Een mooi stukje groen in Ravenstein met Stadsmolen de Nijverheid op de achtergrond”, https://www.instagram.com/p/DapR_1kjgCa/. ↩︎
88. Atze de Vrieze, ‘Weird Hit Wonder #5: Rotterdam Termination Source – Poing’, VPRO 3voor12, 4 mei 1992. ↩︎
89. “Na de tweede dag verontschuldigde de marsleider zich voor het ‘saaie’ parcours. Ik begreep hem niet, ik had die dag genoten van het lage land bij Wijchen. Hij bedoelde dat er zoveel ‘lange stukken’ in zaten waarvan je ‘het eind niet ziet’.” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (6 en slot). Asfaltloper’, Het Parool, 25 juli 1992, 3. ↩︎
90. ‘Blarenepidemie teistert Vierdaagse’, De Telegraaf, 23 juli 1992, 3. ↩︎
91. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
92. Of door de architecten Sluitman en Rijken onder supervisie van Frits Peutz; ‘het internet’ is er nog niet over uit. Het antwoord is te vinden in de ‘Stukken betreffende de bouw van de kerk’ – waaronder de ‘Correspondentie met ir. F.P.J. Peutz’ uit 1961 – in het archief van de parochie Heilige Everardus te Wijchen (1959-1994), dat wordt beheerd door de werkgroep Kerkelijke en Persoonlijke Archieven van de Historische Vereniging Tweestromenland. De inventaris is te raadplegen via de website van de vereniging. ↩︎
93. Marcel Claassen, ‘1992: Noodweer boven de Betuwe’, Huis van de
    Nijmeegse geschiedenis. ↩︎
94. R. van Regteren, ‘Een wandeling in de tijd’, in: C.J. Stolk, Neerbosch en… de 20.000 kinderen van Johannes van ’t Lindenhout (Hillegom 1988). ↩︎
95. ‘Tweede dag Vierdaagse ‘saai en zwaar’. Zonder publiek doen blaren extra pijn’, Limburgsch Dagblad, 23 juli 1992, 12. ↩︎
96. Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten. ↩︎
97. Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 135.
    “In 1984 wordt voor het eerst een georganiseerde roze manifestatie gehouden binnen de Vierdaagseweek.” Annelotte de Meijer, 55 jaar Vierdaagsefeesten. Tentoonstelling in de Mariënburgkapel, Nijmegen 2 t/m 24 juli 2026 (Nijmegen 2026) 36. ↩︎
98. “In 1998 vond de eerste Roze Woensdag plaats. Op initiatief van een aantal gay-café’s in de Van Welderenstraat werd de roze dag in het leven geroepen.” Jacqueline de Bekker, ‘De Roze Woensdag? Nee, die is nu ook voorbij’, De Gelderlander, 14 januari 2006. ↩︎
99. Bart van Dam, ‘Roze Woensdag’, PINK 7 (1999) 20. ↩︎
100. Bart van Dam, ‘Pink Wednesday’, PINK 6 (2000) 3. ↩︎
101. Zie: ‘Voetnoot 2006: De Eendaagse’. ↩︎
102. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 225. ↩︎
103. ‘Nederlandse televisie vandaag’, Het Parool, 22 juli 1992, 17. ↩︎
104. ’TV vandaag Nederland 1’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 2. ↩︎
105. Willibrord Frequin (Arnhem, 6 september 1941 – Laren, 26 mei 2022) liep in 2016 op 74-jarige leeftijd zijn eerste Vierdaagse uit. In 4DTV deel 4 van 22 juli 1992 zegt hij de Vierdaagse één keer – de laatste – in dienst te hebben gelopen. Zijn ouderlijk huis staat aan de Berg en Dalseweg 466 in Nijmegen, niet ver van de route van de 3e Marsdag. ↩︎
