De Vierdaagse van 1992. Een kruistocht in spijkerbroek

In 1992 liep ik de Vierdaagse. Nu loop ik de Vierdaagse van 1992 opnieuw, in acht etappes. Met KNBLO-routekaarten en draaiboeken van gemeentepolitie en rijkspolitie uit het archief, reconstrueer ik de route. En met herinneringen, kranten, boeken en video’s het verhaal van de Vierdaagse van 1992. Een kruistocht in spijkerbroek.

https://www.instagram.com/stefan_louwers/ #devierdaagsevan1992

Juli 1992, Haantjesavond, Café ’t Haantje, Daalseweg 19

Als geschiedenisstudenten en leden van Geschiedenis Studenten Vereniging Excalibur kwamen we elke dinsdagavond bijeen in de zaal van Café ’t Haantje aan de Daalseweg en dronken daarbij halve liters Amstel bier. Een paar weken voor het begin van de Vierdaagse van 1992 kwam iemand ’s nachts op het idee om ons in te schrijven.

Iemand deed dat ook de volgende dag.

De boekhouding werd op bierviltjes gevoerd.

Niemand trainde. Eén iemand liep op een dag in het weekend 20 kilometer en vond dat best wel ver. Ik zei dat we vier dagen vijftig kilometer moesten lopen.¹

Een briefkaart van wandelsportorganisatie Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO), gericht aan Heer Louwers S, Vossendijk 65-9, 6534 TD Nijmegen: “U wordt verzocht U op maandag 20 juli 1992 te melden op “de VEREENIGING” Keizer Karelplein Nijmegen bij startbureau 1M. Uw loopnummer is V1M588. De afstand bedraagt 50 km. Bij volbrengen komt U in aanmerking voor beloning 1.”²

Alsof je verzocht wordt je te melden op een politiebureau of voor een militaire keuring.

En op de achterkant van de kaart: “Hiermede bevestigen wij Uw inschrijving voor de Vierdaagse. U dient deze kaart te tonen bij de aanmelding op maandag te Nijmegen en wel tussen 09.00 en 16.00 uur. Bij wijzigingen deze kaart (of kopie) verbeterd retour zenden. De kaart moet dan uiterlijk 3 juli in ons bezit zijn.”

Voor wijzigingen was het al te laat.

Maandag 20 juli 1992 09:00-16:00 Aanmelding, De Vereeniging

“De 76ste Vierdaagse die morgen begint, is mijn eerste en naar ik aanneem meteen mijn laatste. Het lijkt mij een onderneming waaraan iemand zich hooguit eens in zijn leven waagt, hoewel er mensen zijn zoals de oud-politicus Maarten Schakel die van een ‘verslaving’ spreken.”

“Vorige week nam ik alvast poolshoogte en Nijmegen leek op een stad die zich voorbereidt op een veldslag. Overal werden stellages getimmerd, de schouwburg is ingericht als noodhospitaal, buiten de stad verrees een kampement voor 8000 manschappen. Vanavond begint het allemaal met een vlaggenparade en met parachutisten die landen in de stad.” 

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (1). Erkenning’, Het Parool 20-07-1992, 3.³

Op maandag 20 juli 1992 was de hitte ‘moordend’: “Veel deelnemers zagen het dan ook somber in. Wachtend in lange rijen om een startkaart af te halen, wisselden ze snel nog adviezen aan elkaar uit om zich te wapenen tegen de hitte.”⁴ ’s Middags verdrongen zich vele honderden mensen voor de inschrijfloketten om alsnog mee te kunnen doen: “Velen moesten uren wachten in de tropische hitte.”⁵

We zullen tussen 09:00 en 16:00 uur hebben afgesproken op het parkeerterrein achter De Vereeniging⁶ om ons aan te melden bij startbureau 1M, bemand door J.H.F. van Son en J.H.W. Hermsen,⁷ en ontvingen een tasje met startkaarten en papieren waarvan ik de inhoud terug vind in een map in mijn archief: de zangbundel Vierdaagse Tunes,⁸ een prijsvraag van de Gemeente Nijmegen, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar’, het programma magazine De 4 Daagse en vijf ansichtkaarten van sponsor PTT Post, waarvan vier met de routes van de Vierdaagse dagen.

Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen, met 29 door een werkgroep geselecteerde liederen, begint met het voorwoord ‘Variatie’ van Dick Lammerts van Bueren, Hoofd Voorlichting Vierdaagse van de KNBLO: “Jeanet Kuilberg heeft een opmerkelijke stelling geponeerd bij haar proefschrift waarop zij is gepromoveerd tot doctor in de sociale geografie: “Armoede is ook: niet bij machte zijn enig ander lied dan ‘Potje met vet’ ten gehore te brengen, de walkman als normaal te accepteren en iemand die hardop zingt op straat als dorpsgek te beschouwen.” (Uit: De Gelderlander 12/12-’91) Die armoede werd al tal van jaren op wandelparcoursen en door het KNBLO-Bestuur onderkend. Door toedoen van de in dit boekje vermelde bedrijven/instellingen en met steun van de Evenementen Commissie Nijmegen is het nu mogelijk alle deelnemers aan de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen ’92 dit handzame zangbundeltje aan te bieden.” De bundel begint met het ‘Vierdaagselied’ van zestig jaar eerder: “Zo willen wij door Nederland / En door het leven heen” – en eindigt met ‘We zijn er bijna’ en… ‘Een potje met vet’.⁹

