“Mit dem Ruecken an einer kurzer Betonsockel gelehnt eingeschlafen, August 1981”

De Vierdaagse van 1992. Donderdag 23 juli

Woensdag 22 juli

3E MARSDAG – 5. NIJMEGEN-GROESBEEK

“‘Donderdag, oh donderdag, oh schoonste dag der dagen’, rijmden de arbeiders vroeger, voor de vrije zaterdag. ‘Vanmorgen nog een halve week, vanavond slechts twee dagen’. Voor de Vierdaagse gaat het in zekere zin nog steeds op: vanochtend lag de halve onderneming nog voor de boeg, hedenavond rest slechts de laatste dag. Het aantal strompelaars neemt zichtbaar toe.”

“‘You’ll never walk alone’ staat op T-shirts die hier worden verkocht. Het klinkt als een belofte, maar het is een dreigement dat ruimschoots wordt waargemaakt.”

“Niet dat je je hoeft te vervelen. Doorgaans gaat de aandacht van een wandelaar uit naar de omgeving die hij doorkruist, maar bij de Vierdaagse wordt men geheel in beslag genomen door de andere wandelaars.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (4). Vertier’, Het Parool, 23 juli 1992, 3.

Nijmegen – Van Wedren via de Prins Bernhardstraat – Coehoornstraat – Heyendaalseweg – Scheidingsweg – Grootstalselaan – Maldenburchtstraat – de gemeentegrens over naar de Hatertseweg (in Malden). 

Na een vroege hittegolf is het eindelijk weer wandelweer. Ik loop naar het parkeerterrein naast De Vereeniging, waar in 1998 een ING-kantoor werd gebouwd. De KNBLO-commissie Vierdaagse 2000 noemde dit plan in 1992 al het grootste knelpunt voor de toekomst.1 Door het ruimtegebrek na de bouw van de bank verhuisden de start en de finish van de Vierdaagse in 2001 naar de troosteloze Wedren. De bank zelf vertrok in 2013 naar de Mariënburg, om in 2020 opnieuw te verhuizen, ditmaal naar de Molenstraat. Achteraf gezien had dit deel van het parkeerterrein dus nooit bebouwd hoeven te worden.

De aanlooproute van de 3e Marsdag is tot het Erasmusgebouw gelijk aan die van de 2e. Dit keer loop ik aan de linkerkant van de Heyendaalseweg, langs studentencomplex Hoogeveldt. Destijds woonde hier een van de ‘meelopers’. Ik werd er weleens wakker in een schommelstoel, net op tijd voor een werkcollege van Kees Fens of Wam de Moor.2

Tussen het Erasmusgebouw en het Berchmanianum (het huidige academiegebouw van de Radboud Universiteit) staat langs de Heyendaalseweg het bordje ‘Thea Ivenspad – student rechtsgeleerdheid, bestuurslid Carolus Magnus, 1906-1997’. De tweede keer dat ik hier langsloop, wil ik toch weten wie zij was.

Thea Ivens was de zus van de Nijmeegse documentairemaker Joris Ivens, wiens laatste film voor zijn overlijden in 1989 Het verhaal van de wind was (Une histoire de vent, 1988). Een jaar voor de Vierdaagse van 1992 zat ik in CineMariënburg – waar de operateur van dienst in zaal 3 de film stopte als je bier wilde halen – aan de bar met Thomas Waugh, de Canadese professor die promoveerde op Joris Ivens, maar dat terzijde. Tegenwoordig loopt de route van Roze Woensdag langs het Joris Ivens Monument op het Joris Ivensplein, dat de tekst draagt: “Dikwijls, ver weg, bleef Nijmegen, mijn jeugd, toch dicht bij mij.”

Thea en Joris waren kinderen van Kees Ivens, de oprichter van het Nederlandsch Fototechnische Bureau C.A.P. Ivens en Co, beter bekend als CAPI, en later CAPI-Lux. Op zijn initiatief begon de lobby voor de Waalbrug. De C.A.P. Ivensbank in het Hunnerpark herinnert hieraan met de tekst: “HULDE AAN DEN ONVERMOEIDEN STRIJDER VOOR DE WAALOVERBRUGGING.” Na het overlijden van Thea Ivens in 1997 is haar familiearchief overgedragen aan het Regionaal Archief Nijmegen.

“De route van de derde dag voert eerst door Brakkenstein […] en vervolgens naar het zuiden door Malden, de grootste kern van de gemeente Heumen. […] Een paar kilometer zuidelijk, in Molenhoek, overschrijden de lopers de grens tussen Gelderland en Limburg en doorkruisen vervolgens de fraaie gemeente Mook en Middelaar, en nemen ook nog een puntje van de Gemeente Gennep mee. […] Na een paar uurtjes in Limburg gaat het bergop en bergaf over de waterscheiding tussen de Maas en de Waal. De vergezichten zijn on-Hollands, net als de wijngaarden van Breedeweg en Groesbeek. […] Na Groesbeek volgt de beroemde Zevenheuvelenweg naar Berg en Dal. […] In Berg en Dal loopt het parkoers precies op de grens tussen de gemeenten Groesbeek en Ubbergen. […] Vanuit Berg en Dal komen de wandelaars ten slotte aan in Nijmegen-Oost, het stadsdeel waar de Vierdaagse zijn vorm kreeg. […] Het is dan nog maar een kleine kilometer naar de finish.”3 De afstand van de 3e Marsdag was 48,9 kilometer.4

Vanaf de Scheidingsweg steek ik de St. Annastraat over, de Via Gladiola van vrijdag. Op de kruising staat een bord: “Vierdaagseplaats reserveren toegestaan vanaf 18 Juli a.s. Voor deze datum worden banken, linten etc. verwijderd.” Links van de Grootstalselaan begint de St. Jacobsweg en rechts de St. Jacobslaan.“5 Maar dat is een ander verhaal.6

Met uitzicht op de Delsenhof – het dertien verdiepingen tellende flatcomplex aan het einde van de Malderburchtstraat waar ik ooit Oud en Nieuw vierde – loop ik ‘de gemeentegrens over naar de Hatertseweg (in Malden)’.