106. “voor Woensdag staan al […] wsch. t.v. opnamen MissQueen gepland Een b.v.v.? [bericht van verhindering, S.L.] Bestuursdienst aan de burgemeester, Ter visie, Nijmegen, 2 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
107. KRO, De Waterspiegel 5, 22 juli 1992.  ↩︎
108. 4DTV, Vierdaagse, 22 juli 1992. ↩︎
109. Sinds 2004 zendt de KRO (vanaf 2016 KRO-NCRV) het televisieprogramma Het gevoel van de Vierdaagse uit, naar een idee van Fons de Poel. Hij schreef ook de biografie van Willibrord Frequin: Willibrord. Verlegen vlegel (Hilversum, 2022). Zijn ouderlijk huis staat aan de Hatertseweg 735 in Nijmegen, niet ver van de route van de 2e, 3e en 4e Marsdag.  ↩︎
110. “De bond ziet ook andere ‘zorgelijke ontwikkelingen’ op zich afkomen. ‘Zo ligt er een plan voor de bouw van een bankgebouw op het terrein van restaurant De Vereeniging, sinds jaar en dag het middelpunt van de Vierdaagse en uitstekend geschikt voor de opvang van 25 duizend individuele wandelaars. Bovendien heeft De Vereeniging ons een jaarlijkse huurverhoging in het vooruitzicht gesteld. Mede hierdoor moet de bond langzaam interen op haar vermogen.’ Het bestuur van de Knol heeft vrijdagmorgen over de bouwplannen een gesprek gehad met het college van B en W van Nijmegen, maar is daarvan niet veel wijzer geworden. ‘Er is ons weliswaar verzekerd dat de gemeente rekening zal houden met de Vierdaagse, maar de bouwtekeningen liggen al klaar en ons is duidelijk gemaakt dat het gemeentelijk beleid niet kan worden afgestemd op een gebeurtenis die vier dagen van het jaar in beslag neemt.’ Eén troost heeft de organiserende bond wel. Zodra bekend werd dat het in Nijmegen een beetje is gaan rommelen, hebben zich bij de Knblo tientallen Nederlandse gemeenten gemeld met de mededeling dat zij het evenement graag binnen hun grenzen halen. De commissie Vierdaagse 2000 heeft de namen van de gemeenten dankbaar genoteerd.” ‘Commissie bezint zich op toekomst Vierdaagse’, De Volkskrant, 25 juli 1992, 7. 
     Vgl.: Volgens marsleider Johan Willemstein heeft de Stichting De 4Daagse geen speciale band met de huidige uitvalsbasis: “Met een eventueel vertrek doorbreken we geen traditie. Toen we in 2001 de start verplaatsten van de Vereeniging naar de Wedren was dat veel meer het geval.” J. Vessen, ‘Vierdaagse wil start en finish verhuizen naar eiland in Lent’, De Gelderlander, 1 november 2011. ↩︎
111. “Drie bestuursleden van de KNBLO hebben de commissie Vierdaagse 2000 gevormd om zich te bezinnen op de toekomst.” ‘Vierdaagse van Nijmegen bezint zich op de toekomst’, Leeuwarder Courant, 23 juli 1992, 3. ↩︎
112. Stefan Louwers, Dode vogels drinken niet, 1997. ↩︎
113. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 228. ↩︎
114. KNBLO, ‘Afstanden Vierdaagse Nijmegen’, De 4Daagse 6 (1992) 11. ↩︎
