werk in uitvoering laufende Arbeit work in progress
250 kilometer in 10 etappes van Nijmegen naar Eijsden en 2 etappes van Aken naar Maastricht.
“Ich werd fahren
Ich werd jetzt fahren
Ich werd fahren”
Joachim Witt, ‘Was soll ich dir sagen’, Ich, 20151
Tenzij anders vermeld in een voetnoot, zijn alle Nederlandstalige en Duitstalige citaten overgenomen uit de wandelgids (zie Literatuur).
Zaterdag
Op het busstation van Nijmegen vraagt een vrouw bij een bus zonder bestemmingsaanduiding of er iemand naar Millingen aan de Rijn wil. Het blijkt de chauffeur te zijn. Ik stap als enige in. Voor de eerste van tien etappes van het Jacobspad naar Eijsden RRReis ik gratis met deze eerste bus van lijn 1 naar de start, want: “Het systeem werkt niet.”
Als er onderweg iemand bij een bushalte staat, stopt de chauffeur en roept ze dat dit de bus naar Millingen aan de Rijn is. Eén vrouw stapt in bij de halte ‘Nijmegen, Terwindtstraat’ en stapt weer uit bij ‘Beek, Rijksweg’.
Als ik zelf uitstap bij de eindhalte ‘Millingen aan de Rijn, Grenskantoor’ – waar de bus vlak voor de grens met Duitsland moet keren – wenst de chauffeur me een prettige dag toe. Ze vraagt: “Weet u misschien hoe laat het is?”, want: “Het systeem werkt niet.”
Nijmegen Centraal
1 Millingen a/d Rijn
Millingen aan de Rijn, Grenskantoor
Loop over de Heerbaan naar het westen 100 m
Sla rechtsaf naar de Paulus Potterstraat 280 m
Sla rechtsaf naar de Wethouder Arntzstraat 150 m
Loop over de Rijndijk naar het westen 600 m
Start: ‘Aanlegplaats van het pontje’, Rijndijk 6, Millingen aan de Rijn.
Etappe 1 Millingen aan de Rijn-Kranenburg, 16 km
1 Waal/Rijn
Sinds 3 april 2023 is de eerste Gelderse vestiging van IJssalon Clevers geopend in het voormalige koffie- en eethuis De Gelderse Poort. Deze is echter nog gesloten wanneer ik bij de ‘Aanlegplaats van het pontje’ aan mijn wandeling over het Jacobspad naar Eijsden begin. Vanwege de lage waterstand in de Rijn was het veer tussen Millingen aan de Rijn en Pannerden tot en met 26 augustus 2026 uit de vaart.
2 Millingen aan de Rijn
Eigenlijk heb ik deze eerste etappe van het Jacobspad al afgelegd. Vanaf de ‘Aanlegplaats van het pontje’ loop ik via de Burgemeester Eijckelhofstraat naar de Antonius van Paduakerk eerst een stukje over het Pieterpad. Dat pad heb ik al voltooid, inclusief de proloog/epiloog boven Pieterburen die met de komende elfde druk van de wandelgids Pieterpad Deel 1: Pieterburen – Vorden officieel onderdeel wordt van de route. Het Pieterpad groeit daarmee van 505 naar 516 kilometer.
Rechtsaf door de Sint Willibrordstraat wandel ik naar het Romeinse Limespad. Dit pad loopt langs de ‘Rijn, Rijn, Rijn’ richting Katwijk en begint of eindigt – afhankelijk van de looprichting – in Millingen aan de Rijn. Tot aan de Duitse grens bij de Leutherstraße valt de route samen met het Jacobspad. Van Zyfflich tot Kranenburg lopen het Jacobspad naar Eijsden en de Jakobsweg van Nijmegen naar Keulen vervolgens gelijk op.
3 Natuurbescherming zonder grenzen – de Duffelt en de Gelderse Poort
4 Natuurgebied Millingerwaard
5 Kekerdom
“De St.-Laurentiuskerk is de enige kerk in Nederland die buitendijks ligt […]”
6 Kolken – ogen Gods in het landschap
7 Zyfflich
Ik loop de eerste etappe via de Leuther Straße tot aan Zyfflich. Vanaf daar loopt het Jacobspad over de Jakobsweg verder naar Kranenburg. Zelf wandel ik vanaf Zyfflich naar huis.
8 Via Romana
9 Overblijfselen van de ijstijd in de regio Niederrhein
“Vanuit het verder vlakke landschap verheft zich een 50 km lange en ongeveer 7 km brede heuvelrug, die zich boogvormig tussen Nijmegen en Xanten uitstrekt en daarbij meerdere keren wordt onderbroken.”
10 Wyler
11 Kranenburg
“De weg van de protestantse kerk naar de molenromp voert langs het in 1450 gebouwde begijnhof, het latere Catharinaklooster van de zusters augustinessen. Hierin bevindt zich nu het museum Katharinenhof. […] Eén zaal is gewijd aan de in de regio Niederrhein geboren kunstenaar Joseph Beuys (1921). Opgegroeid in een katholiek milieu studeerde hij van 1947 tot 1952 beeldhouwkunst aan de kunstacademie in Düsseldorf en was leerling van Ewald Mataré. Hij was vaak te gast bij de Kranenburgse familie Van der Grinten. Hun verzameling ligt ten grondslag aan het museum ‘Schloss Moyland’. Het ontwerp van het grafmonument voor Josef en Maria van der Grinten op het kerkhof van Kranenburg sluit aan bij het vroege werk van de kunstenaar waarbij het thema Christus, de Gekruisigde en de Verrezene centraal staat.”