Malden – Hatertseweg – Broekkant – Eendenpoelseweg – Kwekerijweg – Boterdijk – Oosterkanaaldijk.

Een willekeurige voorbijganger op de Hatertseweg.

“Ben je ook aan het trainen?”

“Nee.”

“Nee?”

“Ik loop de Vierdaagse van 1992.”

Mook – Spijkerweg – op viersprong het fietspad langs de dijk volgen – Maasdijk – Hovenstraat7 – Raadhuisplein – achter het gemeentehuis langslopen – Kerkstraat – Kanaalweg – Cuijksesteeg – Meulebroekweg – Elzenstraat – Witteweg.

Dolfijn Watersport en Recreatie aan de Kanaalweg in Mook waar we op zaterdag 30 augustus 1997 – net zo ervaren met het zeilen als met het lopen van een Vierdaagse – een boot huurden. Omdat iemand eerder weg moest, maakten we een tussenstop op “de voormalige ‘veerstoep’ van het ‘ex-veer’ Mook”.8 Iemand anders ontweek de overslaande giek alleen maar omdat hij net voorovergebogen een fles witte wijn ontkurkte. We kwamen niet verder dan de Spoorbrug en brachten de rest van de middag door in Restaria Goossens op het Raadhuisplein.9 Zeilboten worden niet meer verhuurd bij de Dolfijn.

Via de Meulenbroekstraat (lokaal en in het draaiboek van de rijkspolitie de Meulebroekweg genoemd) naar de Mookerplas, waar een week eerder een amateurvoetballer en realityster overleed nadat hij werd geraakt door de schroef van de boot waarop hij die middag meevoer.

Op de Witteweg hangt een keramieken Christus aan een houten kruis voor de gevallenen “in den oorlog van het jaar onzes Heeren 1944” en de “inwoners van het geheel ten gronde gerichte Middelaar”.

Mook – Muldershofweg – Zevenbergseweg – Rijksweg N-271 kruisen – Schildersweg.

Café Glacé en ijskoffie bij IJssalon Clevers aan de Muldershofweg in Plasmolen, een vertrouwd adres bij wandelingen op de Sint-Jansberg en in het Zevendal. En een witte chocolade milkshake ’to go’.

‘Rijksweg N-271 kruisen’ bij de Volkswagen T3-busjes van Autobedrijf van den Berg in Plasmolen.

“Eind 19e eeuw kwam het deftig toerisme in Plasmolen langzaam op gang, gevolgd door vaak welgestelde kunstenaars. […] Jacques van Mourik, Amsterdamse notariszoon, vestigde zich er in 1900, na er met zijn ouders vakanties te hebben doorgebracht. Hij schilderde er de prachtige landschappen, volgens Jac. P. Thijsse ‘misschien wel het rijkste landschap’ van Nederland.”

“De Schildersweg was aan het begin van de twintigste eeuw nog een karrespoor. Veel schilders hadden hier een woning of atelier: naast Jacques van Mourik verbleven hier Theo Deckers, Peter Job (die een tijdje bij Van Mourik inwoonde), Jopie van Kampen en Dirk Ocker. Ook anderen kunstenaars woonden korte of langere tijd in Plasmolen, zoals Henk Cornelder en Leo Niehorster.”

“In het witte huis links (nr. 3) woonde Jacques van Mourik.”10 Op het bordje naast de brievenbus staat: “Jacques van Mourik 1879. Nestor van het schildersdorp Plasmolen. Woonde vanaf 1906 permanent aan de Schildersweg. Sedert 1954 op nummer 3. www.stichtingjacquesvanmourik.nl”.

Aan het eind van de Schildersweg ligt links de Helweg…

De Vierdaagse voert verder via de Langstraat, rechts ligt de Vagevuurweg…

Aan het eind van de Langstraat, op de kruising met de Zwarteweg en op ongeveer 22,5 kilometer van de start, begint bij de Onderkant de acht kilometer lange lus in de ‘middle of Milsbeek’ waarop ik niet meer lopen kan.11

Milsbeek – Langstraat – Onderkant – Kroefsestraat – Aaldonkseweg – Leembaan – Ringbaan – Zwarteweg.

“Op de rustplaatsen langs de parcoursen wordt gezorgd voor geneeskundige hulp voor alle wandelaars, burgers en militairen van alle nationaliteiten. Als daar reden voor is, zal elke deelnemer aan de Vierdaagse zich aan een geneeskundig onderzoek moeten onderwerpen teneinde vast te stellen of verdere deelname verantwoord is. Wanneer een arts namens het hoofd van de medische dienst verdere deelname aan de Vierdaagse verbiedt, is die uitspraak bindend.”12

De eerstvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’ ligt op de hoek van de Aaldonksestraat – in het draaiboek van de rijkspolitie Aaldonkseweg genoemd – en de Leembaan, ongeveer 26 kilometer na de start. Viereneenhalve kilometer verder, via Leembaan en Ringbaan, de daaropvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’, aan de Zwarteweg. Bij één van deze twee rustplaatsen strompel ik halverwege de derde etappe om elf uur ’s ochtends de Rode Kruis-tent in.13

