“Mit dem Ruecken an einer kurzer Betonsockel gelehnt eingeschlafen, August 1981”

De Vierdaagse van 1992. Dinsdag 21 juli

Maandag 20 juli

1E MARSDAG – 1. NIJMEGEN-ELST

“We zijn op pad! Het is noodweer in de Betuwe, donder en bliksem, maar we zijn ‘vol levenskunst en moed’ zoals het Vierdaagse-lied voorschrijft.”

John Jansen van Galen, ‘Dagboek Vierdaagse (2). Op weg’, Het Parool, 21 juli 1992, 3.

Op een zonnige zondagochtend start ik om acht uur op het parkeerterrein van De Vereeniging, op vijfhonderd meter van mijn huis, met de eerste van acht etappes in de voetsporen van de Vierdaagse van 1992.

Voor individuele deelnemers aan de 50 kilometer lag de starttijd in 1992 tussen 04:00 en 04:45 uur bij De Vereeniging. Sinds 1987 gold al: “Dank zij twee startuitgangen bij De Vereeniging (Oranjesingel en Sloetstraat) zijn er ’s morgens vroeg nauwelijks of geen wachttijden meer.”1 De afstand van de 1e Marsdag was 50,5 kilometer. De startkaart had een rode kleur, net als de pijlen die de wandelaars die dinsdag moesten volgen.

Groepen, militairen en de ‘na-inschrijvers’ (degenen die zich tussen 14 en 20 juli 1992 hebben ingeschreven) startten op het Julianaplein, tegenover de Wedren. Wij waren dus in ieder geval vóór 14 juli ingeschreven.2

“Maar eerst was er nog die nacht. Zelfs toen de zon al uren onder was bleef de temperatuur rond de 25 graden schommelen.”3

In 1992 woonde ik op Vossenveld, een flat van de Stichting Studenten Huisvesting Nijmegen (SSHN) aan de Vossendijk in de wijk Hatert, vlak bij het Maas-Waalkanaal. Tijdens de Vierdaagseweek stond ik elke nacht om 02:00 uur op om vóór 04:00 uur bij de start te zijn.4 In twintig minuten fietste ik via de Hatertseweg5 en de St. Annastraat naar De Vereeniging. Waar ik mijn fiets parkeerde, weet ik niet meer.6 Bij De Vereeniging zelf was geen gelegenheid, zoals werd gezegd: “In verband met de benodigde ruimte rondom het gebouw ‘De Vereeniging’ is de bewaakte fietsenstalling verplaatst naar het terrein ‘De Wedren’, gelegen tussen de startplaatsen ‘De Vereeniging’ en het Julianaplein. De politie zal extra toezicht houden op het stallen van de rijwielen en maatregelen nemen wanneer dit niet juist gebeurt.”7

“Om 4.00 uur gaan de eerste lopers van start, volgens traditie in aanwezigheid van de marsleider. Ze worden luidruchtig aangemoedigd door familie en vrienden, maar ook door honderden feestgangers voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij is. De eerste dag van de Vierdaagse voert door de oostelijke Betuwe. Al snel na de start steken de wandelaars de Waalbrug over. In Lent, ten noorden van Nijmegen, slaan ze rechtsaf richting Bemmel dat tot de gemeente Lingewaard behoort. Hier is het in de vroege ochtend al een drukte van belang. De kijkers staan rijendik. Er is op verschillende plaatsen muziek.”8

Vanachter de dranghekken moedigden vrienden – voor wie de maandag nog niet helemaal voorbij was – ons aan, terwijl we naar de Waalbrug wandelden.

Nijmegen – Vanaf ‘De Vereeniging’ via Sloetstraat en vanaf de Wedren verder alles via Bijleveldsingel – rechts Prins Bernardstraat – links – Waldeck Pyrmontsingel – Jacob Canisstraat9 – Straalmanstraat – links – Mr. Franckenstraat – rechts Keizer Traianusplein volgen en Nieuwe Ubbergseweg oversteken – Gen. J. Gavinweg en via gecombineerd fiets -voetpad en de oostelijke rijstrook van de Waalbrug naar Lent.10

Van de Waldeck Pyrmontsingel naar de Jacob Canisstraat staken we de Daalseweg over, met op de hoek Snackbar Corry en vijftig meter verder Café ’t Haantje, waar een paar weken eerder dit avontuur begonnen was.

Ik loop over het oostelijke fietspad van de Waalbrug. De situatie daarna is sinds 1992 sterk gewijzigd. Na de overstromingen en evacuaties tijdens het hoogwater in 1993 en 1995 is er ‘Ruimte voor de Rivier’ gekomen.11 Er is een nevengeul naast de Waal gegraven – de Spiegelwaal – waardoor het stadseiland Veur-Lent is ontstaan: “De Waaldijk werd 350 meter naar achteren gelegd, maar de oude dijk en de huizen erop bleven grotendeels staan en kwamen aldus op een eiland te liggen.”12 Met de ‘Waalsprong’ is het stadsdeel Nijmegen-Noord gebouwd en zijn de Lentse tuinbouwkassen vervangen door nieuwbouwwijken.

Ik loop verder over de Verlengde Waalbrug via de Lentse Warande naar de Bemmelsedijk tot aan Fort Lent – bij ons beter bekend als het Wijnfort – waar in 1992 vrienden werkten en we feesten vierden.

Binnen de gemeentegrenzen van Nijmegen staan de Vierdaagseroutes in het draaiboek van de gemeentepolitie, daarbuiten in het draaiboek van de rijkspolitie: “De wandelaars komen tussen 04.00 uur en 09.00 uur het district Nijmegen binnen, in de gemeente Elst, via de Waalbrug te Lent.”13

Lent – Waalbrug – Bemmelsedwijk – Bemmelseweg – Vossenpelsestraat.

Ik sla de Vossenpelssestraat in. Aan het eind daarvan woonde in 1992 een vriend die rechtstreeks vanuit de kroeg naar de start was gekomen. Of was hij tussendoor toch nog even op en neer naar huis gefietst? Zo herinnerde hij het zich tenminste in 2026, op het terras van Café van Rijn. Na de start begroette hij op weg naar huis elke toeschouwer met “Goedemorgen”, terwijl hij tegen ons bleef herhalen dat zijn koelkast thuis vol koud bier stond.