Finish: Kirchplatz, Kranenburg
Kranenburg, Feuerwehr
SB58 Nijmegen Centraal Station
Nijmegen, Centraal Station
Zaterdag
Nijmegen Centraal
SB58 Emmerich Bahnhof
Kranenburg, Feuerwehr
Loop naar het zuiden op Tiggelstraße 110 m
Neem op de rotonde de eerste afslag naar Große Straße 100 m
Sla rechtsaf naar Wanderstraße 110 m
Start: Kirchplatz, Kranenburg
Etappe 2 Kranenburg-Goch, 23 km
1 Het Reichswald
‘Immer geradeaus’ en één keer rechtsaf.
Ik ben geen fan van wandelen in een bos – al helemaal niet in het Reichswald – en voor je het weet, verdwaal je. Zoals Karel de Grote, voor wie naar verluidt de klok van de Nijmeegse Stevenskerk werd geluid om hem de weg terug naar de stad te wijzen. Ter herinnering hieraan luidt deze ‘avondklok’ volgens de legende tot op de dag van vandaag tussen 20:50 en 21:00 uur. En dat terwijl de Sint-Stevenskerk in de tijd van de keizer nog gebouwd moest worden én de klok in het Reichswald helemaal niet te horen is.
Met het GPX-bestand in de Outdooractive-app op mijn mobiel navigeer ik gewoon terug naar het Jacobspad.
2 Heilig-Kreuz-Stock bij de oude eik
Duitsland is van plan om elf windturbines met de hoogte van de Eiffeltoren te plaatsen aan de Kartenspielerweg, op de stuwwal in het Reichswald net over de grens met Nederland. Dit project is een direct gevolg van de Atomausstieg: het emotionele Duitse besluit om na Fukushima definitief af te zien van kernenergie. De sociaaldemocraten van de SPD en Die Grünen zijn ‘pro’.
En daar blijft het niet bij, zo blijkt uit de website gegenwindreichswald.eu.
Nicht in meinem Hinterhof.
3 Brandtoren op de Geldenberg
“De talrijke bosbranden uit de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog, die vaak ontstonden als gevolg van ontploffende munitie, vormden de aanleiding om de oude houten toren op de Geldenberg door een nieuwe, 32 m hoge brandtoren uit beton te vervangen.”
4 De Britse militaire begraafplaats
Witte kruizen achter bomen, waar ik geen foto van kon maken.
“Met zijn in totaal 7654 graven uit beide wereldoorlogen, vormt dit het grootste ereveld van het Britse Gemenebest. Na de Tweede Wereldoorlog werden hier de graven van duizenden gevallenen, die over heel Duitsland verspreid lagen, samengebracht.”
5 Landgoed Graefenthal
Bij Am Sternberg in Kessel komt eindelijk een einde aan de lange boswandeling. Vanaf het naambordje ‘Nierswanderweg’ bij het aspergedorp komt de omgeving me ineens bekend voor. Het blijkt de zevende etappe van het Maas-Niederrheinpad te zijn, van Milsbeek naar Goch (19,4 km). Die liep ik al eens, in omgekeerde volgorde.
6 De Aspermolen aan de Niers
De Nierswanderweg langs de rivier de Niers naar Goch, heet sinds kort de Rudi-Kempkes-Weg, ter nagedachtenis aan Rudi Kempkes: “Wer Rudi Kempkes war, muss man wohl kaum einem Gocher erklären.”2
7 De Niers
De Niers stroomt door naar Gennep en mondt daar bij het Genneperhuis uit in de Maas. Ik liep erlangs op het Pieterpad.
8 Goch
Finish: Markt, Goch
Loop naar het noorden op Brückenstraße 600 m
Bij de BFT-Tankstelle naast Bahnhof Goch koop ik twee witte Magnums. De gebouwen van het treinstation – vanwaar je vóór de Eerste Wereldoorlog nog rechtstreeks naar grote Duitse steden kon reizen – zijn permanent gesloten en het ‘Duits Lijntje’ naar Boxtel bestaat niet meer. Tegenwoordig rijdt hier de RE10, de Niers-Express tussen Kleve, Krefeld en Düsseldorf, en vertrekt er elke twee uur – dag en nacht – de SchnellBus SB46 naar Nijmegen. Die bus staat er al; vanwege een ‘Schichtwechsel’ neemt de chauffeur de passagiers over van een andere bus vanaf Weeze Airport.
Goch, Bahnhof
SB46 Nijmegen Centraal Station
Nijmegen Centraal
Zaterdag
Nijmegen
SB46 Kevelaer Bahnhof
Goch, Bahnhof
Om 06:40 uur stap ik in het donker in de bus in Nijmegen, om 07:23 uur stap ik er in Goch in het licht weer uit.
Etappe 3 Goch-Kevelaer, 21 km
Start: Markt, Goch
A. Goch-Weeze, 12,5 km
Thomas Baumgärtel (Bananensprayer), Banana with hat, 2021
“Baumgärtel sprüht zum 100. Geburtstag von Beuys eines seiner bisher größten Werke in Goch am Niederrhein im Rahmen des GhmS Urban Art Festival 2021 Goch auf ein 22 Meter-Hochhaus der Wohnbau eG am Gärtnerweg 14.”
