“Mit dem Ruecken an einer kurzer Betonsockel gelehnt eingeschlafen, August 1981”

Jakobsweg Nijmegen-Keulen

werk in uitvoering laufende Arbeit work in progress

228 kilometer in 10 etappes van Nijmegen naar Keulen.

© 2026 Collectie Stefan Louwers

“Und ich lauf, lauf, lauf, lauf”

Joachim Witt, ‘Und… ich lauf’, Bayreuth 1, 19981

Tenzij anders vermeld in een voetnoot, zijn alle Duitstalige citaten overgenomen uit de wandelgids (zie Literatuur).

Etappe 1 Nijmegen-Kranenburg, 16 km

Vanuit huis loop ik het Kronenburgerpark in. Naar de Sint Jacobstoren. De eerste meters op de Jakobsweg naar Keulen.

“En vraag niet naar de weg,
want iedereen is de weg kwijt.”2

“Ausgangspunkt Bahnhof, Nimwegen: Stationsplein, links Stieltjestraat, Kronenburgerpark mit Sint Jacobstoren queren, links Parkweg, rechts Kroonstraat, links Pijkestraat, Glashuis bis Sint Jacobskapel.”

Start: Sint Jacobskapel, Glashuis 4, Nijmegen3

“[De Sint Jacobskapel] markeert het begin van een Jakobsweg door het Rijnland, van Nijmegen naar Keulen; van daaruit kan de pelgrim verder naar Santiago.”4

De Sint Jacobsweg is een oude heerweg, “in oorsprong door de Romeinen aangelegd, die in de middeleeuwen van de Jacobskapel in de vestingstad Nijmegen naar Santiago leidde”.5

1 Nimwegen

Het Valkhof Museum aan het Kelfkensbos 59 in Nijmegen is op zaterdag 6 juni 2026 heropend

2 Die Düffel und De Gelderse Poort

3 Der Ooijpolder

4 Persingen

Het Kerkje van Persingen, Persingsestraat 7, Persingen

5 Beek

Ik pauzeer, zoals vaker, in Hotel-Restaurant ’t Spijker, Rijksstraatweg 191.

6 Wylerberg

7 Mooi Nederland – Die schönen Niederlande

Landschapsmuseum, Rijksstraatweg 174, Beek-Ubbergen

8 Wyler Meer

De Jakobsweg steekt onder de Duivelsberg samen met het Pieterpad het Wylermeer over.

9 Europaïsche Fernwanderwege

De Europese wandelroute E8, waarvan het Grote Rivierenpad onderdeel is, loopt tussen Wyler en Kranenburg gelijk op met de Jakobsweg.

10 Zyfflich

11 Wyler

Op de Bergweg in Wyler zie ik voor het eerst een sticker met een gestileerde gele Sint-Jacobsschelp op een blauwe achtergrond. Dit symbool markeert het Jacobspad naar Eijsden (3) en de Jakobsweg naar Keulen (4), die ik beide bewandel. Tussen Zyfflich en Kranenburg wandel je over deze twee Jakobswege, zoals de website van de kerk in Kranenburg meldt: “Der Landschaftsverband Rheinland hat die mittelalterlichen Pilgerwege nach Santiago de Compostela aufgegriffen und das Wanderwegenetz gut ausgeschildert. Zwei Jakobswege führen durch das Gemeindegebiet: ‘Weg 3’ von Millingen am Rhein nach Maastricht und Lüttich, ‘Weg 4’ von Nijmwegen nach Köln. Beide Wege führen von Zyfflich über Wyler nach Kranenburg. Auf ‘Weg 3’ geht es weiter nach Goch, auf ‘Weg 4’ geht es weiter nach Kleve. In der Stifts- und Wallfahrtskirche gibt es einen offiziellen Jakobsweg-Pilgerstempel, im Pfarrbüro kann man darüber hinaus einen Stempel von Wyler und Zyfflich bekommen.”6

12 Kranenburg

Bij binnenkomst in Kranenburg zie ik rechts van de rotonde, aan de Nimweger Straße 3, Haus van der Grinten. Hier woonde Joseph Beuys enige tijd bij de familie van der Grinten en vonden zijn eerste tentoonstellingen plaats.

“1946 lernten die Brüder Hans und Franz Joseph van der Grinten Joseph Beuys kennen. Die Freundschaft wuchs im Laufe der Jahre. 1953 organisierten die Brüder die erste Einzelausstellung von Joseph Beuys in den Wohnräumen des elterlichen Bauernhofes. Im Herbst 1963 fand hier die legendäre Stallausstellung mit dem Titel ‘Joseph Beuys: Fluxus’ statt.”7

Tegenwoordig is hier, naast het woonhuis, Projektraum Kranenburg gevestigd.