VOETNOOT 2020 EN 2021: DE GEENDAAGSE

Op 21 april 2020 publiceerden de Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen, de Stichting Vierdaagsefeesten Nijmegen en de Gemeente Nijmegen een gezamenlijk persbericht: “Zojuist kondigde premier Rutte aan dat er tot 1 september in Nederland geen grote evenementen kunnen plaatsvinden vanwege de bestrijding van het coronavirus. Helaas betekent deze verlenging van de maatregelen om het coronavirus onder controle te krijgen dat de Vierdaagse afstandsmarsen en de Vierdaagsefeesten in 2020 definitief niet door kunnen gaan.”14

Door deze coronacrisis begon ik met wandelen, direct vanuit huis. In de periode van de afgelaste Vierdaagse (21 t/m 24 juli) en Vierdaagsefeesten (18 t/m 24 juli) wandelde ik buiten de binnenstad van Nijmegen en in het Rijk van Nijmegen.15

In 2021 werd De Vierdaagse al vroeg afgelast, namelijk op 8 februari afgelast. De Vierdaagsefeesten volgden op 23 april. Op zaterdag 24 juli – de dag na de oorspronkelijk geplande Vierdaagse (20 t/m 23 juli) en Vierdaagsefeesten (17 t/m 23 juli) – wandelde ik van Plasmolen naar Mook. Deze route liep langs de Volkswagen T3-busjes bij Autobedrijf van den Berg in Plasmolen en Dolfijn Watersport en Recreatie in Mook. Ik wandelde terug door het Zevendal en over de Sint-Jansberg.

DE DAG VAN GROESBEEK

De burgemeester van Groesbeek nodigt het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen uit voor de Dag van Groesbeek: “Tienduizenden voeten zullen kwiek danwel schuifelend het Rijk van Nijmegen doorkruisen. Groesbeek en haar schitterende omgeving vormen donderdag 23 juli het decor van dit steeds weer grootse gebeuren. […] Graag nodig ik u bij deze uit als onze gast aanwezig te zijn en vanaf de speciale voorziening voor het gemeentehuis deel te nemen aan de festiviteiten van deze dag. Rond 10.30 uur wordt het merendeel van de wandelaars verwacht. Voor de goede orde vestig ik er uw aandacht op dat Groesbeek die dag uitsluitend via de Groesbeekseweg en Heilig Landstichting te bereiken is.”

Een paar dagen later volgt een correctie op het bijgevoegde routekaartje, waarop de vrije aanrijroutes zijn aangegeven: “Per abuis is de Mooksebaan […] als vrije route aangegeven. Dit moet echter zijn, in aanvulling op de brief: Heumensebaan via Molenhoek.”16

“Het dorp zelf, aan de voet van het routegedeelte waar het echt omhoog gaat, staat zwart van de mensen. Het gebruikelijke beeld van drukke terrassen, overwerkte obers, om souvenirs bedelende kinderen, de VIP-tribunes, muziekkorpsen en geluidsinstallaties, die elkaar proberen te overstemmen, ontbreekt ook hier niet.”17

3E MARSDAG – 6. GROESBEEK-NIJMEGEN

Door een fout bij de reconstructie van de route van de Vierdaagse van 1992 miste ik gisteren de eerste rustplaats op de hoek van de Aaldonksestraat en de Leembaan. Hierdoor liep ik een extra lus van vijf kilometer via de Aaldonksestraat, langs de Moerasweg, de Scheidingsweg en de Speksestraat tot in Ven-Zelderheide. Daar ging ik linksaf de Hogeweg op, sloeg de Eindstraat in en vervolgde mijn weg over de Langehorst terug naar de Leembaan.

Later bleek de Vierdaagse eenmalig door Ven-Zelderheide gelopen te hebben. Ter gelegenheid van de 100e editie kon in 2016 gekozen worden voor een route van 55 kilometer: “Op dag drie wordt een extra lus van 5 kilometer toegevoegd ten oosten van Gennep, via Ven-Zelderheide.”18

De volgende ochtend reis ik met de eerste bus (lijn 383) richting Venlo tot de halte Ottersumseweg in Ottersum. Via de Ottersumseweg, Wilhelminastraat en Bredeweg bereik ik alsnog de ‘Rustplaats Medische Verzorging’ op de hoek van de Aaldonksestraat en de Leembaan. “Maar hier ben je nog nooit geweest”, denk ik, zoals wel vaker tijdens het nalopen van de Vierdaagse van 1992. Nu volg ik wel de juiste route: vierenhalve kilometer over de Leembaan en Ringbaan naar de daaropvolgende ‘Rustplaats Medische Verzorging’ aan de Zwarteweg in Milsbeek, vermoedelijk vóór het Verloren Land.

Een aantekening voor een nooit gepubliceerde column, die ik drie jaar later verwerkte in het verhaal ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’: “Ik [lag] twee uur voor behandeling in een Rode Kruis-tent en moest in vier uur de resterende vijfentwintig kilometer en de daarbij behorende Zeven Heuvelenweg afleggen. Het lukte. Ik was zelfs drie kwartier voor sluitingstijd in Nijmegen.”19

Ik kwam om één uur ’s middags buiten. Er waren geen wandelaars meer te bekennen. De medische verzorgingspost werd afgebroken en de controlepost opgeheven. Ik haalde de bezemwagen in.

Milsbeek [- Neutraleweg – Holleweg].20

Direct daarna volgde de ‘beklimming’ van de Sint-Jansberg, nu aangeduid als ‘Col du St. Jean’: 600 meter lang en maximaal 13% stijging.