Bemmel – Vossenpelsestraat – Zandsestraat – Teselaar – Dorpsstraat – Loostraat – Van Herckenrathweg kruisen – De Plak – Dikselsestraat – Heuvelsestraat – Azalealaan – Rosa – Bergerdensestraat.

‘Welkom in De Betuwe’ staat er onder het plaatsnaambord van Bemmel. In de Dorpsstraat bereik ik Café De Roskam, nog gesloten, en Het Wapen van Bemmel, net geopend.

“Om 9:00 uur is in Bemmel alles letterlijk voorbij. De lopers van […] 50 kilometer doen vervolgens Huissen aan, de tweede kern van de gemeente Lingewaard. […] Via Elden, een wijk in Arnhem-Zuid, voert de route naar Elst in de gemeente Overbetuwe. Ook hier […] moedigt men in de overvolle straten de lopers aan. Deze vervolgen hun weg via Slijk-Ewijk naar Oosterhout. Vandaar is het nog een lang en zwaar uur lopen over de slingerende Waaldijk, terug naar Lent en naar de brug bij Nijmegen. Het is op deze dijk dat in 2006 vele lopers in moeilijkheden raakten door de hitte en het gebrek aan vocht. Er vielen die dag twee doden, met de eerste en tot nu enige afgelasting van een lopende Vierdaagse tot gevolg.”14

De Betuwelijn bestond nog niet. Of eigenlijk wel: de Betuwelijn is de oorspronkelijke spoorlijn tussen Elst en Dordrecht. De Betuweroute voor goederenvervoer van de Maasvlakte naar de Duitse grens werd in 2007 geopend en passeer ik via De Plak. Na de ‘Kapel De Heuvel’ aan de Heuvelsestraat zie ik links de kerktoren van Elst. Ik loop verder door het glastuinbouwgebied Bergerden rondom de Bergerdensestraat.

Huissen – Bergerdensestraat – Rijkerswoerdsestraat – Kruisstraat – Huissensedijk – Viaduct “Helden”.

Al lopend door de Kruisstraat kom ik Rijkerswoerd binnen. Ooit was dit een buurschap, maar sinds 1989 is het een nieuwbouwwijk. Ik wandel langs de Bob Marley-, de Bill Haley- en de Elvis Presleystraat. Deze weg is nu onderdeel van het RijnWaalpad (F325), de 15,8 kilometer lange fietssnelweg die Arnhem en Nijmegen met elkaar verbindt. Tegenwoordig is het bijna gevaarlijker om op een fietspad te wandelen dan op welke andere weg dan ook.

De extra editie van De Gelderlander van dinsdag 21 juli 1992 opent met een foto van een eenzame wandelaar in korte broek en regenjack, gemaakt door Ger Loeffen.15 “Doornat. Slechts enkele minuten heeft iedereen om kapjes, jassen en paraplu’s te voorschijn te halen. Een korte hevige onweersbui doordrenkt de wandelaars op de eerste dag van de 76ste Vierdaagse. De voorhoede heeft net Elst bereikt als de dreigend groene lucht zich opent.”16

“Een kort hevig noodweer met stortregens, donder en bliksem treft de ruim 36.000 wandelaars vanmorgen enkele uren nadat zij van start zijn gegaan voor de 76ste Vierdaagse. Om half negen flitsen de schichten door de lucht en even later zoeken de eersten dekking bij huizen en boerderijen langs de route. […] Als het gros van de lopers Lent passeert is het nog droog.”17

“Onweer! Dat was het thema van de eerste loopdag van de Nijmeegse Vierdaagse. Rond kwart voor negen in de ochtend haalde een dreigende groen-zwarte lucht het Vierdaagse legioen in. Velen hadden geen regenkleding meegenomen want het noodweer was pas aan het einde van de middag voorspeld. Daar kregen we spijt van. Twintig minuten lang stroomde de regen met bakken uit de hemel. Het leeuwendeel van de deelnemers liep op dat moment midden in de velden zonder enige beschutting.”18

Vierdaagseloper Ron van der Schree doet verslag in een verhalenbundel: “Het gebeurde tijdens de Vierdaagse van 1992. Voor het zevende achtereenvolgende jaar kwam ik naar Nijmegen om de vier keer 50 km te lopen.”

“Die nacht was het benauwd, heel benauwd, klam, drukkend. Ik heb nauwelijks geslapen, want daar was het te warm voor. Raam open, bovenop het bed liggen en het idee hebben dat je ervan af dreef. Het koelde volstrekt niet af.”

“Vanaf de start bij de Vereeniging ging het naar de Waalbrug, door naar Bemmel voor mijn eerste stop bij café De Roskam. De benauwdheid was niet verdwenen. In tegendeel. Het was misschien 25 (?) graden en bijna windstil. De lucht zag donkergrijs, bijna groen of diepblauw, maar vooral heel dreigend. Woeste wolkenpartijen boden een vervaarlijke aanblik. Ik vervolgde de route met de stroom mee; steeds keek ik naar boven. Het was duidelijk: dit zou helemaal verkeerd gaan. De 50 km loopt ‘onder Arnhem door’ en buigt dan af in zuidelijke richting naar Elst. Je komt voorbij Elden. Het was ongeveer acht uur en toen gebeurde het. Eén daverende dreun en een complete wolkbreuk, die zich al uren had aangekondigd. Dat had ik nooit eerder gezien. Een hele weg vol wandelaars was in drie seconden leeg. Iedereen dook weg onder bushokjes, viaducten, afdakjes, schuurtjes, paraplu’s, noem maar op. Zelf had ik een paraplu bij me en stak die op. Het leek of het er dwars doorheen regende. Ik rende de woonwijk bij Elden in en kwam meteen terecht onder een klein afdakje bij een voordeur. Die ging na een halve minuut open. ‘Kom maar binnen, daarbuiten is het nu ook niks’. Twee minuten later zat ik in een woonkamer met een kopje koffie naar TV-Gelderland te kijken. ‘Geef je sokken maar, onze droogtrommel draait nu toch en ze zijn kletsnat’.”