Met de prijsvraag van de Gemeente Nijmegen kun je een “geheel verzorgd weekend voor twee personen in het Altea hotel in Nijmegen” winnen door de volgende zin af te maken: “Voor mij is Nijmegen dè stad, omdat”… Het Altea hotel uit 1990 is gevestigd aan het Stationsplein en heet tegenwoordig Mercure Hotel Nijmegen Centre. “Over de uitslag kan niet gecorrespondeerd worden.” Ik heb de antwoordkaart niet ingevuld en ingeleverd.¹⁰

De ‘Aanwijzingen voor de wandelaar’, met de aanwijzing deze zorgvuldig door te lezen:
“-Dinsdag, woensdag en donderdag afmelden voor vijf uur. Vrijdag tot zes uur. Indien u later binnenkomt wordt u als uitvaller beschouwd.
-Zowel burgers als militairen kunnen terecht bij de geneeskundige dienst op de ingerichte rustplaatsen.
-Pas nadat u zich heeft afgemeld, kunt u (indien noodzakelijk) naar het hospitaal in ‘De Schouwburg’ voor geneeskundige hulp. Alleen voor noodgevallen: vanaf drie uur ’s morgens.
-Het is de wandelaars verboden zich buitenissig te kleden of uit te monsteren. U wordt verzocht normale wandelkleding te dragen.
-Wandelen en zingen vormen een uitstekende combinatie. Maar bedenk wat u zingt.
-Verzoeke uit veiligheidsoverwegingen geen souvenirs aan kinderen aan te reiken.¹¹
-Zorgt u ervoor dat u uw controlekaart/magneetkaart niet verliest.”¹²

De magneetkaart – die ik me niet kan herinneren – is de belangrijkste wijziging in de Vierdaagse van 1992. KNBLO-medewerkers krijgen in het voorafgaande weekeinde een spoedcursus van PTT Telecom om zich het werken met de computer eigen te maken. Marsleider Chris Bos: “Na de jubileummars in 1991, die met 38.854 deelnemers alle records heeft gebroken, behoort de 76e Vierdaagse weer tot de ‘gewone’. Hoewel, geen enkele uitgave is gelijk aan de vorige. Elk jaar weer zijn aanpassingen noodzakelijk. Die vergen vaak veel inventiviteit en uiteraard de nodige maatregelen. Ook voor dit jaar. Zo wordt er – als gevolg van de grote deelname van het vorig jaar – bij de aanmelding op maandag aan elke individuele deelnemer een magneetkaart uitgereikt waarop alle noodzakelijke persoonsgegevens zijn aangebracht. Via deze kaart vindt elke dag de registratie plaats na terugkeer van de mars. Hierdoor kunnen langere wachttijden voorkomen worden.”¹³

In het programma magazine De 4Daagse volgen nog enige praktische wenken:
“-Gebruik vóór de start, althans in de loop van de morgen, een goed ontbijt en zorg er tevens voor bij de koffiemaaltijd en de warme maaltijd voldoende voedsel tot u te nemen.
-Indien u gedurende de mars wilt drinken, worden melkprodukten aanbevolen. Het gebruik van alcohol wordt ontraden, daar de combinatie van alcohol en lichamelijke inspanning uw gezondheid bedreigt.
-Het gebruik van opwekkende en kalmerende middelen wordt met nadruk ontraden.”¹⁴

In mijn archief ontbreekt de folder die is uitgereikt aan de ruim 35.000 wandelaars die op de eerste dag met extreme weers- en wandelomstandigheden te maken zullen krijgen: “Alle deelnemers kregen vanmorgen een stuk papier met daarop raadgevingen voor het lopen in de hitte zonder lijf en leden te schaden. In de handleiding wordt de kilometervreters op het hart gedrukt bij extreme hitte een hoed, pet of geknoopte zakdoek op het hoofd te zetten en in ieder geval eens per uur een halve liter vocht (beslist geen alcohol) tot zich te nemen. Andere suggesties zijn: vaker rust nemen, het dragen van luchtige, lichtgekleurde kleding en het nuttigen van extra zout tijdens de avondmaaltijd. Bij onweer kunnen, aldus de aanwijzingen, de lopers het best zo snel mogelijk een schuilplaats in de berm van de weg of een greppel te zoeken. Het staan onder een boom of lantaarnpaal wordt in verband met de kans op het inslaan van bliksem ten stelligste afgeraden. De wandelaars doen er bovendien goed aan extra sokken mee te nemen. Door onweersbuiten nat geworden textiel gaat soppen en veroorzaakt blaren.”¹⁵

De perschef van de Vierdaagse verwacht dat de tropische temperaturen en de hoge luchtvochtigheidsgraad te zamen met het klevende asfalt een meer dan normale aanslag op de deelnemers zullen plegen: “Volgens Lammerts van Bueren is het niet uitgesloten dat het zal gaan onweren; als dat het geval is, zal de bevolking via de lokale radiostations worden opgeroepen de deuren te openen en de wandelaars in huis te laten schuilen tot het weerlichten achter de rug is.”¹⁶

In mijn archiefmap de extra editie van De Gelderlander van maandag 20 juli, waarin aandacht wordt besteed aan de tropische start van de Vierdaagse: “Het Vierdaagselegioen moet dit jaar rekening houden met een tropische start. Hoofddeksels, zout en veel drank zullen geen overbodige luxes blijken op de Dag van Elst. De damp zal morgen van het asfalt in de Betuwe afslaan, als de weersverwachtingen van het KNMI uitkomen. De organisatie van de Vierdaagse is in ieder geval voorbereid op een mogelijke hittegolf. Er ligt een compleet noodscenario klaar, mochten de temperaturen deze week een te zware aanslag op het wandelpeleton doen. De deelnemers starten dan eerder en onderweg worden er meer rustplaatsen ingericht. In het uiterste geval kunnen zelfs de routes met tien kilometer ingekort worden. Marsleider Chris Bos reageert echter nuchter op de berichten uit De Bilt: “Er is wel vaker een hittegolf voorspeld, maar dat bleek later allemaal mee te vallen.” Het is alweer bijna twintig jaar geleden dat de hitte echt rampzalige gevolgen had voor het Vierdaagselegioen. Toen bezweken enkele Zwitserse lopers aan de loodzware omstandigheden.”¹⁷