115. “Nadat het deel van de oude Sint Jacobslaan tot de Van Peltlaan vernoemd was bleef er ten zuiden van de Grootstalselaan een zandweg over tot de gemeentegrens. Toen aan deze weg in 2010 gebouwd zou worden werd als naam Sint Jacobsweg gegeven, omdat de weg bij de gemeentegrens aansluit op de Sint Jacobsweg naar Malden. Op de in Nijmegen gebruikelijke manier werd het de St. Jacobsweg.” ‘Sint Jacobsweg – omschrijving’, Het Nederlands Genootschap van Sint Jacob. ↩︎
116. Stefan Louwers, Jakobsweg Nijmegen-Köln, 2026. ↩︎
117. De Hove. ↩︎
118. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992. ↩︎
119. Ik vond de rekening terug tijdens het ordenen en digitaliseren van mijn archief: “Boer. uitsm III, Snitzel [sic], Br. Hamburg III, Milkshake 2, Dame Blanche 1, 1 Barclay, Br. Gehaktbal, Gulpener IIII, Cola II, Cappu, totaal 101,75.” Restaria Goossens heet nu Restaria De Plataan, Raadhuisplein 12, Mook. Maandag is nog steeds rustdag. ↩︎
120. “Steek de Rijksweg over. Iets rechts van het ‘golfhuisje’, achter een sierhek staat nog de woning van Dirk Ocker, academievriend van Jacques van Mourik. […] Ga RA en direct schuin links de Schildersweg in.” Yolande Emmelot en Sjoerd Karsten, Naar de natuur. Wandelen in en rond kunstenaarskolonies (Arnhem 2024) 8-9. ↩︎
121. Alle ‘ongeveer’ genoemde afstanden bij benadering via Google Maps. ↩︎
122. KNBLO, ‘Geneeskundige hulp’, De 4Daagse 6 (1992) 42. ↩︎
123. Na deze cliffhanger – het einde van Etappe 5. Nijmegen-Groesbeek – loop ik over de Zwarteweg naar het zuiden, sla rechtsaf op de Rijksweg naar bushalte Rijksweg/Kerkstraat in Milsbeek en neem lijn 383 (voorheen 83) naar Nijmegen Centraal Station. ↩︎
124. Kees Volkers, Wandelen buiten de binnenstad van Nijmegen (Velp 2019).
     Rob Wolfs, Wandelen in het Rijk van Nijmegen (Velp 2020). ↩︎
125. Burgemeester en wethouders van Wijchen, Uitnodiging 4-Daagse, Groesbeek, 26 juni 1992. Burgemeester en wethouders van Wijchen, Vierdaagse, Groesbeek, 1 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
126. ‘Publiek nog bonter dan wandelpeloton’, Leeuwarder Courant, 24 juli 1992, 3. ↩︎
127. ‘Route 100e Vierdaagse Nijmegen door centrum Gennep’, L1 Nieuws, 14 januari 2016. ↩︎
128. Stefan Louwers, ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 6 (1995) 22-23. H.In.T. nummer 6 van jaargang 12 bestaat tweemaal (18 augustus en 20 oktober 1995). Deze uitgave is van 18 augustus 1995. ↩︎
129. Neutraleweg en Holleweg ontbreken in het draaiboek van de rijkspolitie. ↩︎
130. ‘Limburgse dag in Vierdaagse.’, Limburgsch Dagblad, 24 juli 1992,16. ↩︎
131. “PTT’er Frans Coenen en zijn collega’s slapen op gammele en te kleine stapelbedden in een sporthal in Nijmegen. Foto: Ger Loeffen.” ‘Limburgse dag in Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 24 juli 1992, 16. ↩︎
132. ‘Publiek nog bonter dan wandelpeloton’, Leeuwarder Courant, 24 juli 1992, 3.