“TV-Gelderland riep iedereen die in de buurt van het Vierdaagseparcours woonde op zoveel mogelijk wandelaars onderdak te verlenen tijdens dit noodweer. Het was echt even bar en boos. Uiteindelijk heb ik er ruim drie kwartier gezeten. Toen was de bui wel over en klaarde het op. De benauwdheid was gelukkig weg. De sokken kreeg ik zo goed als droog terug en ik kon verder. Het weer is die dag goed gebleven en rond een uur of drie meldde ik me bij de finish. Hoeveel wandelaars die dag zijn uitgevallen weet ik niet. Maar ik kon me er iets bij voorstellen, als je ergens onderweg overvallen was, geen kant uit kon en dan als een verzopen kat nog zo’n 25 kilometer naar Nijmegen te gaan had.”19

Maaike Trimbach liep als ‘embedded’ verslaggever van het Nieuwsblad van het Noorden de Vierdaagse: “Het onweer haalt me in in de buurt van een boerderij. Ik vind even beschutting tegen een muur onder een dak van paraplu’s. Als het water uiteindelijk vanaf de paraplu’s in stromen in mijn nek, mijn broek en mijn sokken gutst, besluit ik verder te lopen.”20

Arnhem – Kronenburgdijk – Brinksestraat – De Brink – Rijksweg-West – Elderhofseweg – onder viaduct Elderhof door linksaf fietspad op – Batavierenweg.

“Voor de eerste wandeldag was een waarschuwing voor onweer en slagregens uitgegeven, maar dat een en ander al zo vroeg in de morgen, tussen acht en negen uur, zou plaatsvinden had niemand verwacht. Het was drukkend benauwd en in korte tijd werd het aardedonker en rolden de donderslagen over het Betuwse land. Wie een schuilplaats kon vinden in woningen, boerderijen en groentekassen was goed af, maar velen werden kletsnat bij het schuilen in greppels en sloten. Schuilen onder bomen is levensgevaarlijk, maar doorlopen is ook niet onproblematisch!“21

“Volgens de rijkspolitie Nijmegen heeft het noodweer nergens tot ongelukken geleid.”22

“Er deden zich tijdens hevige windstoten en onweer rond negen uur ’s ochtends geen persoonlijke ongelukken voor. Wel gingen vier tenten van de organisatie voor het vertrek- en startpunt bij De Vereeniging de lucht in.”

“Onweer en harde windstoten deden de meesten een veilig heenkomen zoeken. De bewoners van huizen langs de route, die langs Elst, Arnhem, Herveld en Oosterhout weer richting Nijmegen liep, gaven massaal gehoor aan een oproep van de marsleiding om hun woningen voor het wandellegioen open te stellen. Het klaarde overigens snel weer op waardoor het noodscenario van de organisator, de Koninklijke Bond voor lichamelijke opvoeding, KNBLO, – het bekorten van de etappes van 30, 40 of 50 kilometer met tien kilometer – niet in werking trad.”

“Een van de vier belangrijkste controleposten onderweg meldde paniekerige reacties van mensen die plotseling hard gingen lopen.”23

“PTT’er Frans Coenen uit Geleen had het geluk dat hij met zijn collega’s net bij een verzorgingspost van de posterijen was aangekomen toen de bui even voor negenen losbarstte. In de PTT-tent en toiletwagens wisten de postbestellers de boel droog te houden.”24

De Brinksestraat naar Elden is afgesloten voor auto’s en alleen bereikbaar voor aanwonenden. Snollebollekes treedt namelijk op in het GelreDome. Bij Bistro Het Hoefijzer aan de Brink 7 pauzeer ik om 12:45 uur met koffie, appeltaart met slagroom en Spa Blauw.

In mijn herinnering schuilden we in 1992 onder de luifel van een café of winkel toen het noodweer uitbrak. Waar precies, dat weet ik niet meer. Mijn sokken bleven droog, totdat een wandelaar vlak voor ons in het water stampte dat in de goot stond. Ergens in de Dorpsstraat.

(Waar ik toch niemand kende)25

Elst – Rijksweg Noord – Dorpsstraat.

Op de kruising van de Rijksweg-Noord en de Dorpsstraat sla ik af richting station Elst, om daar de sprinter naar Nijmegen te nemen.

VOETNOOT 2006: DE EENDAAGSE

Zoals elk jaar bezocht ik in 2006 met mijn ouders één Vierdaagsedag.26 Op dinsdag 18 juli liepen we ’s morgens over de Snelbinder – de fiets- en voetgangersbrug die aan de spoorbrug over de Waal hangt – naar Café Waalzicht aan de Oosterhoutsedijk in Lent. We vonden het eigenlijk te warm om op het terras te zitten, laat staan om de Vierdaagse te lopen. ’s Middags liepen we het laatste stuk langs de route terug, over de Waalbrug naar de finish op de Wedren.27 Onderweg hoorden en zagen we sirenes en zwaailichten van ambulances – een onheilspellend voorgevoel. ’s Avonds volgde het bericht dat de 90e Vierdaagse na slechts één dag werd afgelast na het overlijden van twee wandelaars.

In het jubileumboek Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit beschrijft Marjolein van Rotterdam de gebeurtenissen van die dinsdag als volgt:

“Op 18 juli, de eerste dag, is het ’s ochtends vroeg al heet; om tien uur is het rond de dertig graden. Iedereen praat over de warmte. Toch zijn er nog weinig klachten. Tot ’s middags. Om halfvijf is het rond Nijmegen 36 graden. Ruim 300 wandelaars worden door de hitte onwel. Vooral de Oosterhoutsedijk in Lent, ‘dat kleine stukje dijk’, waar geen bescherming is tegen de zon, breekt veel deelnemers op. ‘Ze vielen bij bosjes. Het leek hier wel oorlog,’ zegt een omwonende in het KRO-programma Het gevoel van de Vierdaagse. En dan komt de klap van de twee doden.”