“Het aantal strompelende wandelaars in de Nijmeegse Vierdaagse neemt toe. Het verstand wordt op nul gezet, de ene voet wordt in een soort automatisme voor de andere gesleept. De militaire ruggen zijn niet meer zo recht als de eerste dag en het marcheren lijkt soms meer op dat van een verslagen leger op de terugtocht. De blaren schrijnen en de zon schijnt. En dan voert het parcours tijdens de derde dag ook nog over heuvelachtig terrein met als klapstuk de zeven heuvelenweg van Groesbeek naar Nijmegen.”21

De blaren schrijnen en de zon schijnt.

Het had uit een lied van Spinvis kunnen komen.

“PTT’er Frans Coenen heeft niet getraind, dit in tegenstelling van sommige van zijn PTT-collega’s uit Geleen, Sittard, Stein en Doenrade die samen met hem naar Nijmegen zijn afgereisd. De 42-jarige Geleendenaar is uit het diepe dal van de tweede dag, toen hij een flinke inzinking doormaakte, geklommen. [Tijdens de] tocht door het sfeervolle Groesbeek […] oogt Coenen kwieker dan een dag en 35 kilometer geleden. ‘Dadelijk ga ik demarreren’, verklapte hij alvast.”22

Groesbeek – Grafwegen – St. Antoniusweg – Bredeweg – Herwendaalseweg – Pannenstraat – Dorpsstraat – Molenweg – Zevenheuvelenweg.

Van Grafwegen naar Groesbeek over de Bredeweg in Breedeweg langs het Hemeltje.

Op de kruising van de Zevenheuvelenweg met de Derdebaan hangt een bord boven de verwijzing naar het Groesbeek Canadian War Cemetery: “Deze weg afgesloten ma 20 juli 20h t/m do 23 juli 5h.”

Ik zeg tegen een man dat hij niet zo moet schreeuwen. Hij legt uit dat hij zijn vrouw roept, die te ver is doorgefietst. 

Een GPD-verslaggever schreef op vrijdag 24 juli 1992 in de Leeuwarder Courant: “Het is een gegeven binnen de loperskaravaan dat wie de Zevenheuvelenweg succesvol bedwingt, Nijmegen vandaag haalt. Het overgrote deel van de stoet oogt nog behoorlijk fris en zal de eindstreep vanmiddag in de versmalde Sint Annastraat zeker bereiken. De minder gelukkigen strompelen tussen Groesbeek en Berg en Dal moeizaam voorbij. Hun aanwezigheid bij de traditionele, glorierijke intocht is uiterst twijfelachtig.”23

Een oud-marinier sleepte me bij een temperatuur van 26 graden over de Zevenheuvelenweg, ter hoogte van De Hel.24

“Op de derde dag hervond ik mij voortstappend naast een militair peleton, zingend dat men de moed erin moest houden.”25

Berg en Dal – Oude Kleefsebaan.

Anno nu zijn de zeven heuvels26 van de Zevenheuvelenweg een ‘walk in the park’. Tijdens de coronacrisis in 2020 liep ik deze route op de Oude Bondswandelweg van Nijmegen naar Plasmolen en terug, mét bagage voor twee nachten in Heuvelrijk in Berg en Dal – schuin tegenover het Vrijheidsmuseum.27

Coupe advocaat en koffie bij Pannenkoekenhuis De Ontdekking aan de Oude Kleefsebaan 425 in Berg en Dal, een vertrouwd adres bij wandelingen op de Duivelsberg en in het Filosofendal. Hoewel het adres vertrouwd is, is de naam dat niet. Pannenkoekenhuis De Heksendans, tegenover Amusementspark Tivoli, is begin dit jaar overgenomen en heeft een nieuw interieur.

Nijmegen – Vanaf Berg en Dal – Berg en Dalseweg – Kwakkenbergweg – Postdwarsweg – Dommer van Poldersveldtweg – Daalseweg – Van ‘t Santstraat – van Heutzstraat – Groesbeeksedwarsweg – Fort Kijk in de Potstraat – Prins Bernhardstraat – Bijleveldsingel – de Vereeniging.

Op de Kwakkenberg loop ik langs de Westerhelling, waar ik in 1993 zou gaan wonen met de familie Jurgens als overburen, totdat zij naar Zuid-Frankrijk emigreerden.28 Tien jaar lang zag ik vanuit de ramen op de Dag van Groesbeek de duizenden deelnemers voorbij trekken. Eén jaar zette ik de luidsprekers in de vensterbank, totdat ik buiten de muziek hoorde uitgaan. De huismeester had ingegrepen. De villawijk leerde ik pas kennen, toen ik er niet meer woonde. Het leven speelde zich af op de campus, op het werk en in het centrum. Mijn actieradius beperkte zich tot Cafetaria Tweety (op de Broerdijk, inmiddels gesloten en vervallen), SPAR Van Onna (op de Vierdaagseroute op de hoek van de Dommer van Poldersveldtweg en de Van ’t Santstraat), Cafetaria Family Corner (op de Vierdaagseroute op de hoek van de Van ’t Santstraat en de Daalseweg), Café Jos, en Kapper Kuif – nu La Rosa de Cuba – op de Vierdaagseroute tussen de Van ’t Santstraat en de Van Heutzstraat. Het waterreservoir van Vitens op het hoogste punt van Nijmegen, 80 meter boven de zeespiegel, 350 meter van mijn kamer, ontdekte ik pas een paar jaar geleden.

Voor ik vergeet.
Dat hier een kerk heeft gestaan.

Aan de Kwakkenbergweg, op de hoek met de Broerdijk, stond tot 2000 de Opstandingskerk. De kerk werd gesloopt vanwege teruglopende bezoekersaantallen. Het terrein werd verkocht aan een projectontwikkelaar die er huizen op bouwde. De pastorie op Broerdijk 195 staat er nog steeds.