11:00 Museum Goch, Kastellstraße 9, Goch
“Het stadsmuseum laat de topografische, maatschappelijke en religieuze geschiedenis van de regio Niederrhein zien. Tot de bezienswaardigheden behoren de op de kaart van Blaeu gebaseerde maquette van de stad en de verzameling van middeleeuwse en neogotische houten beelden, waaronder die van de pelgrimsheiligen Rochus en Jacobus.”
1 Arnold-Janssenkerk, Goch
De kerk heb ik niet gezien, maar wel Schnellrestaurant Heidestübchen aan de overkant, aan de Voßheider Straße 123 in Goch.
“Mocht er in de toekomst een Arnold-Janssen-pelgrimage ontstaan, dan zou deze etappe hiervan het begin kunnen zijn: vanaf Goch, de geboorteplaats van deze heilige, gaat het tot aan Steyl aan de Maas, waar de ordestichter in 1909 gestorven is.”
“Vanuit zijn geboorteplaats trekken jaarlijks vele pelgrims naar het in Nederlands-Limburg gelegen Steyl, de plaats waar hij werkzaam was en die tevens het eindpunt is van onze vijfde etappe. Daar bevindt zich zijn laatste rustplaats in de crypte van het missiehuis St. Micheal.”
2 Kasteel Kalbeck
“Tot Kevelaer volgen we het wandelpad langs de Niers.”
De Nierswanderweg langs de rivier de Niers vanaf Goch, heet sinds lang de Papa-Klein-Wanderweg, ter nagedachtenis aan Johan Klein: “Johann Klein (1871-1951), genannt Papa Klein, war ein Förderer der Heimatpflege in Goch.”
“1932 gründete der Verkehrsverein Goch eine Wandergruppe unter der Führung von Jean Klein als Wegewart und Wanderführer. In Erinnerung an seine zahlreichen Aktivitäten benannte die Stadt Goch 1971 einen Teil des Nierswanderweges ‘Papa-Klein-Wanderweg’.”
3 De Boxtelse spoorweg
Het Ministerium für Heimat, Kommunales, Bau und Gleichstellung des Landes Nordrhein-Westfalen meldt op een informatiebord bij de voormalige halte Kalbeck van de Boxteler Bahn van de Nordbrabant-Deutsche-Eisenbahngesellschaft:
“Na de tweede wereldoorlog werd de halte op 1.7.1951 in gebruik genomen voor het toeristenverkeer op zondag naar het Kalbecker bos. In 1955 ontstonden bovendien de haltes ‘Vornick’ bij het restaurant ‘Jan an de Fähr’ en ‘Buckholt’ (aan de Kruisbecksweg) voor het schoolverkeer. Op 26.5.1963 werd het personenverkeer tussen Uedem en Goch stilgelegd. Ter herinnering aan het vroegere Duits lijntje plaatste de Heimat- und Verkehrsverein Goch in 1980 een monument in het Kalbecker bos.”
Op dit monument staat de volgende Duitse tekst:
“Die Straße L 77 führt über die frühere Bahnlinie Vlissingen (Holland) – St. Petersburg (Leningrad/Russland). Im Jahre 1878 erfolgte die Freigabe der Strecke. Nach dem Zweiten Weltkrieg – viele Brückenbauwerke waren zerstört – wurde sie stillgelegt. Die ‘Boxteler Bahn’ – eine wichtige Teilstrecke der oben zitierten Linie – verband die Bahnhöfe Boxtel – Gennep (Holland) – Goch – Wesel.“
4 Kakenbruch en het kabelpontje
“Even verderop ligt het kleine kabelpontje ‘Jan an de Fähr’, dat tot op de dag van vandaag, door het draaien aan een zwengel, via een kabel naar de overkant wordt getrokken.”
5 Duitse oorlogsgraven bij Weeze
6 St. Cyriacuskerk, Weeze en landgoed Hertefeld
Finish: Alter Markt, Weeze
Start: Alter Markt, Weeze
B. Weeze-Kevelaer, 8,5 km
7 Kasteel Wissen
8 Kevelaer3
Gerard Reve schrijft in brieven aan Simon Carmiggelt over de bedevaart naar Kevelaer, de grootste Mariabedevaartplaats van Noordwest-Europa:
Veenendaal, 7 juli 1971
“Misschien gaan Woelrat en ik op 8 augustus mede op een dagbedevaart door de R.K. Kerk alhier georganiseerd, naar het beroemde Marienheiligtum in Kevelaer, niet ver over de Duitse grens, waarvan Heine reeds in zijn Die Wallfahrt nach Kevlaar, geloof ik, zingt.”
Veenendaal, 24 juli 1971
“Ik moet me opgeven bij de Heer Diergaarde, als ik op 8 augustus mede wil gaan op bedevaart naar Kevelaer. De Kerk is kennelijk toch een circus.”
Veenendaal, 11 augustus 1971
“Zondag waren we gedrieën in Kevelaer, een kilometer of twintig over de grens, waar de eenvoudige marskramer Hendrik Busman in 1641 onderweg op de heide de Maagd tegen hem hoorde praten, terwijl thuis zijn vrouw een ‘vreemd licht’ zag. Op de plek, toen midden op de heide, verrees in 1643 een kleine kapel, want de Maagd wenste slechts ‘een klein kappelleken’.”