In de extra editie van De Gelderlander verzorgt weerman Jan Versteegt het weerbericht van maandag 20 juli en de verwachting voor dinsdag 21 juli: “Al enkele dagen wezen de vooruitzichten op een vrij warme tot warme Vierdaagseweek. […] Op deze maandag kan het kwik in de middag best dicht bij de tropische grens van 30 graden uitkomen. Daarbij zal de luchtvochtigheid langzaam wat stijgen zodat het ook drukkender gaat worden. In de komende avond zal het tijdens de vlaggenparade in de Nijmeegse Goffert vrij zwoel zijn, waarbij de temperaturen geruime tijd boven de 20 graden zal liggen. […] In de komende nacht is er een enkele mistbank mogelijk en de temperatuur komt nauwelijks onder de 17 graden, opnieuw een zwoel nachtje dus. De start van het wandelevenement zal in de vroege ochtend plaatsvinden onder vrij klamme omstandigheden, waarbij de temperatuur in de eerste ochtenduren vrij snel kan oplopen. Het is niet uitgesloten dat het kwik tijdens de rit naar Elst opnieuw dicht bij de 30 graden zal komen. Bewolking en niet al te veel wind maken het weerbeeld broeierig. In de loop van de middag neemt de onweerskans geleidelijk toe. Het juiste tijdstip van binnenkomst en de intensiteit van de buiten vallen vooraf moeilijk vast te stellen. Woensdag wordt het iets minder warm en minder drukkend.”¹⁸

De Avondvierdaagse: Vlaggenparade

Maandagavond wordt de Vlaggenparade gehouden.¹⁹

“Voor het bijwonen van de Vlaggenparade in het Goffertstadion is een toegangsbewijs vereist. Verkrijgbaar op maandag. Het programma aldaar begint om half zeven.”²⁰

Wij waren daar niet bij. Vijf jaar eerder was ik er wel bij geweest, op maandag 20 juli 1987. Ik kan me de colonne met escortes van genodigden naar het Goffertstadion herinneren.

“De Vlaggenparade werd afgesloten door een indrukwekkend defilé en een knallend vuurwerk. Veel deelnemers maakten dat echter niet meer mee: op tijd naar bed want de eerste lopers moesten vanochtend al om vier uur vertrekken, voor de eerste etappe, over de Waalbrug naar Elst.”²¹

Dinsdag 21 juli 1992 1e Marsdag – 1. Nijmegen-Elst

“We zijn op pad! Het is noodweer in de Betuwe, donder en bliksem, maar we zijn ‘vol levenskunst en moed’ zoals het Vierdaagse-lied voorschrijft.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (2). Op weg’, Het Parool 21-07-1992, 3.²²

Op een zonnige zondagochtend start ik om acht uur met de eerste van acht etappes in de voetsporen van de Vierdaagse van 1992. Op het parkeerterrein van De Vereeniging. Op vijfhonderd meter van mijn huis.

De start voor individuele deelnemers van de 50 km in 1992 is tussen 04:00 en 04:45 uur. De kleur van de startkaart is rood, net als de pijlen die we die dinsdag moeten volgen.

Groepen, detachementen en de ‘na-inschrijvers’ – degenen die zich tussen 14 en 20 juli 1992 hebben ingeschreven – starten op het Julianaplein, tegenover de Wedren. Wij waren dus in ieder geval voor 14 juli ingeschreven.²³

In 1992 woonde ik op Vossenveld, een flat van de Stichting Studenten Huisvesting Nijmegen (SSHN) aan de Vossendijk in de wijk Hatert, bij het Maas-Waalkanaal. Ik stond die week elke nacht om 02:00 uur op, om vóór 04:00 uur bij de start te zijn. Ik fietste in twintig minuten over de Hatertseweg en St. Annastraat naar De Vereeniging. Waar ik mijn fiets stalde, herinner ik me niet. Bij de Vereeniging was geen fietsenstalling meer: “In verband met de benodigde ruimte rondom het gebouw ‘De Vereeniging’ is de bewaakte fietsenstalling verplaatst naar het terrein ‘De Wedren’, gelegen tussen de startplaatsen ‘De Vereeniging’ en het Julianaplein. De politie zal extra toezicht houden op het stallen van de rijwielen en maatregelen nemen wanneer dit niet juist gebeurt.”²⁴

“Om 4.00 uur gaan de eerste lopers van start, volgens traditie in aanwezigheid van de marsleider. Ze worden luidruchtig aangemoedigd door familie en vrienden, maar ook door honderden feestgangers voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij is.”²⁵

Vanachter dranghekken moedigden vrienden – voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij was – ons aan, terwijl we naar de Waalbrug wandelden: “Vanaf ‘De Vereeniging’ via Sloetstraat en vanaf de Wedren verder alles via Bijleveldsingel -rechts Prins Bernardstraat- links- Waldeck Pyrmontsingel- Jacob Canisstraat – Straalmanstraat – links – Mr. Franckenstraat- rechts Keizer Traianusplein volgen en Nieuwe Ubbergseweg oversteken – Gen. J. Gavinweg en via gecombineerd fiets -voetpad en de oostelijke rijstrook van de Waalbrug naar Lent.”²⁶

Van de Waldeck Pyrmontsingel naar de Jacob Canisstraat staken we de Daalseweg over, met op de hoek Snackbar Corry en vijftig meter verder Café ’t Haantje, waar een paar weken eerder dit avontuur begonnen was.