     Vgl.: “Want de derde dag staat bekend als de zwaarste. Er zitten zeven forse heuvels in. De Zevenheuvelenweg bevat er weliswaar nog maar zes, maar vlak daarvoor komt er ook al één als voorproefje.” Maaike Trimbach, ‘Zeven Heuvelen’, Nieuwsblad van het Noorden, 24 juli 1992, 11. ↩︎
133. Jan Versteegt, ‘Frisse nacht’, Nederlands Dagblad, 24 juli 1992, 3. ↩︎
134. John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (6 en slot). Asfaltloper’, Het Parool, 25 juli 1992, 3. ↩︎
135. “Iedereen kent de Zevenheuvelenweg en telt onderweg wel eens de heuvels om er achter te komen dat het aantal niet klopt. Of toch wel?” ‘Waar liggen de 7 heuvelen in Groesbeek?’, op de website van de gemeente Berg en Dal. ↩︎
136. Ellen Luijks, Te voet met boswachter Ellen. Oude Bondswandelweg van Nijmegen naar Plasmolen en terug (Neer 2020). ↩︎
137. Nu zijn in de villa aan de Kwakkenbergweg de kantoren gevestigd van de Jurgens Family en het Anton Jurgens Fonds. ↩︎
138. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
139. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
140. Annelotte de Meijer, 55 jaar Vierdaagsefeesten. Tentoonstelling in de Mariënburgkapel, Nijmegen 2 t/m 24 juli 2026 (Nijmegen 2026) 7.  ↩︎
141. Na twintig jaar lijkt de editie van Matrixx at the Park van 2026 de laatste te zijn geweest in de huidige vorm. Aanleiding hiervoor zijn verschillende geweldsincidenten bij ‘urban’-concerten in dit en de voorafgaande jaren. Zie diverse artikelen op de websites van De Gelderlander en Omroep Gelderland in 2026, waaronder: Jip Trommelen, ‘Bruls grijpt in op Vierdaagsefeesten na steekpartij en zware mishandeling: burgemeester neemt drie maatregelen’, De Gelderlander, 22 juli 2026; ‘Burgemeester Bruls klaar met Matrixx at the Park: Er komt volk op af dat je eigenlijk niet wilt hebben’, Omroep Gelderland, 23 juli 2026. ↩︎
142. Sinds 2013 het Valkhof Festival. ↩︎
143. Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 132. ↩︎
144. ‘Frank Boeijen gaf in jaren ‘80 magisch optreden in Kronenburgerpark’, De Gelderlander, 12 juli 2019. ↩︎
145. Park Kronenburg (Hubert, PAAK en Subcultuur), ‘Buurtbrief voor de omgeving van het Kronenburgerpark. Vierdaagsefeesten 2026 – 18 t/m 24 juli’. ↩︎
146. ‘Het grootste openluchtfeest’, De Telegraaf, 23 juli 1992, 4. ↩︎
147. ‘Tips voor het weekend: Zomerfeesten in Nijmegen’, De Telegraaf, 18 juli 1992, 21. ↩︎
148. 4DTV, Vierdaagse, 24 juli 1992. ↩︎
149. Maaike Trimbach, ‘Volksfeest voor de wereld’, Nieuwsblad van het Noorden, 20 juli 1992, 9. ↩︎
150. Spinvis, ‘Bagagedrager’, Spinvis, 2002. ↩︎
151. ‘Oudjes lopen prima tijdens Vierdaagse’, De Telegraaf, 24 juli 1992, 8. ↩︎
152. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 234-239. ↩︎
153. Over de Kroaat: “Bij hem is de situatie ernstiger. Zijn tenen zijn door de begeleidende Kroatische arts bijna afgebonden. De dokter van het veldhospitaal, door zijn medewerkers liefkozend ‘Papa Doc’ genoemd, wordt erbij geroepen. De Kroaat spreekt geen Engels en ligt hulpeloos op zijn brits. Met vreemde mensen die aan zijn voeten zitten. Af en toe stak één van zijn kameraden zijn hoofd om de hoek van de tentopening om te kijken of ze al kunnen vertrekken. […] De Kroaten heb ik niet meer gezien. Later dat weekend kwamen ze in het nieuws omdat ze op Texel een parachute-cursus volgden, waarvoor geen toestemming was verleend door een of ander ministerie. Ze verbleven sowieso al illegaal in Nederland. De Vierdaagse was een dekmantel geweest om onder leiding van een Nederlandse oud-marinier een para-commando-opleiding te volgen.” Stefan Louwers, ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 6 (1995) 22-23.