Veenendaal, 27 september 1971
“Ik was vrijdagmiddag met Henk in Kevelaer. We zaten op één van de banken vóór de Gnadenkapel, en keken naar de schrijn tussen de twee eeuwige rode lampen […]”
Veenendaal, 12 oktober 1971
“Op 3 oktober waren we in Kevelaer, waar het dubbele Maria-visioen van 1641 werd gevierd met een mis van Mozart voor 3½ duizend mensen, van wie de meesten moesten staan. Daarna, op het plein, veel koper en trompetten van een fanfarekorps, en liederen vóór de Gnadenkapel.”4
Finish: Kapellenplatz, Kevelaer
Om 13:30 uur stap ik op de Kapellenplatz de basiliek binnen. De ‘Pilgermesse, Haaksbergen / NL’ is net begonnen, met medewerking van het Bonifatiuskoor. Mijn bus, de SB46, zou eigenlijk om 14:15 uur vanaf het Bahnhof vertrekken. Omdat de chauffeur nog met een collega staat te praten, vertrekken we uiteindelijk vijf minuten te laat. Om de vertraging in te halen, rijden we anderhalf uur lang op hoge snelheid naar Nijmegen.
We reizen via Airport Weeze en passeren de voormalige Britse Astra-bioscoop, waarin tegenwoordig het RAF Museum Laarbruch-Weeze e.V. is gevestigd. Volgens de website van het museum is er op 1 mei 2026 een nieuwe plaquette onthuld bij het gemeentehuis in Nieuw-Bergen: een replica van de vorige, die bij een verbouwing was verwijderd. Deze gedenkplaat herdenkt de twee dodelijke slachtoffers van de IRA-aanslag die in de nacht na Koninginnedag in 1988 plaatsvond. De Britse militairen John Baxter (21) en John Reid (22) kwamen destijds om het leven toen de auto waarin ze instapten ontplofte. Hun collega Andrew Kelly werd zwaargewond overgebracht naar het ziekenhuis in Venray5 en overleefde de aanslag. De soldaten waren gestationeerd op vliegbasis Laarbruch, het huidige Airport Weeze.
Diezelfde nacht, ongeveer een uur vóór de ontploffing in Nieuw-Bergen, schoot de IRA in de Emile Seipgensstraat in Roermond de 20-jarige Britse soldaat Ian Shinner dood met 25 tot 30 kogels. Hij zat op dat moment in zijn geparkeerde auto achter schouwburg De Oranjerie, het huidige Theaterhotel. Zijn twee medepassagiers, R. Garth en I. Lewis, raakten hierbij zwaargewond. Hoewel de identiteit van de twee daders bekend is, zijn ze voor deze aanslagen nooit veroordeeld.6 Leg dat maar eens uit.
De volgende dag lees ik op de tentoonstelling Criminaliteit in Limburg. Over de grens in het Limburgs Museum in Venlo de ‘Verklaring van [een] overlevend slachtoffer van de autobomaanslag in Nieuw Bergen, 1988’.7
Kevelaer Bahnhof
SB46 Nijmegen Centraal Station
Nijmegen Centraal
Zaterdag
Nijmegen
SB46 Kevelaer Bahnhof
Kevelaer Bahnhof
Om 06:40 uur stap ik in het donker in de bus in Nijmegen, om 08:10 uur stap ik er in Kevelaer in het licht weer uit. De jongeman van vorige week stapt nu wel uit bij halte Galgensteeg. Vorige week drukte hij te laat op de stopknop – pas voor Maasstraße/GochN – en bleef toen maar zitten tot Goch. We maken een tussenstop op Airport Weeze waar de chauffeur een sigaret rookt, waarna we samen weer verder rijden.
“Als de stralen van een ster leiden de straten van het stadje Kevelaer naar de met linden begroeide ‘Kapellenplatz’ […]”
Start: Kapellenplatz, Kevelaer
Op de Kapellenplatz wordt voor de Gnadenkapelle een mis opgedragen. Een pelgrima loopt met wandelstokken voor me uit in de Hauptstraße. In de Sonnenstraße haal ik haar in. Tot aan de Kanalweg tussen Twisteden en Lüllingen – langs het Nierskanal – zie ik haar in de verte achter me lopen, daarna verdwijnt ze uit het zicht.
Etappe 4 Kevelaer-Straelen, 29,5 km: Deeletappe 4A Kevelaer-Walbeck, 18,5 km
1 Twisteden
2 Nierskanaal
3 Lüllingen
Ik dwaal als Don Quichot en Sancho Panza door een bos waar bomen worden gerooid en windmolens gebouwd.
“Vorsicht Eiswurf! Achtung! Bei winterlichen Bedingungen wird von der Nutzung der Wege im Umkreis der Windenergieanlagen abgeraten! Auch bei Stillstand des Rotors! Die Grünwerke GmbH”
Ergens onderweg komen ‘we’ een processie tegen met een kruisbeeld voorop.
4 Kasteel Steprath
Haus Steprath, Am Bröckelken 35, Geldern
5 Kasteel Walbeck
Schloss Walbeck, Am Schloss Walbeck 31, Geldern
6 Walbeck – het mekka voor de aspergeliefhebber
7 De windmolens van Walbeck
8 St.-Nicolaaskerk en Luciakapel, Walbeck
Finish: St. Nikolaus, Walbeck
Start: St. Nikolaus, Walbeck
Etappe 4 Kevelaer-Straelen, 29,5 km: Deeletappe 4B Walbeck-Straelen, 11 km
Metal dreunt door het Walbecker Wald, want het Mett4All-festival is bezig in het Waldfreibad Walbeck.