Ik loop over het oostelijke fietspad over de Waalbrug. De situatie daarna is sinds 1992 gewijzigd: na het hoogwater in 1993 en 1995²⁷ met overstromingen en evacuaties is er ‘Ruimte voor de Rivier’. Er is een nevengeul naast de Waal gegraven, de Spiegelwaal, waardoor het stadseiland Veur-Lent is ontstaan. Met de ‘Waalsprong’ is het stadsdeel Nijmegen-Noord gebouwd en zijn de Lentse tuinbouwkassen vervangen door nieuwbouwwijken.

Ik loop nu over de Verlengde Waalbrug via de Lentse Warande naar de Bemmelsedijk tot aan Fort Lent – bij ons beter bekend als het Wijnfort – waar in 1992 vrienden werkten en we feesten vierden.

Binnen de gemeentegrenzen van Nijmegen staan de Vierdaagse routes in het draaiboek van de gemeentepolitie, daarbuiten in het draaiboek van de rijkspolitie: “De wandelaars komen tussen 04.00 uur en 09.00 uur het district Nijmegen binnen, in de gemeente Elst, via de Waalbrug te Lent.”²⁸

Lent – Waalbrug – Bemmelsedwijk – Bemmelseweg – Vossenpelsestraat.

Ik sla de Vossenpelsestraat in. Aan het eind daarvan woonde in 1992 een vriend die rechtstreeks uit de kroeg gestart was. Op weg naar waar zijn huis stond, bleef hij herhalen dat de koelkast thuis vol koud bier lag.

Bemmel – Vossenpelsestraat – Zandsestraat – Teselaar – Dorpsstraat – Loostraat – Van Herckenrathweg kruisen – De Plak – Dikselsestraat – Heuvelsestraat – Azalealaan – Rosa – Bergerdensestraat.

‘Welkom in De Betuwe’ staat er onder het plaatsnaambord van Bemmel. In de Dorpsstraat bereik ik Café De Roskam, nog gesloten, en Het Wapen van Bemmel, net geopend.

Betuwelijn bestond nog niet. Of eigenlijk wel, de Betuwelijn is de oorspronkelijke spoorlijn tussen Elst en Dordrecht. De Betuweroute voor goederenvervoer van de Maasvlakte naar de Duitse grens werd in 2007 geopend en passeer ik via De Plak.

Na de ‘Kapel De Heuvel’ op de Heuvelsestraat, zie ik links de kerktoren van Elst. Ik loop verder door het glastuinbouwgebied Bergerden rondom de Bergerdensestraat.

Huissen – Bergerdensestraat – Rijkerswoerdsestraat – Kruisstraat – Huissensedijk – Viaduct “Helden”.

Via de Kruisstraat loop ik Rijkerswoerd binnen, een nieuwbouwwijk die sinds 1989 gebouwd werd. De straat is nu onderdeel van het RijnWaalpad (F325) geworden, de 15,8 km lange fiets ‘snelweg’ die Arnhem en Nijmegen verbindt. Het is tegenwoordig gevaarlijker om op een fietspad te wandelen, dan op welke weg dan ook.

Ron van der Schree: “Het gebeurde tijdens de Vierdaagse van 1992. Voor het zevende achtereenvolgende jaar kwam ik naar Nijmegen om de vier keer 50 km te lopen.”

“Die nacht was het benauwd, heel benauwd, klam, drukkend. Ik heb nauwelijks geslapen, want daar was het te warm voor. Raam open, bovenop het bed liggen en het idee hebben dat je ervan af dreef. Het koelde volstrekt niet af.”

“Vanaf de start bij de Vereeniging ging het naar de Waalbrug, door naar Bemmel voor mijn eerste stop bij café De Roskam. De benauwdheid was niet verdwenen. In tegendeel. Het was misschien 25 (?) graden en bijna windstil. De lucht zag donkergrijs, bijna groen of diepblauw, maar vooral heel dreigend. Woeste wolkenpartijen boden een vervaarlijke aanblik. Ik vervolgde de route met de stroom mee; steeds keek ik naar boven. Het was duidelijk: dit zou helemaal verkeerd gaan. De 50 km loopt ‘onder Arnhem door’ en buigt dan af in zuidelijke richting naar Elst. Je komt voorbij Elden. Het was ongeveer acht uur en toen gebeurde het. Eén daverende dreun en een complete wolkbreuk, die zich al uren had aangekondigd. Dat had ik nooit eerder gezien. Een hele weg vol wandelaars was in drie seconden leeg. Iedereen dook weg onder bushokjes, viaducten, afdakjes, schuurtjes, paraplu’s, noem maar op. Zelf had ik een paraplu bij me en stak die op. Het leek of het er dwars doorheen regende. Ik rende de woonwijk bij Elden in en kwam meteen terecht onder een klein afdakje bij een voordeur. Die ging na een halve minuut open. ‘Kom maar binnen, daarbuiten is het nu ook niks’. Twee minuten later zat ik in een woonkamer met een kopje koffie naar TV-Gelderland te kijken. ‘Geef je sokken maar, onze droogtrommel draait nu toch en ze zijn kletsnat’.”