     Vgl.: “De organisatie van de Nijmeegse Vierdaagse is niet blij met de komst van elf militairen uit het jonge land Kroatië, tot voor kort deel van het uiteengevallen Joegoslavië, die worden getraind en begeleid door de Nederlandse kolonel b.d. W. van Noort, die indertijd betrokken is geweest bij het werven van Nederlandse vrijwilligers voor de Kroatische zaak in de burgeroorlog in Joegoslavië: ‘Hij was een van de ronselaars’, aldus J.D. Lammerts van Bueren, woordvoerder van het organisatiecomité. ‘Ik spreek me liever niet uit over hun aanwezigheid, maar we zijn er allerminst blij mee. We hebben geen enkele mogelijkheid hun deelneming te weigeren. Kroatië is een door Nederland erkende, soevereine staat. Als ze de vierdaagse louter zien als een sportief element, hebben wij er vrede mee; pas als ze de vierdaagse gebruiken als een demonstratie grijpen we in.’ ‘Organisatie van Vierdaagse niet blij met komst Kroaten’, Algemeen Dagblad, 21 juli 1992, 4.
     Vgl.: “Voor de Kroatische militairen is het meelopen met de Vierdaagse even een adempauze in een periode van oorlogsgeweld. Straks gaan ze weer terug naar het front bij Dubrovnik. Hier maken ze kennis met de wapens van Nederlandse militairen.” ‘Foto Marcel van den Bergh’, Trouw, 22 juli 1992, 3.
     Vgl.: “De paniek kan in elk geval niet toegeslagen hebben bij de eenheid Kroatische soldaten in het legioen wandelaars. Zij komen vers van het front en weten dat zij over vier dagen opnieuw geconfronteerd worden met donderslagen die een stuk gevaarlijker zijn.” Hans Goossen, ‘Massaal schuilen tijdens Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 22 juli 1992, 13. ↩︎
154. Pim Dikkers, ‘Enorme drukte tijdens openingsdag Vierdaagsefeesten’, De Gelderlander, 19 juli 2026. ↩︎
155. Hoeve, Schoolstraat, Dorpstraat en Ten Holtweg ontbreken in het draaiboek van de rijkspolitie. ↩︎
156. Tot 1990 liep de route tussen Gassel en Beers over de Provincialeweg: “de gevreesde, deprimerende betonbaan tussen Gassel en Beers wordt vervangen door een prettiger beloopbare weg die weliswaar iets langer is, maar veel afwisselender.” Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 171. ↩︎
157. Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 134. ↩︎
158. rtlbuis, ’theo van gogh vierdaagse dvd’, 6 mei 2009. ↩︎
159. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 229. ↩︎
160. Jaap Cohen, De bolle Gogh (Amsterdam 2024). ↩︎
161. “Net als veel andere anekdotes heb ik deze over de Vierdaagse wegens plaatsgebrek helaas niet kunnen opnemen in de biografie.” Jaap Cohen, ‘RE: Theo van Gogh en de Vierdaagse van 2004’, 6 juni 2006. ↩︎
162. Dit radioprogramma is niet beschikbaar in De Schatkamer. ↩︎
163. Alleen het tweede uur van dit radioprogramma is beschikbaar in De Schatkamer, niet het eerste uur waarnaar Jaap Cohen refereert. Tussen 21:00 en 22:00 uur zong Gabriel Ríos live zijn nummer ‘Broad Daylight’. Theo van Gogh kende de zanger tot dan toe niet, maar vond het een “heel goed nummer”. Hij gebruikte het in zijn film 06/05 over de moord op Pim Fortuyn en liet het later – conform zijn testament – ook afspelen op zijn eigen begrafenis. NPS 3FM, Swijnenstal, 30 juli 2004 ↩︎
164. Jaap Cohen, ‘RE: Theo van Gogh en de Vierdaagse van 2004’, 6 juni 2006. ↩︎