En wie toen mijn vrienden zijn geweest.29

Op de 3e Marsdag was ik om kwart over vier binnen. Achteraf dacht ik dat ik 25 kilometer in drie uur en een kwartier had gelopen (na de eerste blarenbehandeling). Het was echter minder snel dan gedacht: vanaf de Zwarteweg was het ongeveer twintig kilometer wandelen in plaats van vijfentwintig. Op een terras vond ik mijn meelopende vrienden terug en dronk ik voor het eerst en het laatst deze Vierdaagseweek een paar biertjes met ze. Na de eerste dag liepen we alleen bij de start van de etappes nog samen. Al snel daarna moest ik noodgedwongen in mijn eigen tempo verder.

VOETNOOT 1970: ZOMERFEESTEN

In het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, gevestigd in de Mariënburgkapel tegenover het voormalige politiebureau, was van 2 tot en met 24 juli 2026 een tentoonstelling te zien over ’55 edities Vierdaagsefeesten’. Tot 1970 bleef de stad ’s avonds stil tijdens de Vierdaagse: “Overdag is Nijmegen gevuld met wandelaars en bezoekers, maar zodra de avond valt keert de rust terug in de binnenstad. Straten lopen leeg, pleinen blijven ongebruikt achter en cafés sluiten vroeg hun deuren omdat het publiek wegtrekt.”

“Tijdens de Vierdaagse van 1969 wordt die leegte pijnlijk zichtbaar. […] Op 20 juli 1969 zetten de eerste mensen voet op de maan. Ook in Nijmegen volgen bezoekers en bewoners dit moment via televisie en radio. Tijdens de Vierdaagseweek verzamelen de bezoekers zich ’s avonds rond de schermen. Voor veel bezoekers is dit de eerste keer dat zij zulke beelden live kunnen volgen. Terwijl wereldwijd miljoenen mensen naar dezelfde beelden kijken, is het op de Nijmeegse straten dus stil. Juist de stille avond blijkt het kantelpunt. Die lege straten zetten ondernemers aan tot actie.”30

In 1970 vonden de eerste Zomerfeesten plaats, een avondprogramma georganiseerd door het Actief Comité Binnenstad (ACBN). In 1971 werd het vuurwerkspektakel ‘Waal in Vlammen’ geïntroduceerd. In de jaren negentig groeiden de Zomerfeesten uit tot het huidige massa-evenement, met vanaf 2006 Matrixx at the Park in het Hunnerpark.31 Al in 1998 veranderde de naam van Zomerfeesten in Vierdaagsefeesten. Ik herinner me het alternatieve de-Affaire op het Valkhof,32 het terras op het Koningsplein, de Hollandse avond op Plein 1944, het veerpontje over de Waal en het dansen op straat voor Café De Sportcentrale in de Betouwstraat.

Na het bezoek aan de expositie koop ik in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis een exemplaar van De wereld wandelt van antiquariaat Supplement. Dit jubileumboek van de KNBLO werd uitgegeven bij de 75e Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen in 1991 en bevat de bijlage ‘Parcoursen, één routekaart per wandeldag’ – een document dat ik eerder in het Regionaal Archief Nijmegen tegenkwam met de datering ‘circa 1990’. In het boek vertelt de 75-jarige Duitser Magnus uit München, deelnemer in 1974, dat hij de Vierdaagse alleen meeloopt om “goed te maken dat hij op 10 mei 1940 als Wehrmachtsoldaat ook al eens Nijmegen was binnengewandeld”.33

“4 dagen lopen, 7 dagen feesten.” Na 55 edities zijn de Vierdaagsefeesten te massaal geworden. Ze hebben nog maar weinig te maken met de Vierdaagse zelf. Het zou juist een feest moeten zijn voor de lopers, familie, vrienden, de bewoners van de doorkomstgemeenten én de Nijmegenaren. Als bewoner van de Nijmeegse binnenstad woon je een week lang op een festivalterrein, met elke avond tussen de 100.000 en 250.000 bezoekers. Tot 2013 was er geen podium in het Kronenburgerpark, behalve in 1989, toen Frank Boeijen er ter gelegenheid van de twintigste Zomerfeesten voor 30.000 toeschouwers zijn ‘Kronenburgpark’ zong.34 Na zeven jaar ‘free jazz’ op Otis Park, is 2026 het vijfde jaar van het festival Park Kronenburg. Ik ontving de ‘buurtbrief’: “Beste buren van het Kronenburgerpark, […] Belangrijk: Park tijdelijk niet beschikbaar. Tijdens de opbouw van 11 t/m 17 juli en de afbouw van 25 t/m 29 juli is het Kronenburgerpark tijdelijk een werkterrein/bouwplaats [sic]. Er rijden vrachtwagens, leveranciers en ander zwaar materieel. Ook worden er podia, hekken, rijplaten, kabels, bars en technische installaties geplaatst of verwijderd. Voor uw eigen veiligheid en die van onze medewerkers is het park in deze periodes niet of alleen zeer beperkt toegankelijk.”35

In 2025 was er voor het eerst een gebaar naar de binnenstadsbewoners. Niet vanuit de organisatie van de Vierdaagsefeesten of de gemeente Nijmegen (die de vergunningen verstrekt – een terrasvergunning voor de Vierdaagseweek kost evenveel als voor de rest van het jaar), maar vanuit commercieel partner Cloudpillo. Wekenlang draaiden koeriersdiensten overuren om 10.000 gratis Air-kussens af te leveren: twee per geselecteerd adres. Dit jaar slaap ik er voor het eerst op tijdens de Vierdaagsefeesten.