Vlak voor het eindpunt van de eerste etappe passeer ik Museum Katharinenhof aan de Mühlenstraße 9, dat – na jarenlang gesloten te zijn geweest – vanaf zondag 17 mei 2026 geleidelijk en gedeeltelijk heropent.

“Das Museum Katharinenhof ist ein ehemaliges Konventsgebäude aus dem 15. Jahrhundert. Es beherbergt seit 1961 ein Museum mit Kunst vom Ausgang des Mittelalters bis zur Gegenwart und zeigt auch Werke von Beuys. Bis zu seinem Umzug in das 1997 eröffnete Museum Schloss Moyland war hier auch das Joseph-Beuys-Archiv untergebracht.”8

De Joseph Beuys-kamer, waarvan je vóór de verbouwing op verzoek de sleutel meekreeg, kan nog niet worden betreden.

Finish: Evangelische Kirche, Mühlenstraße 2, Kranenburg

Kranenburg, Einkaufszentrum
SB58 Nijmegen Heyendaal
Nijmegen, Centraal Station

Etappe 2 Kranenburg-Kleve, 13 km

Nijmegen, Centraal Station
SB46 Kevelaer Bahnhof
Kranenburg, Bürgermeisteramt

Sinds 2025 rijdt er – naast SchnellBus 58 (Nijmegen-Kleve-Emmerich) – een nieuwe snelbusverbinding: de SB46. Deze lijn rijdt tussen Nijmegen, Kranenburg, Goch, Weeze Airport en Kevelaer. De eerste stop van deze verbinding is bij halte Bürgermeisteramt in Kranenburg.

Start: Evangelische Kirche, Mühlenstraße 2, Kranenburg

Op Hemelvaartsdag (Christi Himmelfahrt) loop ik langs het kerkhof van Kranenburg aan de Klever Allee en bezoek het graf van de familie van der Grinten. Over dit grafmonument wordt geschreven: “Für die Grabstätte der Eltern van der Grinten, zu denen Joseph Beuys eine intensive Freundschaft pflegte, gestaltete er das Grabmal. Es stellt in stilisierter Form den gekreuzigten und den auferstandenen Christus dar.”9

De Neue Rhein Zeitung titelde twee dagen eerder: ‘Streit in Kranenburg: Gehört Beuys-Kunstwerk auf den Friedhof oder ins Museum?’. De krant schreef toen: “1961 hatte der Künstler Joseph Beuys ein Kunstwerk für ein Grab auf dem Friedhof in Kranenburg geschaffen. Ob es da bleibt, steht jetzt infrage.”10

1 Kranenburger Bruch

Ter gelegenheid van het honderdste geboortejaar van Joseph Beuys in 2021 organiseerde Frank Mehring een fietstocht door ‘Beuysland’. Deze route voerde langs zeven fotovergrotingen op de plekken waar Gerd Ludwig de kunstenaar in 1978 had gefotografeerd.

Na een ontmoeting met de uit Amerika overgekomen fotograaf – bij het bed van Beuys in Museum Arenacum – volgde ik deze route zelf. In de Bruchsche Straße, vlak voor de kruising met Kurze Hufen, was de foto ‘Joseph Beuys spaziert in einer Pappelallee in der Düffel’ te zien.11 Als voorintekenaar van het boek Beuys Land ontving ik hiervan een afdruk met ‘Prägestempel’.

2 Mehr

3 Im Lindenschatten

4 Windmühle Donsbrüggen

Rudiger Sünner schrijft: “Für meinen Film besuchte ich im August 2014 die Gegend des Niederrheins rund um Kleve, um eindrucksvolle Bilder von jener Landschaft zu finden, die die Entwicklung des jungen Beuys mit geprägt hatte. Das war nicht einfach, da sich in den letzten 80 Jahren vieles drastisch verändert hat. Der Rhein ist heute oft überfüllt mit Lastkähnen, und die einst wohl menschenleeren Kolke befinden sich meist in Privatbesitz und sind mit Stacheldraht und Verbotsschildern abgesperrt. Wir mussten über viele rostige Zäune klettern, um an Wasserstellen zu kommen, die noch die Aura einer gewissen Einsamkeit und Traumverlorenheit umgibt.”