“‘Op de Oosterhoutsedijk bij Lent gaan honderden wandelaars door de knieën’, schrijft Trouw. ‘Omwonenden schieten brandweerlieden en Rode Kruis-medewerkers te hulp, onder de Waalbrug worden drie “gewondennesten” ingericht om mensen met vocht- en ademtekort een infuus te geven, enkele mensen worden op de dijk gereanimeerd. Getuigen voelen zich aanwezig in een Amerikaanse dramafilm.’ Uiteindelijk belanden 67 mensen in het ziekenhuis, en sterven er twee.”

“‘Aan onze wandelaars,’ begint de marsleider Wim Jansen zijn brief van woensdag 19 juli 2006, the day after. ‘Tot onze grote spijt hebben we gisteravond moeten besluiten de 90e Nijmeegse Vierdaagse af te gelasten. Dat hebben we gedaan na zorgvuldig overleg met de gemeente Nijmegen, de geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen, politie en brandweer.’ Het nieuws is op dat moment al een nacht oud – burgemeester Guusje ter Horst heeft het dinsdagavond halftien bekendgemaakt. Het is een zware beslissing geweest; een ingreep als deze komt zelden of nooit voor. Alleen in tijden van oorlog gaat de Vierdaagse weleens niet door. Nooit eerder was de tocht al na een dag weer afgelopen. Maar het is ook niet niks, wat er op die eerste dag van de Vierdaagse van 2006 is gebeurd.”28

Bestuurslid Johan Willemstein van Stichting de 4Daagse zei dertien jaar later in een interview: “Organisatorisch dieptepunt was absoluut 2006, toen de Vierdaagse werd afgelast. Ik zat in het crisiscentrum en riep als één van de eersten dat we hem moesten afgelasten. Ik was toen nog net geen voorzitter. Dat besluit nemen was al moeilijk genoeg, maar ook voor de wandelaars, de vrijwilligers en de organisaties waren de gevolgen groot. Als oorzaak staat altijd genoemd dat er twee doden vielen. Al dertien jaar probeer ik duidelijk te maken dat dat niet de reden was. Het was dat jaar zeer warm en vanuit ons operationeel centrum hoorden we de hele middag ambulances voorbijkomen. We kregen meldingen van mensen die flauwvielen en hulp nodig hadden. Toen kwam het eerste overlijdensbericht. Al snel kwam er een crisisoverleg. De vertegenwoordiger van de ambulancedienst gaf toen aan dat er die dag ontzettend veel personeel en materiaal was ingezet. Mocht de situatie de dag erna niet veranderen, dan had de ambulancedienst niet de capaciteit om nog een dag zo grootschalig op te treden. De dag erna zou het zelfs nog warmer worden, wisten wij. Als wij de wandelaars de dag erna zouden laten starten, zouden we willens en wetens de gezondheid van de wandelaars riskeren. Die verantwoordelijkheid mochten wij niet nemen, vond ik. We namen het voorlopige besluit om de Vierdaagse af te gelasten. Daarna vond er een overkoepelend overleg plaats met de burgemeester, Guusje ter Horst. Ze zei dat ze blij was dat wij dat besloten hadden, anders had zij het wel gedaan.”29

De 57-jarige Reynault Kussy uit Elst stierf ’s middags aan een zonnesteek op de Oosterhoutsedijk in Lent, vlak bij de plek waar nu het Romeinse masker ‘Het Gezicht van Nijmegen’ staat. Diezelfde dag overleed de 65-jarige Wim Lankreijer uit Slootdorp op een camping in Groesbeek aan een aneurysma; hij was die ochtend al voor twaalf uur ‘binnen’. Hoewel een wetenschappelijke publicatie uit 2007 concludeerde dat hitte bij beiden geen rol speelde,30 komt mede-auteur Maurice Vroegop daar in 2026 in de podcast De dood of de gladiolen op terug. Hij herziet hiermee zijn eerdere standpunt over de doodsoorzaak van Kussy.31

DE DAG VAN ELST

Het gemeentebestuur van Elst nodigt het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen uit voor de Dag van Elst: “Hierbij nodigen wij u uit om op dinsdagmorgen 21 juli 1992, de doortocht van de 76e Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen door de dorpskern van Elst vanuit een gereserveerd gedeelte ter hoogte van het gemeentehuis in de Dorpsstraat te Elst gade te slaan.”

“Een zestal toegangsbewijzen tot dit gereserveerde gedeelte gelieve u bijgevoegd aan te treffen. Bij het gebruikmaken van een eigen wagen kunt u deze parkeren op het op bijgevoegde plattegrond aangeduide Europaplein. Dit plein is op deze ochtend te bereiken via de oude Rijksweg Arnhem-Nijmegen, de Wagenmakersstraat (afslag ESSO-garage Hessels) en de Randweg. Het zich laten voorrijden tot vóór het gemeentehuis is niet mogelijk.” 

“U wordt verzocht er rekening mee te houden, dat in verband met parcourswijziging voor de 50-km-categorie en het groot aantal deelnemers, het tijdstip van doorkomst door de Dorpsstraat van het merendeel van de wandelaars tussen 7.30 en 10.30 uur ligt.” Op het bijgevoegde bewijs van toegang: “U wordt vriendelijk verzocht i.v.m. de vroege doortocht uiterlijk om 08.00 uur uw plaats in te nemen.”32

De tweemansbezetting van post 7 van de rijkspolitie – Dorpsstraat, omgeving van gemeentehuis – krijgt op de Dag van Elst van 07:00 uur tot de afloop de volgende opdracht mee: “Dorpsstraat geheel vrijhouden voor de wandelaars. Auto’s van genodigden laten parkeren op het Europaplein. Doorgang van het publiek achter de stoelen voor de genodigden voor het gemeentehuis vrij houden. Zorgen dat het publiek op het trottoir achter de dranghekken blijft.”33

Op de plaats van ESSO-garage Hessels aan de Rijksweg Zuid 52 zijn tegenwoordig tankstation Tango en Vakgarage Tip gevestigd.

1E MARSDAG – 2. ELST-NIJMEGEN

’s Morgens neem ik de eerste sprinter van Nijmegen naar Elst en loop naar de kruising van de Rijksweg-Noord en de Dorpsstraat voor het vervolg van de eerste dag van de Vierdaagse van 1992. Van Het Wapen van Bemmel naar Het Wapen van Valburg, via Het Wapen van Elst.