DE AVONDVIERDAAGSE: VIERDAAGSEFEESTEN

Voorzitter Gerard van Groningen van Actief Comité Binnenstad Nijmegen over ‘het grootste openluchtfeest van Nederland’, dat in 1992 voor de 23ste keer georganiseerd wordt: “Deze week bouwen wij het grootste feest van Nederland. We hebben niet minder dan één miljoen bezoekers in huis en meer dan 600 artiesten van formaat, die voor hen optreden. Het feestje kost bijna vier miljoen gulden, maar voor de bezoekers is alles gratis. […] En de artiesten die we gecontracteerd hebben, mogen er zijn, […] we hebben onder meer […] Albert West, Bonnie St. Clair, Frank en Mirella, Imca Marina, Henk Wijngaard, The Searchers, BZN, Margriet Eshuis en Benny Neijman en alles is gesponsord zonder één cent subsidie.”36

“Naast het grote wandelsportevenement de Vierdaagse trekken ook de Internationale Zomerfeesten veel volk. De zomerfeesten worden vanmiddag om twee uur in Romeinse stijl geopend door de burgemeester van Nijmegen. Met een Romeinse schaar bevrijdt hij honderden ballonnen, die in grote Romeinse zuilen zitten opgesloten. Daarna beginnen overal in de binnenstad de festiviteiten. Zo rijdt er gratis een treintje door het centrum, er is een grote braderie en er treden bekende artiesten op op diverse podia. Voor spektakel moet je naar het Kelfkensbos. Daar kun je meedoen aan Bungy Jump. Dat is van grote hoogte naar beneden springen aan een elastieken koord.”37

Op de Waalkade is een Duitse Schlageravond met Dennie Christian en Freddy Breck. Rowwen Hèze speelt op het Valkhof. Hanny – van de Rekels – gepland op Plein 1944, is ziek. BZN kan niet optreden op de Waalkade vanwege een slagaderlijke bloeding bij de gitarist. René Shuman mag van de organisator van de Zomerfeesten niet optreden in 4DTV. In zijn plaats playbackt Arne Jansen.38

“Sinds 1925 is Nijmegen definitief Vierdaagse-stad. Vanaf 1970 worden tijdens de Vierdaagse de Zomerfeesten georganiseerd. Sindsdien is de Vierdaagseweek ieder jaar weer een massaal volksfeest. Vorig jaar, de 75ste editie, werd dat zelfs een beetje te veel van het goede en vielen de 38000 lopers (een recordaantal) een beetje in het niet bij het groots opgezette bijprogramma. Dit jaar zijn het gewoon weer de wandelaars die de hoofdrol spelen. En zo hoort het ook.”39

In de Betouwstraat speelt orkest Jackpot voor Café De Sportcentrale ‘Bagagedrager’ van Spinvis uit 2002:

Je droomt wel vaker van een feest.
Maar hier ben je nog nooit geweest.
Iedereen kijkt naar voetbal.
En een vent zeurt aan je kop.

Wat wil die man in hemelsnaam.
Hoe kom je hier.
Hoe kom je hier vandaan.
En als je wegkomt.
Waarheen wou je dan wel gaan?

Hij praat maar door,
maar jij dwaalt af.
Dus je weet niet wie de wedstrijd wint.
Als je luistert naar de wolken.
Als je luistert naar de wind.

“Maar hier ben je nog nooit geweest,” het spookt maar in je hoofd, als je in 2026 de Vierdaagse van 1992 loopt.

Het was lang geleden een eeuwigheid.