Ik loop een deel van deeletappe 4B van Walbeck naar Straelen, totdat het Jacobspad op de Maasstraße in Walbeck linksaf slaat naar de Heesekerweg. Vanaf dat punt steek ik de grens over en loop ik nog drieënhalve kilometer door richting Arcen. Bij de rotonde op de N271 stopt elk half uur de Limburgliner naar Nijmegen. Dit is de enige manier om in anderhalf uur met het openbaar vervoer thuis te komen. De volgende wandeldag loop ik dezelfde route weer terug.
Heesekerweg, Geldern-Walbeck
Loop verder over de Maasstraße 500 m
Sla rechtsaf naar de Walbeckerweg 950 m
Sla rechtsaf naar de Lingsforterweg 2 km
Er loopt een witte puntmuts voor me uit op het fietspad van de Lingsforterweg – naar later blijkt omdat het fantasyfestival Elfia in de Kasteeltuinen bezig is.
Arcen, Rotonde N721
383 Nijmegen CS
Nijmegen, Centraal Station
Om 13:57 uur arriveer ik bij bushalte Arcen, Rotonde N271, precies op de halfuursvertrektijd. De bus zelf is wat later. Onderweg stoppen we bij halte Nieuw Bergen, Gemeentehuis. Vlak daarachter, op het Raadhuisplein, bevindt zich de gedenkplaat voor de slachtoffers van de IRA-aanslag in 1988.
Vanaf de rotonde in Mook volgt de bus de route van de intocht van de Vierdaagse. Maar dat is een ander verhaal.8
Zaterdag
Thuis ben ik ingekluisd tussen tijdelijke houten wanden; alleen door een plexiglasruit kan ik nog naar buiten kijken. Daar is het donker.
De bus naar Kevelaer is al vertrokken als ik vier minuten later, om 06:44 uur, richting Venlo vertrek.
Nijmegen Centraal
383 Venlo Busstation
Arcen, Rotonde N271
Op vrijdag 29 december 2023 stapte ik hier uit de bus vanuit Venlo voor etappe 12 (Arcen-Venlo) van het langeafstandswandelpad Rondje Limburg, dat ik in 2024 als zevende wandelaar voltooide.9 Bij het begin en het einde van elke etappe check je in en uit met een digitale stempelkaart via een QR-code: “Je vindt checkpoint Arcen langs de rotonde van de Rijksstraatweg (N271) en de Lingsforterweg. Het checkpoint met de QR code om je stempelkaart bij te werken vind je op het routepaaltje naast het bord met fietsknooppunt 94 en wandelknooppunt 65 van ‘Wandelen in Venlo’.”10
Omdat ik te vroeg uit het hotel was vertrokken, liep ik het eerste uur door de regen in een donker bos op Landgoed Arcen, richting de Ravenvennen. Gelukkig had ik een Black Diamond-hoofdlamp en een Duracell-zaklamp bij me.
Loop over de Lingsforterweg 2 km
Sla linksaf naar de Walbeckerweg 950 m
Loop verder over de Maasstraße 500 m
Heesekerweg, Geldern-Walbeck
Alternatieve route: Je kunt ook 700 meter doorlopen op de Lingsforterweg en vervolgens de weg 700 meter over de Arcener Straße vervolgen. Sla bij de kruising met de Große Feld in Straelen-Auwel rechtsaf om weer op het Jacobspad uit te komen. Je slaat dan een paar kilometer van het Jacobspad over, maar volgens Harry Rullman, die op zijn website verslag deed van zijn tocht over het Jacobspad Limburg in 2018, mis je eigenlijk niet veel: “Het stuk na Walbeck stelt weinig voor, nietszeggend landbouwgebied. Het maakt de laatste 10 km naar Straelen lastig, ik ben dan ook blij als ik eindelijk de stad in kan lopen.” In zijn conclusie over het Jacobspad Limburg geeft hij aan dat hij minder genoot “van de doorgaande stukken over asfalt door landbouwgebieden”, bijvoorbeeld tussen Kevelaer en Straelen.11
Via de Lingsforterweg wandel ik langs grenswinkel Peeters in Arcen naar het Jacobspad. Deze grensovergang doet me denken aan Backus aan de Grens, iets zuiderlijker aan de Herungerberg 417 in Venlo. Op die plek vond op 9 november 1939 – Schicksalstag – het historische Venlo-incident plaats. In 2023 liep ik daar vanuit het Van der Valk hotel Venlo naartoe.
Café Backus was die dag de afgesproken ontmoetingsplek tussen de Britse SIS-agenten (tegenwoordig MI6) Sigismund Payne Best en Richard Henry Stevens, en vermeende tegenstanders van het Hitler-regime. In werkelijkheid bleek het een valstrik van de Duitse Sicherheitsdienst (SD). De Britse agenten werden voor het café gewelddadig overmeesterd en ontvoerd door een Duits overvalcommando. Zij waren niet de enige slachtoffers: ook hun Nederlandse chauffeur Jan Lemmens en de 33-jarige eerste luitenant der infanterie Dirk Klop werden meegevoerd. Klop, die dienstdeed bij de Generale Staf in Den Haag, raakte bij de schietpartij zwaargewond en overleed kort daarna in een ziekenhuis in Düsseldorf. Jan Lemmens werd uiteindelijk vrijgelaten. Het pand van het toenmalige Café Backus bestaat nog steeds, maar is onherkenbaar veranderd. De familie Backus vormde het café in 1989 om tot een grote supermarkt. Van de oorspronkelijke herberg uit 1875 is inmiddels niets meer te zien. Drie straten op de Herungerberg herinneren nog aan het historische Venlo-incident: de Negen Novemberweg, de Luitenant Klopweg en de Kapitein Bestweg.