Elst – Dorpsstraat – Valburgseweg.

Valburg – Tielsestraat.

Ik loop via een viaduct over de Betuweroute, Emplacement Valburg en de A15 bij Knooppunt Valburg. Het begint zo hard te regenen dat ik mijn paraplu opsteek. In tegenstelling tot de spijkerbroek uit 1992, draag ik nu waterafstotende wandelkleding van Adidas Terrex en 4Daagse schoenen en sokken van LOWA.

Andelst – Tielsestraat – Schoolstraat – Merkenhorststraat – Dijkstraat – Grote Allee – Paulstraat.34

Via de Grote Allee loop ik over Landgoed Loenen. Daar zie ik een bewegwijzerbord van Wegen met Zegen, de 154 kilometer lange pelgrimsroute die ik tijdens de Vierdaagse van 2022 heb gelopen.35

Slijk-Ewijk – Dorpsstraat – Oosterhoutsestraat.

Oosterhout – Vredesplein – Dorpsstraat – Waaldijk.

Ik kom langs Café Zaal Merkus aan de Dorpsstraat 12 in Oosterhout: “Veel wandelaars rusten bij het bekende ‘laatste café voor de dijk’ links bij het kerkje.”36

Lent – Oosterhoutsedijk – Westelijke oprit Waalbrug – Waalbrug.

Een foto van fotograaf Ger Loeffen, wiens archief wordt bewaard in het Regionaal Archief Nijmegen: “De Oosterhoutsedijk in Lent in 1996. Op de achtergrond de enorme centrale van Electrabel, sponsor van de Vierdaagse.”37 Op donderdag 8 november 2012 hoorde ik thuis in het centrum van Nijmegen, kort na zeven uur ’s ochtends, de zware ontploffing bij de Elektriciteitscentrale Gelderland. Tien jaar later werd de centrale, inclusief de 155 meter hoge schoorsteen, met gecontroleerde explosies gesloopt.

“Voor het eerst lopen we op de Oosterhoutse dijk, het beruchte laatste loodje van de eerste dag, onder de nieuwe prachtige brug, genaamd De Oversteek. […] Jammer maar helaas, in 2016 ligt een van de gezelligste stops bij Lent niet meer op de route en lopen we de ‘boulevard’ op langs het schitterende nieuwe recreatiegebied naar de Waalbrug.”38

Via de Lentloper, een van de bruggen over de Spiegelwaal, loop ik naar het stadseiland Veur-Lent. Het begint te hagelen tot ik ‘Het gezicht van Nijmegen’ bereik, het zes meter hoge beeld van een Romeins masker van Andreas Hetfeld uit 2020, dat in korte tijd hét landmark van Nijmegen is geworden.

Café Waalzicht aan de Oosterhoutsedijk 21 maakt geen deel meer uit van de huidige Vierdaagseroute. Dat geldt ook voor het tegenovergelegen Café De Zon op nummer 16.

“We lopen voor het eerst over het schitterende nieuwe recreatiegebied dat links en rechts van de Waalbrug ontstaan is door de uitvoering van het gewaagde en uiterst geslaagde megaproject ‘Nijmegen omarmt de Waal’ […]”39

“De laatste wandelaars zullen het district omstreeks 16.00 uur verlaten.”40

Zodra de wandelaars de Waalbrug oversteken, stappen ze over van het draaiboek van de rijkspolitie naar dat van de gemeentepolitie.

Nijmegen – “Waalbrug fietspad en oostelijke rijstrook en verder retour zoals startroute.”

Na de finish bij De Vereeniging loop ik – zoals gebruikelijk na een wandeldag – naar Peking, de Chinees in de Bisschop Hamerstraat, en drink een alcoholvrij biertje bij het afhalen van ’16 Saté Ajam’ en ’40 Nasi Goreng gewoon’.

In 1992 kookte ik, na de fietstocht terug naar Vossenveld, voor het laatst zelf tijdens de Vierdaagse in de keuken van gang 65. Later dat jaar schreef ik: “Zonder training waren we gestart en alleen de eerste dag verliep nog redelijk, daarna was het lijden, een kruistocht zonder reden.”41

“De dinsdagavond is traditioneel de avond voor het vuurwerkspektakel “De Waal in Vlammen”. Dit evenement trekt zeer veel bezoekers en de sfeer is gebruikelijk goed.”42

“Morgen vertrekken de overgebleven 35.000 Vierdaagse lopers naar Wijchen. Een tocht die bekend staat als de saaiste etappe maar waarbij alles doorgaans goed gemaakt wordt door het welkomstfeest in Wijchen.”43

In de In de Betouwstraat speelt orkest Jackpot voor Café De Sportcentrale.44

VOETNOOT 2017: DE OMGEDRAAIDE DAG VAN ELST

Door de bouw van de Waalsprong en de aanleg van het eiland Veur-Lent veranderde de infrastructuur rondom de Oosterhoutsedijk, waardoor de bereikbaarheid afnam. Tijdens de 100ste Vierdaagse in 2016 – tien jaar na de ‘Eendaagse’ van 2006 – konden de aanrijtijden van de hulpdiensten hierdoor niet meer worden gegarandeerd.