Op de onverharde wegen.
Die je naar hier hebben geleid.40

Vrijdag 24 juli

VOETNOTEN

  1. “Drie bestuursleden van de KNBLO hebben de commissie Vierdaagse 2000 gevormd om zich te bezinnen op de toekomst. Het grootste knelpunt op dit moment is de vraag of de Vierdaagse op het terrein van het restaurant de Vereeniging kan blijven, van oudsher het middelpunt van de Vierdaagse.”
    ‘Vierdaagse van Nijmegen bezint zich op de toekomst’, Leeuwarder Courant, 23 juli 1992, 3.
    “De KNBLO stelt een werkgroep in die de toekomst van de Vierdaagse gaat verkennen, mede in relatie tot de groei van het aantal deelnemers, alsmede het verdwijnen van de Limos en het bebouwen van het parkeerterrein bij de Vereeniging.” 
    G. Krol, ‘Enkele opmerkingen bij de Vierdaagse 1992, 11 september 1992′, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490.
    “‘Zo ligt er een plan voor de bouw van een bankgebouw op het terrein van restaurant De Vereeniging, sinds jaar en dag het middelpunt van de Vierdaagse en uitstekend geschikt voor de opvang van 25 duizend individuele wandelaars.’ Het bestuur van de Knblo heeft vrijdagmorgen over de bouwplannen een gesprek gehad met het college van B en W van Nijmegen, maar is daarvan niet veel wijzer geworden. ‘Er is ons weliswaar verzekerd dat de gemeente rekening zal houden met de Vierdaagse, maar de bouwtekeningen liggen al klaar en ons is duidelijk gemaakt dat het gemeentelijk beleid niet kan worden afgestemd op een gebeurtenis die vier dagen van het jaar in beslag neemt.’”
    ‘Commissie bezint zich op toekomst Vierdaagse’, De Volkskrant, 25 juli 1992, 7.
    Volgens marsleider Johan Willemstein heeft de Stichting De 4Daagse geen speciale band met de huidige uitvalsbasis: “Met een eventueel vertrek doorbreken we geen traditie. Toen we in 2001 de start verplaatsten van de Vereeniging naar de Wedren was dat veel meer het geval.” 
    J. Vessen, ‘Vierdaagse wil start en finish verhuizen naar eiland in Lent’, De Gelderlander, 1 november 2011. ↩︎
  2. Stefan Louwers, Dode vogels drinken niet, 1997. ↩︎
  3. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 228. ↩︎
  4. KNBLO, ‘Afstanden Vierdaagse Nijmegen’, De 4Daagse 6 (1992) 11. ↩︎
  5. “Nadat het deel van de oude Sint Jacobslaan tot de Van Peltlaan vernoemd was bleef er ten zuiden van de Grootstalselaan een zandweg over tot de gemeentegrens. Toen aan deze weg in 2010 gebouwd zou worden werd als naam Sint Jacobsweg gegeven, omdat de weg bij de gemeentegrens aansluit op de Sint Jacobsweg naar Malden. Op de in Nijmegen gebruikelijke manier werd het de St. Jacobsweg.” ‘Sint Jacobsweg – omschrijving’, Het Nederlands Genootschap van Sint Jacob. ↩︎
  6. Stefan Louwers, Jakobsweg Nijmegen-Keulen, 2026. ↩︎
  7. De Hove. ↩︎
  8. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, ‘Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  9. Ik vond de rekening terug tijdens het ordenen en digitaliseren van mijn archief: “Boer. uitsm III, Snitzel [sic], Br. Hamburg III, Milkshake 2, Dame Blanche 1, 1 Barclay, Br. Gehaktbal, Gulpener IIII, Cola II, Cappu, totaal 101,75.” Restaria Goossens heet nu Restaria De Plataan, Raadhuisplein 12, Mook. Maandag is nog steeds rustdag.  ↩︎
  10. “Steek de Rijksweg over. Iets rechts van het ‘golfhuisje’, achter een sierhek staat nog de woning van Dirk Ocker, academievriend van Jacques van Mourik. […] Ga RA en direct schuin links de Schildersweg in.”
    Yolande Emmelot en Sjoerd Karsten, Naar de natuur. Wandelen in en rond kunstenaarskolonies (Arnhem 2024) 8-9. ↩︎
  11. Alle ‘ongeveer’ genoemde afstanden bij benadering via Google Maps. ↩︎
  12. KNBLO, ‘Geneeskundige hulp’, De 4Daagse 6 (1992) 42. ↩︎
  13. Na deze cliffhanger – het einde van Etappe 5. Nijmegen-Groesbeek – loop ik over de Zwarteweg naar het zuiden, sla rechtsaf op de Rijksweg naar bushalte Rijksweg/Kerkstraat in Milsbeek en neem lijn 383 (voorheen 83) naar Nijmegen Centraal Station. ↩︎
  14. Stichting Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen Nijmegen, Stichting Vierdaagsefeesten Nijmegen en Gemeente Nijmegen, persbericht ‘Geen Vierdaagse en Vierdaagsefeesten in 2020’, Nijmegen, 21 april 2020. ↩︎
  15. Kees Volkers, Wandelen buiten de binnenstad van Nijmegen (Velp 2019).
    Rob Wolfs, Wandelen in het Rijk van Nijmegen (Velp 2020). ↩︎
  16. Burgemeester van Groesbeek, ‘Uitnodiging 4-Daagse, Groesbeek, 26 juni 1992’; ‘Vierdaagse, Groesbeek, 1 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  17. ‘Publiek nog bonter dan wandelpeloton’, Leeuwarder Courant, 24 juli 1992, 3. ↩︎
  18. ‘Route 100e Vierdaagse Nijmegen door centrum Gennep’, L1 Nieuws, 14 januari 2016. ↩︎
  19. Stefan Louwers, ‘Vier dagen – Drie jaar eerder’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 6 (1995) 22-23. 
    H.In.T. nummer 6 van jaargang 12 bestaat tweemaal (18 augustus en 20 oktober 1995). Deze uitgave is van 18 augustus 1995. ↩︎
  20. Neutraleweg en Holleweg ontbreken in het draaiboek van de rijkspolitie. ↩︎
  21. ‘Limburgse dag in Vierdaagse’, Limburgs Dagblad, 24 juli 1992,16. ↩︎
  22. “PTT’er Frans Coenen en zijn collega’s slapen op gammele en te kleine stapelbedden in een sporthal in Nijmegen. Foto: Ger Loeffen.”
    ‘Limburgse dag in Vierdaagse’, Limburgs Dagblad, 24 juli 1992, 16. ↩︎
  23. ‘Publiek nog bonter dan wandelpeloton’, Leeuwarder Courant, 24 juli 1992, 3. 
    “Want de derde dag staat bekend als de zwaarste. Er zitten zeven forse heuvels in. De Zevenheuvelenweg bevat er weliswaar nog maar zes, maar vlak daarvoor komt er ook al één als voorproefje.”