“TV-Gelderland riep iedereen die in de buurt van het Vierdaagseparcours woonde op zoveel mogelijk wandelaars onderdak te verlenen tijdens dit noodweer. Het was echt even bar en boos. Uiteindelijk heb ik er ruim drie kwartier gezeten. Toen was de bui wel over en klaarde het op. De benauwdheid was gelukkig weg. De sokken kreeg ik zo goed als droog terug en ik kon verder. Het weer is die dag goed gebleven en rond een uur of drie meldde ik me bij de finish. Hoeveel wandelaars die dag zijn uitgevallen weet ik niet. Maar ik kon me er iets bij voorstellen, als je ergens onderweg overvallen was, geen kant uit kon en dan als een verzopen kat nog zo’n 25 kilometer naar Nijmegen te gaan had.”²⁹

Arnhem – Kronenburgdijk – Brinksestraat – De Brink – Rijksweg-West – Elderhofseweg – onder viaduct Elderhof door linksaf fietspad op – Batavierenweg.

“Voor de eerste wandeldag was een waarschuwing voor onweer en slagregens uitgegeven, maar dat een en ander al zo vroeg in de morgen, tussen acht en negen uur, zou plaatsvinden had niemand verwacht. Het was drukkend benauwd en in korte tijd werd het aardedonker en rolden de donderslagen over het Betuwse land. Wie een schuilplaats kon vinden in woningen, boerderijen en groentekassen was goed af, maar velen werden kletsnat bij het schuilen in greppels en sloten. Schuilen onder bomen is levensgevaarlijk, maar doorlopen is ook niet onproblematisch! Gelukkig deden zich geen ongelukken voor.”³⁰

De Brinksestraat naar Elden is afgesloten voor auto’s en alleen voor aanwonenden bereikbaar. Snollebollekes speelt in de Gelredome. Bij Bistro Het Hoefijzer, Brink 7, pauzeer ik om 12:45 uur met koffie, appeltaart met slagroom en Spa Blauw.

Van Het Wapen van Bemmel naar Het Wapen van Valburg, via Het Wapen van Elst.

In mijn herinnering schuilden we onder de luifel van een café of winkel toen het noodweer uitbrak. Waar weet ik niet meer. Mijn sokken bleven droog, totdat een wandelaar voor ons in het water stampte dat in de goot stond.

(Ergens in de dorpsstraat
Waar ik toch niemand kende)

Elst – Rijksweg Noord – Dorpsstraat.

Om 14:50 uur neem ik de Sprinter van Elst naar Nijmegen.

Voetnoot 2017: De omgedraaide dag van Elst

“LET OP! Sinds 2018 wordt deze route in exact de omgekeerde volgorde gelopen!”³¹ Eigenlijk al sinds 2017, toen dit als proef werd gedaan.

De dag van Elst

Burgemeester en wethouders van Elst nodigen burgemeester en wethouders van Nijmegen uit om deel te nemen aan de Dag van Elst: “Hierbij nodigen wij u uit om op dinsdagmorgen 21 juli 1992, de doortocht van de 76e Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen door de dorpskern van Elst vanuit een gereserveerd gedeelte ter hoogte van het gemeentehuis in de Dorpsstraat te Elst gade te slaan.”

“Een zestal toegangsbewijzen tot dit gereserveerde gedeelte gelieve u bijgevoegd aan te treffen. Bij het gebruikmaken van een eigen wagen kunt u deze parkeren op het bijgevoegde plattegrond aangeduide Europaplein. Dit plein is op deze ochtend te bereiken via de oude Rijksweg Arnhem-Nijmegen, de Wagenmakersstraat (afslag ESSO-garage Hessels) en de Randweg. Het zich laten voorrijden tot vóór het gemeentehuis is niet mogelijk.” 

“U wordt verzocht er rekening mee te houden, dat in verband met parcourswijziging voor de 50-km-categorie en het groot aantal deelnemers, het tijdstip van doorkomst door de Dorpsstraat van het merendeel van de wandelaars tussen 7.30 en 10.30 uur ligt.”

Op het bijgevoegde bewijs van toegang: “U wordt vriendelijk verzocht i.v.m. de vroege doortocht uiterlijk om 08.00 uur uw plaats in te nemen.”³²

Op de plaats van ESSO-garage Hessels aan de Rijksweg Zuid 52, zijn tegenwoordig tankstation Tango en Vakgarage Tip gevestigd.

Dinsdag 21 juli 1992 1e Marsdag – 2. Elst-Nijmegen

Elst – Dorpsstraat – Valburgseweg.

Valburg – Tielsestraat.

Andelst – Tielsestraat – Schoolstraat – Merkenhorststraat – Dijkstraat – Grote Allee – Paulstraat.

Via de Grote Allee loop ik over Landgoed Loenen en zie een bewegwijzerbord van Wegen met Zegen, de 154 kilometer lange pelgrimsroute die ik in 2022 liep.

Slijk-Ewijk – Dorpsstraat – Oosterhoutsestraat.

Oosterhout – Vredesplein – Dorpsstraat – Waaldijk.

Café Zaal Merkus, Dorpsstraat 12, Oosterhout. “Veel wandelaars rusten bij het bekende “laatste café voor de dijk” links bij het kerkje.” Het uitzicht op “de imposante PGEM-centrale” verdween met de sloop van deze elektriciteitscentrale.³³

Lent – Oosterhoutsedijk – Westelijke oprit Waalbrug – Waalbrug.

Een foto van Ger Loeffen, van wie het archief bewaard wordt in het Regionaal Archief Nijmegen: “De Oosterhoutsedijk in Lent in 1996. Op de achtergrond de enorme centrale van Electrabel, sponsor van de Vierdaagse.”³⁴

“Voor het eerst lopen we op de Oosterhoutse dijk, het beruchte laatste loodje van de eerste dag, onder de nieuwe prachtige brug, genaamd De Oversteek. […] Jammer maar helaas, in 2016 ligt een van de gezelligste stops bij Lent niet meer op de route en lopen we de ‘boulevard’ op langs het schitterende nieuwe recreatiegebied naar de Waalbrug.”³⁵ Café Waalzicht, Oosterhoutsedijk 21, ligt niet meer op de Vierdaagse route, net als het ertegenover gelegen Café De Zon, Oosterhoutsedijk 16.