“Ein Ort dagegen hat sich bis heute seine magische Stimmung bewahrt: die Mühle von Donsbrüggen.”12

5 Donsbrüggen

6 Schloss Gnadenthal

Gnadenthal 8, Kleve

“1755 wurde Baron Jean Baptiste Cloots, der sich später Anacharsis Cloots nannte, auf Schloss Gnadenthal geboren. Er war Revolutionär der Französischen Revolution und starb 1794 unter der Guillotine. Joseph Beuys identifizierte sich mit ihm und nahm in seinem Werk immer wieder Bezug auf ihn. Phasenweise nannte er sich ‘Joseph Anacharsis Clootsbeuys’. Heute dient das Schloß mit großem Park als Tagungshotel.”13

7 Tiergartenstraße

Joseph Beuys, Tiergartenstraße 101, Kleve

“Im Obergeschoss des Hauses Tiergartenstraße 101, das damals als Neubaugebiet zu ‘Neu-Rindern’ gehörte, lebte die Familie Beuys.”14

Museum Kurhaus Kleve, Tiergartenstraße 41, Kleve

“Von 1957 bis 1964 mietete Joseph Beuys ein Atelier im Friedrich-Wilhelm-Bad, einem Teil des alten Kurhauses. Hier arbeitete er unter anderem am ‘Büdericher Ehrenmal’, einem Mahnmal für die Gefallenen der beiden Weltkriege. Das Gebäude des alten Kurhauses wurde später saniert, und 1997 eröffnete hier das Museum Kurhaus Kleve. Seit 2012 ist auch das rekonstruierte Atelier von Joseph Beuys öffentlich zugänglich.”15

8 Kleve

Na een renovatie van drie jaar is het B.C. Koekkoek-Haus aan de Koekkoekplatz 1 op 31 augustus 2025 heropend.16

“1961. Joseph Beuys hat seine erste große Ausstellung im Städtischen Museum Haus Koekkoek.”17

“… bis zum Koekkoek-Platz, dort rechts ins Zentrum von Kleve.”

Finish: Alte Brücke, Kleve

Kleve, Bahnhof
SB58 Nijmegen Heyendaal
Nijmegen, Centraal Station

Etappes 3 en 4 vanuit een hotel bij Kleve Bahnhof (bereikbaar met SB58 vanuit Nijmegen Centraal).

Etappe 3 Kleve-Kalkar, 17 km

Start: Alte Brücke, Kleve

“Entlang des Spoyufers, Bleichen und der Kermisdahl…”

De Prinz-Moritz-Weg en de Voltaire-Weg – een tien kilometer lange wandeling van de Schwanenburg in Kleve naar Schloß Moyland – volgen grotendeels dezelfde route als de Jakobsweg.18

1 Der Kermisdahl zwischen Wetering und Spoykanal

2 Das Freudental und seine Galleien

3 Das Moritzgrab am Papenberg

4 Bedburg

5 Haus Rosendal

6 Moylander Veen

Op last van de brandweer is de Moyländer Graben rondom Schloß Moyland gesperrt. De eerste afzetting voor een houten bruggetje passeer ik moeiteloos. Bij het omzeilen van de tweede blokkade struikel ik bijna in de slotgracht.

7 Schloss Moyland

Am Schloss 4, Bedburg-Hau

8 Parkanlage Moyland

9 Moyländer Allee

10 Till

11 Kalflack

12 Wissel

13 ‘Veritable Tabac de Wissel’

14 Kalkar

Finish: Markt, Kalkar

Ik wacht op de bus terug naar Kleve bij Meier’s Restaurant aan de Markt 14 met koffie en mascarponetaart met aardbeien

Kalkar, Markt
X27 Kleve Bahnhof
Kleve, Bahnhof

Na een Eiskaffee bij Stadt-Café Conditorei Wanders (Kavarinerstraße 6) bezoek ik, als vriend van de Klever musea, het B.C. Koekkoek-Haus. Daarna drink ik een Maisel’s Weisse Alkoholfrei in Café Solo Kleve (Kavarinerstraße 30), dineer ik in restaurant Venga – gevestigd in het elaya hotel kleve – en ga ik naar kamer 106. Deze biedt uitzicht op de bouwmachines van Loock GmbH voor de werkzaamheden aan de Platz an der Herzogbrücke, de Klever Kirmes-Parkplatz aan het Spoykanal, restaurant Pesami (Hafenstraße 2, waar eerst het Amsterdamer Grillhaus zat) en het E center Brüggemeier.