Hitler gebruikte de gebeurtenis om aan te tonen dat Nederland zijn neutraliteit had geschonden, omdat luitenant Klop nauw bij de zaak betrokken was. Uiteindelijk werd het voorval in Venlo zelfs expliciet opgenomen in de officiële Duitse oorlogsverklaring aan Nederland.
Etappe 4 Kevelaer-Straelen, 29,5 km: Deeletappe 4B Walbeck-Straelen, 11 km
9 Groente- en bloementeelt in de omgeving van Straelen
10 Fossa Eugeniana
“Vanaf de Romeinse tijd tot in de 20e eeuw zijn er bijna twintig pogingen gedaan om de beide machtige rivieren van de Niederrheinse laagvlakte in hun benedenlopen met elkaar te verbinden. Het enige project van betekenis dat slaagde, was de aanleg van het Maas-Waal-kanaal.”
11 Windmolen aan de “Gieselberg” in Straelen
12 Straelen
Finish: Markt met St. Peter en Paul, Straelen
Op de markt drink ik een Kännchen Kaffee bij Kaffee Krone. Het ‘Netz’ werkt nog niet, dus reken ik contant af met een briefje van 50 uit de in Duitsland noodzakelijke noodvoorraad.
Start: Markt met St. Peter en Paul, Straelen
Etappe 5 Straelen-Steyl, 19 km: Deeletappe 5A Straelen-Venlo, 13 km
1 Ontginningsgebied “Kastanienburg” in het Straelener Veen
2 Landgoed “Kastanienburg”
“Het toeval wil dat juist in deze boerderij, als laatste station op de Duitse jacobsweg, door nota bene een familie Jacobs een café wordt gedreven; een mooie gelegenheid om even op adem te komen.”
Bij Bauerncafé Jacobs wordt vandaag echter een bruiloft gevierd. De bruidsstoet arriveert net achter mij op de Grenzweg.
3 Zandvlakten in het Nederlands-Duitse grensgebied en duinen langs de Maas
4 Zwart Water
Vanaf de Venkoelen in het Zwart Water loop ik via Schandelo en de Schandeloselaan naar Venlo. Op een lantaarnpaal wijst een sticker met een pijl naar links: ‘Pelgrimsweg naar Santiago. Refugio’. Deze refugio op de Albertushof aan de Hakkestraat 26 is vorig jaar gesloten na het vertrek van de laatste zusters. Ik steek de Nijmeegseweg over naar de Van der Grintenstraat, nabij het Van der Valk-hotel. Vanaf daar bezocht ik in 2023 de Kapel van Genooy.
5 De Kapel van Genooy
“Na diverse uitbreidingen en wijzigingen werd de kapel tenslotte in 1917 door de architect Pierre Cuypers verder uitgebreid en voorzien van een kooromgang. Hierdoor is de oorspronkelijke Loreto-kapel nauwelijks meer te herkennen. De bedevaartgangers die deze kapel bezoeken komen niet alleen uit Venlo, maar uit heel Limburg en uit de Nederlands-Duitse grensstreek.”
Volgens mij komen de meeste bezoekers tegenwoordig vooral voor de naastgelegen Koffieschenkerij Genuujerie.
6 Venlo
Het Jacobspad loopt in Venlo, op de hoek van de Lichtenberg en het Helschriksel, langs de Jacobskapel, waar je kantoorruimte kunt huren: “De Sint Jacobskapel is het enige overgebleven gedeelte van het oorspronkelijke Sint Jacobs-gasthuis-complex. Het Sint Jacobsgasthuis was een gasthuis gewijd aan Jakobus de Meerdere en in eerste instantie bedoeld voor pelgrims op de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella.”12
Finish: Markt, Venlo
11:00 Museum van Bommel van Dam, Keulsepoort 1, Venlo
Museum van Bommel van Dam werd in 1971 geopend aan de Deken van Oppensingel 6 in het Julianapark. Maarten en Reina van Bommel-van Dam woonden in de bungalow naast het museum en konden via een verbindingsdeur hun collectie moderne kunst dag en nacht bezoeken. In 1992 bezocht ik eenmalig het oude, voor de tentoonstelling Pop & Advertising tot supermarkt omgevormde Museum van Bommel van Dam. Ik kocht er een handgesigneerde computerprint van Woody van Amen uit 1991. Dat was tevens het jaar waarin Maarten van Bommel overleed. Zijn vrouw Reina leefde daarna nog tot 2008 in hun bungalow. In 2021 opende het nieuwe Van Bommel van Dam in het oude hoofdpostkantoor De Keulse Poort. Tegenwoordig bezoek ik regelmatig het nieuwe museum en het bijbehorende museumcafé Reina.
Venlo
Stoptrein Nijmegen
Nijmegen
Donderdag
06:38 Nijmegen
Stoptrein Roermond
07:30 Venlo
Start: Markt, Venlo
In Venlo blijf ik zitten in de stoptrein naar Roermond, om uit te stappen op het perron in Tegelen. Vandaar wandel ik de twee kilometer naar Steyl. De route van deeletappe 5B (Venlo-Steyl, 6 kilometer langs de Maas) liep ik namelijk in 2023 al, tijdens een expeditie naar het Missiemuseum.