“We lopen voor het eerst over het schitterende nieuwe recreatiegebied dat links en rechts van de Waalbrug ontstaan is door de uitvoering van het gewaagde en uiterst geslaagde megaproject ‘Nijmegen omarmt de Waal’ […]”³⁶

“De laatste wandelaars zullen het district omstreeks 16.00 uur verlaten.”

Nijmegen – “Waalbrug fietspad en oostelijke rijstrook en verder retour zoals startroute.”

Voetnoot 2006: twee doden op de oosterhoutsedijk

Zoals elk jaar bezocht ik in 2006 met mijn ouders één Vierdaagsedag. Op dinsdag 18 juli liepen we ’s morgens over de Snelbinder, de fiets- en voetgangersbrug die aan de spoorbrug over de Waal hangt, naar Café Waalzicht in Lent. We vonden het eigenlijk te warm om op het terras te zitten, laat staan de Vierdaagse te lopen. We liepen ’s middags het laatste stuk langs de route terug, over de Waalbrug naar de finish op de Wedren. Onderweg sirenes en zwaailichten van ambulances en een voorgevoel over het mogelijke gevolg. ’s Avonds volgde het bericht dat de negentigste Vierdaagse werd afgelast, na het overlijden van twee wandelaars op de Oosterhoutsedijk.

De Avondvierdaagse: De Waal in Vlammen

“Op 21 juli vindt wederom het grootse vuurwerkspektakel tijdens de Nijmeegse Zomerfeesten plaats. Wij nodigen u en uw partner graag uit om voorafgaand aan “De Waal in vlammen” op de bijzondere raderboot “Mississipi Queen” onze gast te zijn. Om 16.30 uur bent u van harte welkom aan boord van de “Mississippi Queen” waar wij u een diner aanbieden.”³⁷ Een uitnodiging voor burgemeester d’Hondt. Het vuurwerk vindt in 1992 op de dinsdag plaats, tegenwoordig is dit op de zondagavond.

De Mississippi Queen was een echte raderboot, gebouwd door scheepswerf De Hoop in Lobith in opdracht van een Nijmeegse rederij (Rederij Mississippi Queen BV), naar Amerikaans voorbeeld. Het schip met een lengte van 62 meter beleefde haar eerste proefvaart op 20 maart 1987 en lag aan de Waalkade in Nijmegen. Het schip was bedoeld als toeristische attractie, maar paste eigenlijk niet goed in de kleine haven.

Ik ontwierp het affiche voor het bootfeest van de Geschiedenis Studenten Vereniging Excalibur – in samenwerking met andere studentenverenigingen – op donderdag 7 juni 1990 aan boord van de Mississippi Queen: “We vertrekken om 20:00 uur vanaf de Waalkade en varen dan over de Waal en het Maas-Waalkanaal om vervolgens om 01.00 uur weer aan te meren.”³⁸

wordt vervolgd Fortsetzung folgt to be continued

Stefan Louwers

Met dank aan de medewerkers van het Regionaal Archief Nijmegen. Het archief is gevestigd in het voormalig hoofdbureau van politie, Mariënburg 27, Nijmegen.

Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers/ #devierdaagsevan1992

Archief

Regionaal Archief Nijmegen, 1241 Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding 1908 – 2003
inventarisnummer 1466, Parcoursen, één routekaart per wandeldag, circa 1990, 1 omslag

Regionaal Archief Nijmegen, 1098 Bestuursdienst Gemeente Nijmegen 1992 – 1998
inventarisnummer 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag
inventarisnummer 1491, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Draaiboeken, 1992, 1 omslag

Regionaal Archief Nijmegen, 1559 Fotojournalist Ger Loeffen 1970 – 1999,
inventarisnummer 1

Regionaal Archief Nijmegen, 836 Videocollectie, inventarisnummer 1
4DTV / Vierdaagse (21-07-1992) deel 3
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=8-1&id=1784090
4DTV / Vierdaagse (22-07-1992) deel 4
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=8-1&id=1780488
4DTV / Vierdaagse (23-07-1992) deel 5
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=8-1&id=1780697
4DTV / Vierdaagse (24-07-1992) deel 6
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=8-1&id=1784215

Eerste dag 4 daagse 1992.
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=11-1&id=1784084
Tweede dag 4 daagse 1992.
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=8-1&id=1780465
Derde dag 4 daagse 1992.
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=11-1&id=1780619
Vierde dag 4 daagse 1992.
https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=11-1&id=1784200

Archief Stefan Louwers, Vierdaagse 1992, 1 omslag
KNBLO, Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen (Nijmegen 1992).
Centraal Bureau Voorlichting, Gemeente Nijmegen, ‘Win een verblijf in Nijmegen’ (1992).
KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’ (1992).
KNBLO, De 4Daagse 6 (1992).
VVV, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992).
De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) maandag 20 juli 1992.
De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) dinsdag 21 juli 1992.
KNBLO, PTT Post, vijf Vierdaagse ansichtkaarten (1992).
Foto’s intocht © 1992 C.L.

Links

https://www.4daagse.nl/de-4daagseweek/routes

https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl

Video

Omroep Nijmegen TV, Nijmeegse Vierdaagse 1992:
Deel 1 https://www.youtube.com/watch?v=pbVc273ANr0
Deel 2 https://www.youtube.com/watch?v=6QOF35TEj-E
Deel 3 https://www.youtube.com/watch?v=wrJLeW1aAmk

René van Nie, De Vijf van de Vierdaagse, 1974.
https://www.youtube.com/watch?v=t4kq585UVy0

NOS, De geschiedenis van De Vierdaagse (DVD; Hilversum 2012).