Na een succesvolle proef in 2017 is de route van de 1e Marsdag in 2018 definitief omgedraaid: “Stichting de 4Daagse neemt dat besluit na een uitgebreide evaluatie met politie, gemeenten en veiligheidsdiensten. Er waren verschillende redenen om de route om te gooien. Zo was er op de Oosterhoutsedijk weinig beschutting voor het legioen en ging het op warme dagen daar vaak mis. De dijk was dan ook nog eens moeilijk bereikbaar voor hulpdiensten. Terwijl diverse wandelaars bezweken door hitte en inspanning, moesten de ambulances zich moeizaam een weg banen tussen de andere lopers.”45

DE AVONDVIERDAAGSE: VUURWERK

Een uitnodiging voor burgemeester d’Hondt van Nijmegen: ”Op 21 juli vindt wederom het grootse vuurwerkspektakel tijdens de Nijmeegse Zomerfeesten plaats. Wij nodigen u en uw partner graag uit om voorafgaand aan ‘De Waal in vlammen’ op de bijzondere raderboot ‘Mississippi Queen’ onze gast te zijn. Om 16.30 uur bent u van harte welkom aan boord van de ‘Mississippi Queen’ waar wij u een diner aanbieden.”46 

“20.00-23.30, Waalkade: Grandioos spektakel op, boven en langs de Waal. Stuntvliegers in allerlei vliegtuigtypes zullen u versteld doen staan met loopings en andere demonstraties. De Amerikaanse luchtmacht verzorgt dit jaar voor het eerst een prachtige show in samenwerking met de Limoskazerne. Parachutisten maken een landing aan de Lentse kant. Heteluchtballonnenrace: Vanaf de Lentse oever zullen 20 ballonnen opstijgen om deel te nemen aan deze race, onder leiding van Hans Zoet. Muzikaal vuurwerk op het podium gebracht door de big band van de René Krans European Sound Company.
22.30 uur, Waalkade: ter gelegenheid van de 23ste uitvoering van de Internationale Zomerfeesten een spektaculair vuurwerk: ‘De Waal in Vlammen’, aangeboden door Heineken Nederland.”47 

In 1992 vond het vuurwerk plaats op dinsdag, maar tegenwoordig is dit op zondagavond.

De Mississippi Queen was een echte raderboot naar Amerikaans voorbeeld. Het schip beleefde zijn eerste proefvaart op 20 maart 1987 en lag aan de Waalkade in Nijmegen. Het schip was bedoeld als toeristische attractie, maar paste eigenlijk niet goed in de kleine haven.

Ik ontwierp de affiche voor het bootfeest van de Geschiedenis Studenten Vereniging Excalibur – in samenwerking met andere studentenverenigingen – op donderdag 7 juni 1990 aan boord van de Mississippi Queen: “We vertrekken om 20:00 uur vanaf de Waalkade en varen dan over de Waal en het Maas-Waalkanaal om vervolgens om 01:00 uur weer aan te meren.”48

In hetzelfde jaar werd de Mississippi Queen verkocht aan een Duitse rederij.

Bij het herlezen van deze zelfgeschreven zin dacht ik opeens: “Hoe kon de Mississippi Queen tijdens de Vierdaagse van 1992 aan de Waalkade liggen, terwijl het schip volgens ‘het internet’ in 1990 al was verkocht aan een Duitse rederij om in de haven van Hamburg te gaan varen?”

De AI-modus van Google geeft antwoord op mijn vraag: “Dat de raderboot Mississippi Queen tijdens de Vierdaagse van 1992 aan de Nijmeegse Waalkade lag, komt doordat het schip pas in een later jaar (namelijk in 1999) definitief naar Hamburg is verhuisd. De veelgevonden internetclaim dat het schip in 1990 al direct uit Nijmegen verdween om in Hamburg te gaan varen, is een hardnekkige historische fabel.”

Als bron voor dit antwoord wordt de beschrijving van een foto in het Regionaal Archief Nijmegen gebruikt: “De raderboot ‘Mississippi Queen’ met haar scheprad vol in beeld, op de achtergrond is de Waalbrug te zien. Het passagiersschip geconstrueerd naar Amerikaans voorbeeld door bouwwerf ‘De Hoop’ in Lobith in opdracht van een Nijmeegse reder, was ontworpen voor zakelijke evenementen zoals personeelsfeesten en party’s en had ruimte voor 600 mensen aan boord. De boot, met een lengte van 62 meter, heeft van 1987 tot 1989 op de Waal rondgevaren met Nijmegen als thuisbasis en verhuisde in 1999 naar Hamburg waar het geëxploiteerd werd door een Arnhemse en Duitse rederij.”

De AI-modus van Google vervolgt: “Tijdens de Vierdaagsefeesten en de rest van het jaar 1992 deed het schip nog volop dienst in Nijmegen. Lokale archieven van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis bevestigen dat er in november 1992 zelfs nog een groot galadiner aan boord op de Waal plaatsvond.”

Naast het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis wordt voor dit laatste antwoord ook het verhaal dat je nu leest op stefanlouwers.nl als bron gebruikt.

Kapitein Heinrich Prüsse van de Schiffahrtsgesellschaft Mississippi Queen mbH + Co. KG – de opvolger van Kapitein Iglo – vaart inmiddels al vijftien jaar vanaf de St. Pauli-Landungsbrücken door de Hamburgse haven. Vanaf september vindt er weer een dinnershow plaats aan boord van de MS Queen, met optredens van The Sinderellas, Die Matrosinnen en De Jägermeisters.49