Etappe 4 Kalkar-Xanten, 19 km

Kleve, Bahnhof
X27 Wesel Bahnhof
Kalkar, Markt

Start: Markt, Kalkar

1 Hanselaer

2 Appeldorn mit Burg Boetzelaer

3 Marienbaum

4 Mörmter

5 Kloster Mörmter

6 Archäologischer Park Xanten

7 Xanten

8 Der Dom zu Xanten

Finish: Markt, Xanten

Bij Meister Steak Döner in het station van Xanten (Bahnhofstraße 47) wacht ik met een kartonnen beker koffie op de bus terug naar Kleve, die elk uur op het hele uur vertrekt.

Onderweg passeer ik Schloss Moyland, waar op dat moment de tentoonstelling ‘Nacht und Tag auf der Erde’ van de vijfennegentigjarige Armin Mueller-Stahl wordt geopend. “Die Eröffnung ist ausgebucht.” “Der Künstler ist anwesend.”

Xanten, Bahnhof
X27 Kleve Bahnhof
Kleve, Bahnhof

Na een Eiskaffee bij Stadt-Café Conditorei Wanders (Kavarinerstraße 6) bezoek ik, als vriend van de Klever musea, het Museum Kurhaus Kleve. Daarna dineer ik in restaurant Venga, gevestigd in het elaya hotel kleve. Even later komen Armin Mueller-Stahl en zijn vrouw Gabriele Scholz binnen; ze vragen of er ‘Freie Platzwahl’ is. Aan de tafel tegenover mij eet de acteur een bord spaghetti. Ik ken hem uit de Fassbinder-films Lola (1981) en Die Sehnsucht der Veronika Voss (1982), en als vertolker van Thomas Mann in Die Manns. Ein Jahrhundertroman (2001) van Heinrich Breloer. Als hij opstaat om te vertrekken, steunt hij op de tafel die bijna omvalt.

wordt vervolgd Fortsetzung folgt to be continued

Etappes 5 tot en met 7 vanuit een hotel bij Duisburg Hauptbahnhof. Dit is pas mogelijk na 30 november 2026, vanwege werkzaamheden aan lijn RB31 tussen Xanten en Moers.

Maandag

Etappe 5 Xanten-Rheinberg, 21 km

Duisburg Hbf
RB31 Xanten Bahnhof
Xanten

Start: Markt, Xanten

Finish: St. Peter, Rheinberg

Rheinberg Bf
RB31 Duisburg Hbf
Duisburg Hbf

Dinsdag

Etappe 6 Rheinberg-Moers, 21 km

Duisburg Hbf
RB31 Xanten Bahnhof
Rheinberg Bf

Start: St. Peter, Rheinberg

Finish: Schloss, Moers

Moers
RB31 Duisburg Hbf
Duisburg Hbf

Woensdag

Etappe 7 Moers-Linn, 21 km

Duisburg Hbf
RB31 Xanten Bahnhof
Moers

Start: Schloss, Moers

Finish: Andreasmarkt, Linn

Krefeld Linn
RB33 Duisburg Hbf
Duisburg Hbf

Etappes 7 tot en met 10 vanuit een hotel bij Düsseldorf Hauptbahnhof.

Maandag

Etappe 8 Linn-Neuss, 24,5 km

Düsseldorf Hbf
RE5 Wesel Bahnhof
Duisburg Hbf

Duisburg Hbf
RB33 Aachen Hbf
Krefeld Linn

Start: Andreasmarkt, Linn

Finish: St. Quirinus-Münster, Neuss

Neuss Hbf
RE6 Minden Bf
Düsseldorf Hbf

Dinsdag

Etappe 9 Neuss-Dormagen, 24,5 km

Etappe 9 heeft de Schlossplatz in Zons als eindpunt, maar ik loop zes kilometer door tot station Chempark in Dormagen.

Düsseldorf Hbf
RE6 Köln/Bonn Flughafen
Neuss Hbf

Start: St. Quirinus-Münster, Neuss

Finish: Chempark, Dormagen

Chempark, Dormagen
S-Bahn S 11 D-Flughafen Terminal S
Düsseldorf Hbf

Woensdag

Etappe 10 Dormagen-Köln, 22,5 km

Etappe 10 heeft de Schlossplatz in Zons als startpunt, maar ik begin bij station Chempark in Dormagen.