De Gelderlander, De Nijmeegse Vierdaagse in tal van archiefbeelden (DVD; Nijmegen 2006).

Literatuur

De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018).

De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 2 (Nijmegen 2019).

Chris Bos, De wereld wandelt (Nijmegen 1991).

Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017).

Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009).

Thomas Verbogt, Vlammen boven de rivier. Nijmegen viert Nijmegen (Nijmegen 2019).

Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009).

1. Vgl.: “De door de Koninklijke Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (KNBLO) uitgeschreven Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen (Vierdaagse) zijn mede bedoeld om de deelnemers aan te sporen tot een zodanige training, dat zij in staat zullen zijn om dagelijks een flinke wandeling te maken. Aangezien het niet de bedoeling is deze afstand in de kortst mogelijke tijd af te leggen, is er van een wedstrijd geen sprake.” KNBLO, ‘Algemeen’, De 4Daagse 6 (1992) 10. ↩︎
2. “Zij die de Vierdaagse reglementair hebben volbracht, ontvangen een onderscheiding, het zogenaamde Vierdaagse Kruis.” KNBLO, ‘Beloningen’, De 4Daagse 6 (1992) 48. ↩︎
3. Geraadpleegd op Delpher op 14-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010845971:mpeg21:p003
   John Jansen van Galen verbleef tijdens de Vierdaagse van 1992 in hotel-café-restaurant Wiener Hof, nu Hotel Credible, Hertogstraat 1, Nijmegen. Vgl.: Advertentie Wiener Hof, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992) 4. ↩︎
4. Maaike Trimbach, ‘Nijmegen bruist van activiteiten rond Vierdaagse’, Nieuwsblad van het Noorden 21-07-1992, 13. Geraadpleegd op Delpher op 14-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011019998:mpeg21:p013 ↩︎
5. ‘Organisatie van Vierdaagse niet blij met komst Kroaten’, Algemeen Dagblad 21-07-1992. Geraadpleegd op Delpher op 15-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:003105019:mpeg21:p00004 ↩︎
6. “Uiteraard heb ik gewoon op maandag 20 juli bij het bureau van de 50 km mijn start- en loopkaart opgehaald. Die startkaart werd toen nog geknipt. Het speelde zich allemaal af op het grote parkeerterrein achter De Vereeniging. Een aantal jaar later verrees daar het grote bankgebouw en verhuisde het hele gebeuren naar de Wedren.” Ron van der Schree, ‘Sokken in de droogtrommel’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 81. ↩︎
7. KNBLO, ‘Uitvoerend comité’, De 4Daagse 6 (1992) 26. ↩︎
8. “Alle lopers krijgen de zangbundel Vierdaagse Tunes”, ‘Individuele lopers Vierdaagse krijgen magneetkaart mee’, De Volkskrant 18-07-1992. Geraadpleegd op Delpher op 15-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010866884:mpeg21:p032 ↩︎
9. KNBLO, Vierdaagse Tunes. Handreiking aan deelnemers Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen (Nijmegen 1992) 3. ↩︎
10. Gemeente Nijmegen, Centraal Bureau Voorlichting, ‘Win een verblijf in Nijmegen’ (1992). ↩︎
11. Vgl.: “Wij adviseren alle deelnemers onderweg geen souvenirs uit te reiken aan daarom vragende kinderen. In verband met de veiligheid van de wandelaars en van de kinderen is het van belang dit advies op te volgen.” ‘Advies’, De 4Daagse 6 (1992) 39. Vgl.: “De ‘Aanwijzigingen voor de wandelaar’ adviseren ‘uit veiligheidsoverwegingen’ geen souvenirs aan kinderen uit te delen. Dat is het Oude Pekela-syndroom.” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (3). Heuvels’, Het Parool 22-07-1992, 3. Geraadpleegd op Delpher op 25-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010845973:mpeg21:p003 ↩︎
12. KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’, 1992.
    In het reglement in het programma magazine De 4Daagse is het de deelnemers eveneens verboden:
    “-te snelwandelen of de looppas te gebruiken;
    -op enigerlei wijze uiting te geven aan een politieke gezindheid;
    -zich ten opzichte van andere wandelaars aanstootgevend te gedragen;
    -reclamevoorwerpen te dragen, behoudens toestemming van de marsleider;
    -huisdieren, kinderwagens, luid spelende radio’s e.d. mee te voeren.
    Overtreders van deze bepalingen krijgen een waarschuwing. Bij herhaling van overtreding kan uitsluiting volgen.”
    KNBLO, ‘Algemeen’, De 4Daagse 6 (1992) 10. ↩︎
13. Chr. Bos, ‘Een vreemdeling is een vriend’, De 4Daagse 6 (1992) 5. Vgl.: “De laatste drie edities van werelds grootste afstandsmars is de magneetkaart op bescheiden schaal uitgeprobeerd. De resultaten daarvan waren dermate gunstig dat het systeem nu op grote schaal wordt toegepast. Voor zover bekend is de Vierdaagse de eerste sportgebeurtenis waar de kaart, een project van de KNBLO en PTT Telecom, zo massaal in gebruik genoemen wordt.” VVV, ‘Magneetkaart Vierdaagse’, Rekreatiekrant Midden Gelderland 4 (1992) 3. Vgl.: “Nieuw is het systeem van een magneetkaart voor 25000 individuele lopers. De kaart vervangt de traditionele knipkaart. Bij inlevering van de magneetkaart worden de wandelaar en zijn afstand meteen in de computer geregistreerd en verloopt de controle veel sneller dan vroeger.” Maaike Trimbach, ‘Zomerfeesten’, Nieuwsblad van het Noorden, 20-07-1992, 9. Geraadpleegd op Delpher op 16-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011019997:mpeg21:p009 