Etappe 5 Straelen-Steyl, 19 km: Deeletappe 5B Venlo-Steyl, 6 km
Aan weerszijden van de Maasbrug staan De Wachters (2007) van Shinkichi Tajiri. De kunstenaar woonde tot zijn dood in Kasteel Scheres aan de Napoleonsbaan Zuid 12 in Baarlo, een dorp dat je met het veer vanuit Steyl bereikt. Tegenwoordig woont zijn familie in het kasteel, waar nu ook The Shinkichi Tajiri Estate is gevestigd. Zij brachten een heruitgave uit van het fotoboek dat Tajiri oorspronkelijk in 1971 publiceerde, met daarin 550 foto’s van de 43 kilometer lange Berlijnse Muur tussen West- en Oost-Berlijn. Ik bekeek dit boek ter voorbereiding op mijn wandeling over de 160 kilometer lange Mauerweg.13
7 Tegelen
Na de eerdere wandeling van Venlo naar Steyl liep ik naar station Tegelen om de trein terug te nemen. Iets verderop zag ik een grote boog in een park: het bleek de tribune van Openluchttheater De Doolhof te zijn. Hier worden elke vijf jaar de Passiespelen gehouden – de verre voorloper van The Passion. Tijdens een bezoek aan De Doolhof in 1997 herinnerde Gerard Reve zich dat hij er aan het eind van de jaren veertig eens verslag van uitbracht voor een krant: “Er kwam geen eind aan, ze bleven maar met dat kruis slepen, wel 4,5 uur lang.”14
Dit jaar vond de 22e editie plaats onder de titel Kruisig mij. Tegelijkertijd werd het honderdjarig bestaan gevierd, omdat de oprichtingsvergadering in 1926 plaatsvond in Café Den Gouden Berg aan de Sint-Martinusstraat 2. De eerste Passiespelen werden uiteindelijk in 1931 opgevoerd.
Terug op het station bleek het zwevende perron op een viaduct te zijn gestut.
8 Steyl
“Het bijzondere van het kloosterdorp Steyl is, dat alle monumentale gebouwen in een tijdsbestek van enkele tientallen jaren zijn gebouwd zodat een architectonisch harmonieus beeld is ontstaan.”
“Naast de kloosters bevinden zich nog enkele dienstgebouwen, een drukkerij en een missiemuseum met een omvangrijke verzameling voorwerpen uit de missiegebieden. “
11:00 Missiemuseum, Veerweg 6, Steyl
Het Missiemuseum is een teletijdmachine naar een eeuw geleden. Bezoek het voor het te laat is.
Finish: Missiehuis, Steyl
Sint Michaëlstraat 7, Steyl
Start: Missiehuis, Steyl
Etappe 6 Steyl-Roermond, 21 km
1 Botanische tuin “Jochum-Hof”, Steyl
Maashoek 2-b, Steyl
2 Kapel van O.L. Vrouw Hulp in alle Nood te Geloo
Op de muur van de kapel aan de Geloër Kapelweg hangt een bordje ‘Wegwijs naar het Sint-Jacobus-kapelke’ met de tekst: “Beste pelgrim op het Jacobspad. Deze kapel van Geloo ligt langs de route van het Jacobspad naar Santiago, als u deze blijft volgen, dan komt u na ca. 1 km uit bij de rotonde Geloërveld. Bij deze rotonde kunt u even linksaf gaan om een bezoek te brengen aan een Sint Jacobus-kapelke, dit vindt u na ca. 100 m. rechts. Met vriendelijke groet en Buen Camino. Jan Coopmans, routebeheerder.” Bij de rotonde Geloërveld ben ik deze aanwijzing alweer vergeten. De kapel blijkt gebouwd te zijn door Jan Coopmans zelf, die ernaast woont op de Tegelseweg 34, als dank voor een geslaagde pelgrimstocht naar Santiago de Compostela.15
De omweg naar Café Maalbekerhöhe
Vanaf de Bosheideweg loop ik om EuroParcs Maasduinen heen, door het struikgewas, naar Café Maalbekerhöhe: een afgelegen café in het bos op de grens van Nederland en Duitsland, dat alleen op zondag tussen 11:00 en 22:00 uur geopend is. Dit is de vierde keer dat ik hier ben. De eerste keer — tijdens etappe 22 (Venlo-Swalmen) van het Pieterpad — was ik de enige klant en werd ik bediend door Truusje. De tweede keer, bij Rondje Limburg, en de derde keer, vanuit Kaldenkirchen, was het café gesloten.
Café Maalbeekerhöhe, Maalbekerweg 26, Belfeld, Truus Janssen-Manders
“De officiële naam van deze horecazaak wordt door Belfeldse en Tegelse bezoekers bijna nooit gebruikt. Dit bruin café is plaatselijk beter bekend als ‘Tuuenke Jansse’. Tuuenke was de opa van de huidige uitbaatster. Hij liet deze zaak in 1931 bouwen. Links is de deur naar de gelagkamer en via de rechterdeur kwam je vroeger in de winkel. De dochter van Tuuenke, Truu, stond achter de toog. Samen met haar man Sjeng Manders runde ze het café tot 1996. Toen nam dochter Truusje het werk van haar ouders over.”16
Via de Maalbekerweg loop ik terug naar het Jacobspad. Het Jacobspad loopt na de Bovenste Schorfweg in Belfeld gedeeltelijk gelijk op met het Pieterpad en etappe 13 van Rondje Limburg (Venlo-Swalmen). Voorbij Boscafé De Grens in Reuver, de poort naar het Brachterwald bij de Witte Steen, gaat het Jacobspad ‘immer geradeaus’ over de Prinsendijk op de Nederlands-Duitse grens richting Roermond. Een eindeloos bospad, net zoals het Pieterpad eigenlijk een eindeloos bospad door Nederland is.