Woensdag 22 juli

VOETNOTEN

  1. Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 158. ↩︎
  2. KNBLO, ‘Afstanden Vierdaagse Nijmegen’, De 4Daagse 6 (1992) 11; KNBLO, ‘Start en terugmelding’, De 4Daagse 6 (1992) 29. ↩︎
  3. “Mijn logeeradres bevindt zich pal naast startplaats De Vereeniging.” 
    Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
  4. “Vanaf drie uur staan de eerste lopers voor de 50 kilometer route al klaar.” 
    Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
  5. Op de terugweg fietste ik langs het huis aan de Hatertseweg 192, waar Frans Kellendonk van 1963 tot 1969 woonde – al wist ik dat in 1992 nog niet.
    Nu denk ik: “Hoe krijg ik Frans Kellendonk, de grootste naoorlogse Nijmegenaar, in dit verhaal over de Vierdaagse? Nou, zo.” Op 22 juli 1968 schreef Frans vanuit het Franse Linas aan de familie Kellendonk: “Is de Vierdaagse al aan de gang? Wens Riny dan veel sterkte toe, dat zal ze wel nodig hebben.”
    Frans Kellendonk, De brieven (Amsterdam en Antwerpen 2015) 16.
    Uit het inschrijvingsregister van 1968, digitaal te raadplegen via het Regionaal Archief Nijmegen, blijkt dat zijn zus, “mej.R.M. Kellendonk”, de Vierdaagse dat jaar heeft uitgelopen.
    Frans Kellendonk overleed op 15 februari 1990.
    Ik zou zijn dagboeken graag willen lezen. ↩︎
  6. Op de laatste dag stalde ik mijn fiets in ieder geval op de Mariënburg, voor het hoofdbureau van politie (zie de foto aan het begin en einde van dit verhaal). ↩︎
  7. ‘Fietsenstalling verplaatst’, De 4Daagse 6 (1992) 53. ↩︎
  8. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 203.
    “…de toespraak van de marsleider eindigt… het startkanon davert… je wordt gescand, je wurmt je door de massa bezopen studenten.” 
    Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 23. ↩︎
  9. “De eerste toejuichingen hebben ze dan al in Nijmegen gehad, waar de bewoners van de studentenflat aan de Jacob Canisstraat in alle vroegte de wandelaars met applaus ontvangen.” 
    ‘Noodweer geselt wandelaars’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 2. ↩︎
  10. Militairen lopen over de oostelijke rijbaan van de Waalbrug, en de individuele wandelaars over het ‘gecombineerde fiets- en voetpad’ dat tegenwoordig het oostelijke fietspad is. 
    ‘Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten’, Regionaal Archief Nijmegen (RAN), 1098 Bestuursdienst Gemeente Nijmegen 1992-1998, inventarisnummer 1491.
    Bij terugkeer naar Nijmegen loopt men over dezelfde rijbaan en hetzelfde fietspad, volgens een verslag van 4DTV.
    “De militairen mogen in het vervolg op dinsdagmorgen gebruik maken van de twee uitgaande rijbanen van de Waalbrug, zodat de burgerdeelnemers meer ruimte krijgen op het fiets- annex voetpad. Voor de voetgangers die de Oranjesingel willen oversteken komt er een een loopbrug ter hoogte van De Vereeniging.” 
    Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) 158-160.
    “Voor 1993 is dezelfde ruimte beschikbaar als dit jaar: de oostelijke rijbaan en het fietspad.” 
    ‘Evaluatie van de Vierdaagse Marsen 1992 in het Beleidsoverleg Vierdaagse, 29 september 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  11. Tjox en Stephan, Waden door het wassende water van de Waal, 1995. ↩︎
  12. Paul van der Heijden, De kleine Geschiedenis van Nijmegen voor dummies (Gouda 2018) 125. ↩︎
  13. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, ‘Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  14. Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 203. ↩︎
  15. Deze foto kon ik niet terugvinden in de Beeldbank van het Regionaal Archief Nijmegen, waar het archief van Ger Loeffen bewaard wordt. Zie: Archief. ↩︎
  16. De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992. ↩︎
  17. ‘Noodweer geselt wandelaars’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 2. ↩︎
  18. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
  19. “De andere drie dagen was het prima weer, op vrijdag kwam ik na een uur of vier aan bij de Vereeniging om beloning nummer 7 in ontvangst te nemen. Het was allemaal goed afgelopen; maar die dinsdagochtend was het spannend geweest. Natuurlijk ben ik nog altijd die familie dankbaar die de deur voor mij opende toen ik in Elden was gestrand tijdens de wolkbreuk. Want ook dat is een kant van de Vierdaagse: hoe mensen, wanneer het nodig is, wildvreemden te hulp schieten en opvangen, zodat die weer verder kunnen.” 
    Ron van der Schree, ‘Sokken in de droogtrommel’ in: De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 1 (Nijmegen 2018) 81-83. ↩︎
  20. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
  21. Marcel Claassen, ‘1992: Noodweer boven de Betuwe’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. 
    Als aanvulling op de artikelen tot 1990 – verschenen in: Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991) – heeft Marcel Claassen in juni 2009 extra artikelen geschreven voor de periode 1991–2008. 
    ‘De wereld wandelt’, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. ↩︎
  22. ’Noodweer maakt Nijmeegse Vierdaagse barre veldtocht’, Trouw, 22 juli 1992, 1. ↩︎
  23. ‘Noodweer teistert 36000 wandelaars’, Trouw, 22 juli 1992, 3. ↩︎
  24. Hans Goossen, ‘Massaal schuilen tijdens Vierdaagse’, Limburgs Dagblad, 22 juli 1992, 13. ↩︎
  25. Spinvis, ‘Voor ik vergeet’, Spinvis, 2002. ↩︎
  26. De laatste jaren zitten we op Roze Woensdag op het terras van Grand Café De Waterwolf aan de Waalkade. ↩︎
  27. Aan de overkant van de Wedren, aan de Prins Bernhardstraat, is een jaar later een plaquette gelegd: ‘Waar ontmoetingen herinneringen zijn geworden 18-7-2006’. ↩︎
  28. Marjolein van Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Utrecht 2009) 128-130.