Vgl.: “”Ons bewijs van deelneming bleek een magneetkaart te zijn, een snufje waarop de organisatie niet weinig trots is. Tienduizenden magneetkaarten om de menigte wandelaars in een mum van tijd ‘af te handelen’! Het is net zo’n ding als waarmee je je tegenwoordig toegang verschaft tot ‘geld uit de muur’, telefoonverbindingen en de sociëteit Arti et Amicitiae. Wat zou het moderne leven zijn zonder magneetkaart?” John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (2). Op weg’, Het Parool 21-07-1992, 3. Geraadpleegd op Delpher op 24-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010845972:mpeg21:p003 Vgl.: “In 1988 is er een proef met een elektronisch start en afmeldsysteem, voorlopig alleen voor de diplomalopers. Zij krijgen een chipkaart, die bij binnenkomst door een kaartlezer moet worden gehaald.” Marjolein Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 107.  ↩︎
14. ‘Enige praktische wenken’, De 4Daagse 6 (1992) 40. ↩︎
15. ‘Vierdaagse brengt 35.000 lopers op straat’, Leeuwarder Courant 21-07-1992, 3. Geraadpleegd op Delpher op 16-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010622681:mpeg21:p003 ↩︎
16. ‘Organisatie van Vierdaagse niet blij met komst Kroaten’, Algemeen Dagblad 21-07-1992. Geraadpleegd op Delpher op 15-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:003105019:mpeg21:p00004 ↩︎
17. ‘Legioen maakt zich op voor tropische start’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) 20 juli 1992, 2. ↩︎
18. Jan Versteegt, ‘Zwoele start’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie) 20 juli 1992, 3. Vgl.: “Morgen, als de wandelaars in Nijmegen van start gaan voor de Vierdaagse, zal het nog iets warmer kunnen worden en zijn waarden van ruim 30 graden in de zuidelijke helft van ons land niet uitgesloten.” Jan Versteegt, ‘Het weer: Zeer warm’, Nederlands Dagblad 20-07-1992, 3. Geraadpleegd op Delpher op 15-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010560025:mpeg21:p003 ↩︎
19. “Deze traditionele opening van de Vierdaagse werd in 2011 voor het laatst gehouden.” “Vanaf 2017 wordt de Vlaggenparade op de zondagmiddag voor de Vierdaagse in het centrum gehouden met het eindpunt op de Wedren waar de officiële opening plaatsvindt.” Ronald van Rijn, ‘Springen tijdens de Vierdaagse van Nijmegen’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 38. ↩︎
20. KNBLO, ‘Aanwijzingen voor de wandelaar. Lees ze zorgvuldig door!’, 1992. ↩︎
21. Maaike Trimbach, ‘Nijmegen bruist van activiteiten rond Vierdaagse’, Nieuwsblad van het Noorden 21-07-1992, 13. ↩︎
22. Geraadpleegd op Delpher op 24-03-2026, https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010845972:mpeg21:p003 ↩︎
23. KNBLO, ‘Start en terugmelding’, De 4Daagse 6 (1992) 29. ↩︎
24. ‘Fietsenstalling verplaatst’, De 4Daagse 6 (1992) 53. ↩︎
25. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 203. Vgl.: “…de toespraak van de marsleider eindigt… het startkanon davert… je wordt gescand, je wurmt je door de massa bezopen studenten.” Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 23. ↩︎
26. De detachementen lopen over de oostelijke rijbaan van de Waalbrug, en de individuele wandelaars over het ‘gecombineerd fiets -voetpad’ dat tegenwoordig het oostelijke fietspad is. Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten. Regionaal Archief Nijmegen (RAN), 1098 Bestuursdienst Gemeente Nijmegen 1992 – 1998, inventarisnummer 1491, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Draaiboeken, 1992, 1 omslag. Bij terugkeer naar Nijmegen loopt men over dezelfde rijbaan en fietspad, volgens een verslag van 4DTV. ↩︎
27. Tjox en Stephan, Waden door het wassende water van de Waal, 1995 ↩︎
28. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1491, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Draaiboeken, 1992, 1 omslag. ↩︎
29. Ron van der Schree, ‘Sokken in de droogtrommel’, De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 81-83. ↩︎
30. Marcel Claassen, ‘1992: Noodweer boven de Betuwe’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl (Geraadpleegd op 27 maart 2026). “Als aanvulling op deze artikelen tot 1990 [in: Chris Bos, De wereld wandelt (Nijmegen 1991), S.L.] heeft Marcel Claassen in juni 2009 aanvullende artikelen geschreven voor de jaren 1991-2008.” ‘De wereld wandelt’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. ↩︎
31. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 39. ↩︎
32. Burgemeester en wethouders van Elst, Uitnodiging Elsterdag vierdaagse 1992, Elst, 24 juni 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
33. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 55. ↩︎
34. ‘Foto: Ger Loeffen’, Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 213. ↩︎
35. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 5. ↩︎
36. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 46. ↩︎
37. PTT Telecom district Arnhem, Uitnodiging Nijmeegse Zomerfeesten, Arnhem, 6 juli 1992. RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490, Vierdaagse en Zomerfeesten 1992. Overige zaken, 1992, 1 omslag. ↩︎
38. ‘Feestcie’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 4 (1990) 3. Stefan Louwers, ‘Bootfeest. Cruising down the river’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 5/6 (1990) 4. ↩︎