165. Burgemeester en Wethouders van Cuijk c.a., Geachte heer/mevrouw, Cuijk, juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
166. Bestuursdienst aan de burgemeester, Ter visie, Nijmegen, 10 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
167. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
168. Stichting Wandelnet, Land van Cuijkpad. UNESCO-gebied De Maasheggen en omgeving (Amersfoort 2025) 87. ↩︎
169. De Hapsebaan ligt in het verlengde van de Kalkhofseweg, voorbij de kruising met de Graafsedijk en de Graafseweg. ↩︎
170. De Louwerenberg ligt in het verlengde van de Hapsebaan, maar je moet wel linksaf. ↩︎
171. De Keizerstraat (Beers), de Akkerweg en de Franssenstraat (Vianen) uit het draaiboek van de rijkspolitie zijn weggelaten, omdat deze locaties geen deel uitmaakten van de 50 kilometerroute van 1992. In 2026 volgt de 50 kilometer deze route wél. Daarnaast ontbreken de Hapsebaan en de Louwerenberg in het draaiboek uit 1992. ↩︎
172. Stefan Louwers, ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 6 (1995) 22-23. ↩︎
173. Spinvis, ‘Herfst en Nieuwegein’, Spinvis, 2002. ↩︎
174. “Zijn vierde dag was toch al zwaar genoeg omdat hij kilometers lang met een staaf ijzer en enkele stenen in zijn rugzak heeft gelopen, zonder het te merken. Geintje van zijn maat.” ‘Vierdaagse-lopers houden triomftocht’, Limburgsch dagblad, 25 juli 1992, 13. ↩︎
175. Patrick Jansen, Joyce Penninkhof, Paul Klinkenberg, Sint-Jansberg. Een cultuurhistorische wandeling (Utrecht 2014). ↩︎
176. Vgl.: J.M.H. Berckmans, Café De Raaf nog steeds gesloten (Antwerpen 1990). ↩︎
177. Maar dat is een ander verhaal. Stefan Louwers, Jakobsweg Nijmegen-Köln, 2026. ↩︎
178. “De NOS zal dit jaar geen uitzending verzorgen van de intocht. Wel zal Omroep Nijmegen dagelijk uitzenden op de kabel, terwijl RTL4 nog overweegt om die uitzendingen deels over te nemen. De intocht op vrijdag valt samen met de openingsceremonie van de Olympische Spelen. ‘En die krijgen uiteraard voorrang’, zo heeft de NOS laten weten. De marsleiding van de Vierdaagse is er niet zo treurig om. ‘Wij hebben het vanuit oogpunt van werving niet nodig. Het was alleen leuk geweest om het evenement te promoten.’ Wel hoopt de Vierdaagseleiding dat de NOS voortaan in elk jubileumjaar wat meer aandacht schenkt. Het eerst volgende jubileumjaar is in 1996 als de Vierdaagse voor de 80ste keer gelopen wordt.” De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) 20 juli 1992, 4. ↩︎
179. ‘Finish Vierdaagse gehaald na zegetocht, maar ook martelgang’, Trouw, 25 juli 1992. ↩︎
180. Stefan Louwers, ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 6 (1995) 22-23. ↩︎
181. ‘Het Weer. Zomers’, De Telegraaf, 23 juli 1992, 4. ↩︎
182. Thea Beckman, Kruistocht in spijkerbroek (Zesennegentigste druk; Rotterdam 2025) 14-15. ↩︎
183. Thea Beckman, Kruistocht in spijkerbroek (Zesennegentigste druk; Rotterdam 2025) 51. ↩︎
184. ‘Limburgse dag in Vierdaagse’, Limburgsch Dagblad, 24 juli 1992, 16. ↩︎
185. Ter hoogte van Hestia Makelaars & Taxateurs, St. Annastraat 2. ↩︎
186. Thea Beckman, Kruistocht in spijkerbroek (Zesennegentigste druk; Rotterdam 2025) 328. ↩︎
187. ‘Bewindsman loopt Vierdaagse uit’, De Telegraaf, 25 juli 1992, 1. ↩︎
188. ‘Vierdaagse’, De Telegraaf, 25 juli 1992, 2.