    In het andere jubileumboek uit 2009, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland, beschrijft Clemens Verhoeven de gebeurtenissen als volgt: “De meest dramatische dag uit de geschiedenis van de Vierdaagse. Juli is meestal de heetste maand van het jaar. Zo ook in 2006. Op de eerste Vierdaagsedag schoot de temperatuur omhoog tot meer dan 33 graden en de luchtvochtigheid was hoog. De leiding van de Vierdaagse had in de voorspellingen geen aanleiding gezien om speciale maatregelen te nemen, zoals een inkorting van de route. Dat pakte verkeerd uit. Op de lange dijk tussen het dorp Oosterhout en de Waalbrug in Nijmegen raakten veel wandelaars in moeilijkheden. Honderden lopers werden onwel. Ambulances brachten 67 mensen naar het ziekenhuis. Vijf personen moesten worden gereanimeerd. Er vielen twee doden, één die middag en één later op de avond, beide mannen van rond de zestig. De ontzetting was groot. Metereologen werden geconsulteerd en in overleg met burgemeester Guusje ter Horst besloot de marsleiding de Vierdaagse af te gelasten. De temperatuur zou de volgende dagen oplopen tot meer dan 35 graden en niemand wilde nog meer slachtoffers riskeren. De verslagenheid in de stad was groot.”
    Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 148. ↩︎
  29. ‘Mijn eigen stad – dat is Nijmegen. Een interview met Johan Willemstein, Marsleider van 2007 tot 2017’ in: De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 2 (Nijmegen 2019) 7-21, aldaar 14. ↩︎
  30. Joppe Saanen e.a., ‘Wandelen in de zon: hitteberoerte en hitte-uitputting tijdens de Nijmeegse Vierdaagse 2006’, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 151 (2007). ↩︎
  31. Freke Remmers, ‘De dood of de gladiolen’, Omroep Gelderland, 22 juni 2026. ↩︎
  32. Burgemeester en wethouders van Elst, ‘Uitnodiging Elsterdag vierdaagse 1992, Elst, 24 juni 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  33. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, ‘Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  34. Deze wegen waren onderdeel van de route vanaf 1988, nadat er zich in 1987 een opstopping voordeed in Elst, daar waar de drie afstanden samenkomen: “Voortaan vervalt de lus over Elden en Driel voor de langste afstand en komt daarvoor in de plaats een lus na Elst over Andelst en Herveld. Dit betekent, dat de 50-km-lopers (zo’n 8 à 9000 mensen) ’s morgens al heel vroeg door Elst komen: vanaf half 7. De drukte wordt daardoor wat meer gespreid.”
    Chris Bos e.a., ed., De wereld wandelt (Nijmegen 1991), 163. ↩︎
  35. Bjorn van Snippenburg, Liesbeth Meuldijk, Marga Zwiggelaar, Wegen met zegen. Wandelen door de Over-Betuwe, meerdaagse pelgrimstocht : 11 wandelingen met GPS (Delft 2022). ↩︎
  36. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 55. ↩︎
  37. Ger Loeffen, foto in: Clemens Verhoeven, De Vierdaagse. Het grootste evenement van Nederland (Baarn 2009) 213. ↩︎
  38. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 5. ↩︎
  39. Dick Lockhorst, De Nijmeegse Vierdaagse, wandelen door bevrijd gebied (Tweede druk; Soest 2017) 46. ↩︎
  40. Korps Rijkspolitie District Nijmegen Sectie Verkeer, ‘Draaiboek 76e Internationale Wandelvierdaagse Nijmegen, 21 juli tot en met 24 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  41. Stefan Louwers, ‘Vierdaagse’, 1992. ↩︎
  42. ‘Draaiboek gemeentepolitie, Nijmegen 18 t/m 24 juli 1992, 76e Internationale Vierdaagse en 23e Internationale Zomerfeesten’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1491. ↩︎
  43. Maaike Trimbach, ’Natte voeten’, Nieuwsblad van het Noorden, 22 juli 1992, 15. ↩︎
  44. ‘Agenda Zomerfeesten’, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992, 6.
    “Aan Café Sportcentrale
    T.a.v. mevrouw C. Reuvers
    In de Betouwstraat 38
    6511 GD Nijmegen”
    “Zoals u bekend is, worden van 18 tot en met 24 juli a.s. de traditionele Zomerfeesten gehouden, waaraan ook de In de Betouwstraat haar bijdrage levert. Gelet op de grote publieke belangstelling hebben wij besloten om op donderdag 23 en 24 juli na 18.00 uur aan de zijde waar uw horecapand is gevestigd -dit is de zijde welke een even huisnummering heeft- aan terrasmeubilair alleen zogenaamde ‘leuntafels’ toe te staan. Aan de tegenoverliggende zijde, waar ook het podium is gesitueerd, zijn de normaal gebruikelijke tafels en stoelen toegestaan. Redenen van openbare orde en veiligheid nopen ons hiertoe.”
    Dienst Economische Zaken, Afdeling Economische Ordening en Dienstverlening, ‘Brief aan Horecaondernemers In de Betouwstraat, Nijmegen’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490.
    “In de Betouwstraat was de opstelling perfekt (Sportcentrale), […]”
    ‘Evaluatie van de Zomerfeesten 1992 in het Beleidsoverleg Zomerfeesten, 28 september 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490.
    “De opstelling van het vermaakcentrum van ‘De Sportcentrale’ in de In de Betouwstraat, heeft goed gefunktioneerd. Met name de plaatsing van het podium in het verlengde van het terras aan de zijde van het cafe, heeft ervoor gezorgd, dat het publiek niet in de doorgang op de rijbaan bleef staan. Deze doorgang werd op het andere vermaakcentrum in die straat, waar het podium aan de overkant van het terras stond opgesteld, steeds geblokkeerd.”
    Korps Gemeentepolitie Nijmegen, Bureau Bijzondere Wetten, ‘Evaluatie Zomerfeesten en Vierdaagse 1992, 21 september 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490. ↩︎
  45. Geert Willems, ‘Route eerste dag Vierdaagse wordt definitief omgedraaid’, De Gelderlander, 11 januari 2018.
    Marsleider Johan Willemstein: “De route van de eerste wandeldag is uiteindelijk in 2017 omgedraaid. Daar was veel kritiek op, maar het was uiteindelijk veiliger en gezonder voor de wandelaars.”
    ‘Mijn eigen stad – dat is Nijmegen. Een interview met Johan Willemstein, Marsleider van 2007 tot 2017’ in: De vriendelijkste marathon ter wereld. 4-daagse verhalenbundel 2 (Nijmegen 2019) 7-21, aldaar 15. ↩︎
  46. PTT Telecom district Arnhem, ‘Uitnodiging Nijmeegse Zomerfeesten, Arnhem, 6 juli 1992’, RAN, Bestuursdienst Gemeente Nijmegen, inv.nr. 1490.  ↩︎
  47. Actief Comité Binnenstad, ’23e Internationale Zomerfeesten Programma dinsdag 21 juli 1992′, De Gelderlander (Vierdaagse extra editie), 21 juli 1992. ↩︎
  48. ‘Feestcie’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 4 (1990) 3.
    Stefan Louwers, ‘Bootfeest. Cruising down the river’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 5/6 (1990) 4. ↩︎
  49. Zie de websites van Schiffahrtsgesellschaft Mississippi Queen mbH + Co. KG en Kapitän Prüsse Schifffahrtsgesellschaft mbH.
    De Jägermeisters bestaan niet. ↩︎