Düsseldorf Hbf
S-Bahn S 11 Bergisch Gladbach
Chempark, Dormagen

A. Dormagen-Merkenich, 12 km

Start: Chempark, Dormagen

Finish: St. Brictius, Köln-Merkenich

B. Merkenich- Köln, 10,5 km

Start: St. Brictius, Köln-Merkenich

Finish: Kölner Dom

Köln Hbf
RE1 Hamm (Westf)
Düsseldorf Hbf

Stefan Louwers

Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers/, vanaf 9 mei 2026.

Jakobsweg

De Jakobsweg is vanaf Wyler bewegwijzerd, maar ik volg de route ook via de Outdooractive-app op mijn mobiel. Het GPX-bestand is te downloaden bij het Landschaftsverband Rheinland onder de naam: ‘Pilgerweg von Nimwegen über Kleve und Xanten nach Köln, mit Anschlüssen von Emmerich und Wesel (Weg 4)’. De meest actuele Duitstalige wandelgids stamt uit 2009.

Literatuur

Annette Heusch-Altenstein, Christoph Kühn, Jakobswege. Wege der Jakobspilger im Rheinland. Band 4. In 10 Etappen von Nimwegen über Kleve und Xanten nach Köln, mit Anschlüssen von Emmerich und Wesel (Keulen 2009).

  1. Joachim Witts Greatest Hits. Top 40 1998-2023. ↩︎
  2. Frank Boeijen, ‘Kronenburg Park’, Foto van een mooie dag, 1985. ↩︎
  3. jakobskapel.nl. ↩︎
  4. Stèle bij de Sint Jacobskapel.
    “Op oude kaarten is te zien dat Nijmegen in de middeleeuwen een belangrijk knooppunt van wegen was, ook voor pelgrims. Vanaf Nijmegen liepen ze via Roermond in zuidelijke richting naar Santiago, maar ook naar andere pelgrimsplaatsen waaronder Keulen. De laatste route, door het Rijndal naar Keulen, is gereconstrueerd en in ere hersteld. Ter gelegenheid daarvan werd op 7 november 2009 bij de Sint-Jacobskapel in de oude binnenstad van Nijmegen een ‘stèle’ onthuld: een zuil van roestvrijstaal met informatie over deze nieuw ontwikkelde pelgrimsroute of Jakobsweg, zoals de Duitsers zeggen. De stèle maakt deel uit van een keten van soortgelijke zuilen, geplaatst bij kerken in de dorpen en steden aan de route, zoals Kranenburg, Kleve, Kalkar, Xanten, met als laatste die in Keulen. Daar sluit de route aan op een netwerk van andere pelgrimsroutes richting Santiago in Noordwest-Spanje.” Frans Kosters, ‘Jacobswegstèle’, in: Herman Holtmaat en Paul Post, De Camino de Santiago in 101 voowerpen. Materiële sporen in heden verleden (Zutphen 2026) 253. ↩︎
  5. “De Groote Stal was een laatmiddeleeuwse ontginningsboerderij langs de Sint Jacobsweg.” Rien de Vries, ‘Landgoed Grootstal. Max en Kien barones van Hövell tot Westerflier’, in: Idem, Landadel in Gelderland. Verhalen van bewoners over hun leven en over verduurzaming van hun landgoed (Zwolle 2026) 105-114, aldaar 106. ↩︎
  6. https://www.kirche-kranenburg.de/pilger-besucher/jakobsweg ↩︎
  7. 100 Jahre Beuys. Radtour auf den Spuren von Joseph Beuys im Kleverland ↩︎
  8. 100 Jahre Beuys. ↩︎
  9. 100 Jahre Beuys. ↩︎
  10. Johannes Kruck, ‘Ungewöhnlicher Prozess. Streit in Kranenburg: Gehört Beuys-Kunstwerk auf den Friedhof oder ins Museum?’, Neue Rhein Zeitung 12 mei 2026. ↩︎
  11. https://sammlung.mkk.art/werke/12913. ↩︎
  12. Zeige deine Wunde: Kunst und Spiritualität bei Joseph Beuys. Eine Spurensuche von Rüdiger Sünner (München 2021) 31. ↩︎
  13. 100 Jahre Beuys. Radtour auf den Spuren von Joseph Beuys im Kleverland ↩︎
  14. 100 Jahre Beuys. ↩︎
  15. 100 Jahre Beuys. ↩︎
  16. Freundeskreis Museum Kurhaus und Koekkoek-Haus Kleve e.V. ↩︎
  17. Ursula Geisselbrecht, Guido de Werd, B.C. Koekkoek-Haus Kleve (Keulen 2026) 62. ↩︎
  18. Prinz-Moritz-Weg, Voltaire-Weg, Wanderweg Kleve-Moyland. ↩︎