    Maaike Trimbach, ‘Zeven Heuvelen’, Nieuwsblad van het Noorden, 24 juli 1992, 11. ↩︎
  24. Jan Versteegt, ‘Frisse nacht’, Nederlands Dagblad, 24 juli 1992, 3. ↩︎
  25. John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (6 en slot). Asfaltloper’, Het Parool, 25 juli 1992, 3. ↩︎
  26. “Iedereen kent de Zevenheuvelenweg en telt onderweg wel eens de heuvels om er achter te komen dat het aantal niet klopt. Of toch wel?”
    ‘Waar liggen de 7 heuvelen in Groesbeek?’, op de website van de gemeente Berg en Dal. ↩︎
  27. Ellen Luijks, Te voet met boswachter Ellen. Oude Bondswandelweg van Nijmegen naar Plasmolen en terug (Neer 2020). ↩︎
  28. Nu zijn in de villa aan de Kwakkenbergweg de kantoren gevestigd van de Jurgens Family en het Anton Jurgens Fonds. ↩︎
  29. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
  30. Annelotte de Meijer, 55 jaar Vierdaagsefeesten. Tentoonstelling in de Mariënburgkapel. Nijmegen 2 t/m 24 juli 2026 (Nijmegen 2026) 7. ↩︎
  31. Na twintig jaar lijkt de editie van Matrixx at the Park van 2026 de laatste te zijn geweest in de huidige vorm. Aanleiding hiervoor zijn verschillende geweldsincidenten bij ‘urban’-optredens in dat jaar en de daaraan voorafgaande jaren. Dit blijkt uit diverse artikelen op de websites van De Gelderlander en Omroep Gelderland in 2026, waaronder: Jip Trommelen, ‘Bruls grijpt in op Vierdaagsefeesten na steekpartij en zware mishandeling: burgemeester neemt drie maatregelen’, De Gelderlander, 22 juli 2026; ‘Burgemeester Bruls klaar met Matrixx at the Park: Er komt volk op af dat je eigenlijk niet wilt hebben’, Omroep Gelderland, 23 juli 2026.
    Vgl.: Directeur-bestu­ur­der Joris Bouwmeister blikt op de website van de Vierdaagsefeesten terug op de editie van 2026: “Het is onvermijdelijk geworden dat we naar een andere invulling van het programma in het Hunnerpark gaan kijken. Er zal echt iets moeten veranderen richting volgend jaar.”
    Stichting Vierdaagsefeesten, ‘Vierdaagsefeesten 2026: 55e editie kent twee gezichten’, 25 juli 2026.
    Een soortgelijke situatie speelde zich af in 1992 op Plein 1944, zo blijkt uit de evaluatie van de gemeentepolitie: “Volgens een mutatie verwachtte het A.C.B.N. [Actie Comité Binnenstad Nijmegen, S.L.] moeilijkheden bij het optreden van de formatie ‘Karrespoor’ op het Plein 1944, omdat er nogal wat plattelandsmensen op af kwamen, die een andere opvatting hebben omtrent een openbare festiviteit. Inderdaad leverde dat de nodige agressie op. De grote vraag is dan: Waarom werd deze formatie dan toch gecontracteerd?”
    Korps Gemeentepolitie Nijmegen, Bureau Bijzondere Wetten, ‘Evaluatie Zomerfeesten en Vierdaagse 1992, 21 september 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  32. Sinds 2013 het Valkhof Festival. ↩︎
  33. Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 132.
    Voor de reconstructie van de Vierdaagseroutes uit 1992 gebruik ik, naast de draaiboeken van de gemeentepolitie en rijkspolitie, de bijlage ‘Parcoursen, één routekaart per wandeldag’ uit dit boek.
    Op mijn vraag aan Stichting DE 4DAAGSE naar routekaarten uit 1992 werd ik doorverwezen naar het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.
    4Daagse Servicedesk, ‘Antw: De Vierdaagse van 1992’, 4 februari 2026.
    Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis verwees mij vervolgens door naar het Regionaal Archief Nijmegen.
    Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, ‘Antw: De Vierdaagse van 1992’, 27 februari 2026. ↩︎
  34. ‘Frank Boeijen gaf in jaren ‘80 magisch optreden in Kronenburgerpark’, De Gelderlander, 12 juli 2019. ↩︎
  35. Park Kronenburg (Hubert, PAAK en Subcultuur), ‘Buurtbrief voor de omgeving van het Kronenburgerpark. Vierdaagsefeesten 2026 – 18 t/m 24 juli’. ↩︎
  36. ‘Het grootste openluchtfeest’, De Telegraaf, 23 juli 1992, 4. ↩︎
  37. ‘Tips voor het weekend: Zomerfeesten in Nijmegen’, De Telegraaf, 18 juli 1992, 21.
    “Naar aanleiding van uw verzoek om ontheffing ingevolge artikel 27 van de Nijmeegse Politieverordening tot het plaatsen van de zogenaamde Bungy-jump op het Kelfkensbos tijdens de aanstaande Zomerfeesten, merken wij het volgende op. […] Bij controle vorig jaar door de afdeling Bouw- en Woningtoezicht van de Dienst Volkshuisvesting van deze gemeente is gebleken dat zowel de kooiconstructie als het elastiek niet waren uitgevoerd overeenkomstig de overgelegde tekeningen, attesten en keuringsrapporten. […] b. op de begane grond dient een opvangvoorziening in de vorm van een voldoende groot luchtkussen of vangnet te worden geplaatst […] c. de deelnemers dienen voor hun sprong een verklaring te ondertekenen dat zij geheel op eigen risico springen […] e. deelnemers mogen niet, tegen hun wil van het springplatform worden geduwd; f. deelnemers mogen niet onder invloed van alcoholische dranken en/of verdovende middelen aan het springen deelnemen; […]”
    Dienst Economische Zaken Gemeente Nijmegen, ‘Brief aan Bestuur Stichting Actief Comité Binnenstad Nijmegen over Bungy-jump tijdens Zomerfeesten, 9 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490.  ↩︎
  38. 4DTV, Vierdaagse, 24 juli 1992. ↩︎
  39. Maaike Trimbach, ‘Volksfeest voor de wereld’, Nieuwsblad van het Noorden, 20 juli 1992, 9. ↩︎
  40. Tis altijd wat en altijd spijt.
    Spinvis, ‘Bagagedrager’, Spinvis, 2002.
    https://www.instagram.com/p/DcGp7DZCRhr/ ↩︎