     Vgl.: “Een recordaantal van 32.702 wandelaars heeft gisteren de Nijmeegse Vierdaagse uitgelopen. Er waren dit jaar echter ook meer uitvallers dan gewoonlijk. Velen van de 4.905 deelnemers die de eindstreep niet haalden, hadden op de eerste dag natte voeten opgelopen in het noodweer dat Nijmegen in de vroege morgen teisterde. Het lopen met natte voeten veroorzaakte blaren. Op de laatste dag speelde de hitte de deelnemers parten.” ‘Recordaantal wandelaars loopt Vierdaagse uit’, NRC Handelsblad, 25 juli 1992, 2.
     Vgl.: “Er waren dit jaar meer uitvallers dan andere jaren. Het grote aantal uitvallers werd veroorzaakt door het noodweer in de vroege morgen van de eerste dag. Veel wandelaars liepen daardoor het verdere traject met natte voeten, wat tot veel blaren leidde.” ‘Noodweer was zwaarste opgave van Vierdaagse’, Het Parool, 25 juli 1992, 3. ↩︎
189. ‘Vijf van de Vierdaagse’, De Telegraaf 19 juli 1974, 9.  ↩︎
190. Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 94-95. ↩︎
191. Op de dag van de intocht – én de beklimming van de Alpe d’Huez in de Tour de France – loop ik van mijn oude PLUS in de Molenpoort Passage via de Oranjesingel en over het Keizer Karelplein (wat maar één keer per jaar kan) naar mijn nieuwe PLUS in de Burghardt van den Berghstraat. Onderweg kom ik langs de plek in de Stijn Buysstraat waar op dinsdag 21 juli om 22:00 uur een achttienjarige jongen uit Rotterdam werd doodgeschoten. ↩︎
192. Maaike Trimbach, ‘Ik heb hem!’, Nieuwsblad van het Noorden, 25 juli 1992, 3. ↩︎
193. ‘Restaurant Park Tivoli’ staat nog altijd op het gebouw aan de Oude Kleefsebaan 116 in Berg en Dal, het pand waarin tegenwoordig Casino Hi Five is gevestigd. In een advertentie van Familiepretpark Tivoli wordt de locatie aangeduid als ‘Café Restaurant Partycentrum Tivoli’. ‘De Vereeniging is nu vlakbij….’, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992) 9. ↩︎
194. John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (6 en slot). Asfaltloper’, Het Parool, 25 juli 1992, 3. ↩︎
195. Spinvis, ‘Bagagedrager’, Spinvis, 2002. In het CD-boekje uit 2002 wordt ‘vindt’ zonder t gespeld. ↩︎
196. Thomas Verbogt, Vlammen boven de rivier. Nijmegen viert Nijmegen (Nijmegen 2019) 39. ↩︎
197. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 255. ↩︎
198. “Schoonmakers van DAR hebben zaterdagochtend een gebakje gekregen van Hubert Bruls, de burgemeester van Nijmegen. […] De schoonmakers hebben het deze week drukker dan ooit. De ongeveer 60 medewerkers zijn de hele week om 6.00 uur begonnen en in de nacht van vrijdag op zaterdag om 4:00 uur.” ‘Burgemeester Nijmegen trakteert schoonmakers’, Omroep Gelderland, 20 juli 2013.
     “Op zaterdagochtend bedankte burgemeester Hubert Bruls de medewerkers van Dar voor hun inzet van de afgelopen week. Hij deelde gebakjes uit en sprak met trotse woorden de medewerkers van Dar toe.” ‘Burgemeester bedankt Dar-medewerkers voor hun inzet tijdens Vierdaagseweek’, De Brug Nijmegen, 30 juli 2023. ↩︎
199. Om de laadsnelheid van deze pagina te optimaliseren, zijn de rechtstreekse hyperlinks naar externe websites weggelaten. De volledige raadpleegdata en bronlinks zijn op te vragen bij de auteur. ↩︎
200. Dit zijn eigenlijk eindnoten. Met deze erbij zijn het er evenveel als de kilometers van de Vierdaagse. ↩︎