3 Brachterwald
4 De Witte Steen en het Meerlebroek
Boscafé De Grens, Keulseweg 202, Reuver
Ik pauzeer bij Boscafé De Grens met koffie en rijstevlaai met slagroom. Het café is ‘opgehipt’ sinds de eerste keer dat ik hier kwam, met houtsnippers op de terrasvloer, vergelijkbaar met Boscafé ’t Hijgend Hert in Vijlen. De Witte Stein aan de overkant is voorgoed gesloten. Of op zijn Duits op Facebook: “Der Weiße Stein ist ab SOFORT geschlossen.”
5 Swalmen aan de Swalm
6 Asselt
“De St.-Dionysiuskerk in Asselt staat op één van de meest schilderachtige plekjes van deze etappe. […] Tijdens de restauratie in 1916-1917 werd de kerk door Pierre Cuypers aan de westelijke zijde uitgebreid.”
7 Roermond
“Aan de buitenkant van de [St.-Christoffel]kerk kan men door het venster het armreliek van Jacobus aanschouwen, hetwelk ingebouwd is in de Jacobuskapel, die evenals de refugio onder het patronaatschap van de Jacobusbroederschap staat.”
Finish: Markt, Roermond
Refugio, Grote Kerkstraat 2, Roermond17
Om 15:00 uur sta ik op het Stationsplein in Roermond en vraag ik me af waarom het hier zo leeg is. En waar is ROER💋 gebleven? De terugweg via ‘s-Hertogenbosch is gestremd. Om half vier vertrek ik met de stoptrein naar Nijmegen, waar ik rond vijf uur aankom. Maar goed dat ik het eerder gelopen gedeelte tussen Venlo en Steyl heb overgeslagen. De route was sowieso al een paar kilometer langer dan de wandelgids aangaf, waardoor ik weer een hele ‘werkendag’ onderweg ben geweest.
Roermond
Stoptrein Nijmegen
Nijmegen
De volgende etappes vanuit het net geopende Hotel Maastricht-Maas.
Zondag
Maastricht
Intercity Utrecht
Roermond
Start: Markt Roermond
Etappe 7 Roermond-Maaseik, 28 km
1 Voorstad St. Jacob
“Al vanaf de 14e eeuw is de ommuurde stad Roermond via een brug met de overkant van de Roer verbonden. Hier ligt Voorstad St. Jacob, waarvan de waterput en bijbehorende putvereniging aan de heilige Jacobus waren gewijd. Vroeger bevond zich hier ook een herberg voor pelgrims. De in 1456 gebouwde Jakobskapel werd tijdens oorlogshandelingen rond 1580 verwoest en daarna niet opnieuw opgebouwd. Pas in 1940 kwam er weer een nieuwe parochiekerk en ook deze is aan de heilige gewijd.”
“Na de verlegging van de Maas in 1342 ontstond op de tussen Roer en Maas gelegen strook land Voorstad St. Jacob. Langs de straat staat een aantal fraaie huizen, waarin alle elementen van de Maaslandse bouwkunst zijn terug te vinden. In 1940 werd hier de nieuwe St.-Jacobskerk gebouwd die vanwege haar kleur ook wel het witte kerkje wordt genoemd. Omdat de parochie over weinig geld beschikte, is de kerk zeer bescheiden uitgevallen. Het gebouw verloor in 1998 zijn kerkelijke functie en wordt sindsdien als buurtcentrum gebruikt; een theaterzaal is er dwars op geplaatst. Bij de brug tegenover de kerk staat een beeld van Jacobus van de hand van Dolf Wong.”
“Vanwege de komst van pelgrims sinds 1999 heeft de Roermondse broederschap onderzocht of het Witte Kerkje als gasthuis voor passerende pelgrims zou kunnen fungeren, maar uiteindelijk heeft men onder de sacristie van de kathedraal een eenvoudige overnachtingsplaats (refugio) gemaakt.”18
2 Natuurgebied Linnerweerd
3 Heel
4 Wessem
“Van de St.-Medarduskerk restte na de oorlog slechts een ruïne. In de periode 1949-1951 werd zij herbouwd. De architect F. Peutz heeft zich hierbij sterk laten beïnvloeden door het ontwerp van de eerdere kerk, die een koor in de vorm van een klaverblad bezat.”19
“Voor de kerk staat een kudde koeien in brons, een monument dat naar aanleiding van de gemeentelijke herindeling in 1991 door de kunstenaar Dolf Wong werd vervaardigd.”
5 Thorn
“Vanwege de witgekalkte huizen wordt Thorn ook wel ‘het witte stadje’ genoemd.”
6 Het Jacobskapelletje van Thorn [tegenover Kessenicherweg 5]
“Kort voordat we het stadje verlaten, loopt de route langs een fraai bedehuisje uit baksteen dat aan de heilige Jacobus is gewijd. Het werd in 2000 door een inwoner van Thorn gebouwd uit dankbaarheid. Hiermee haakte hij aan bij een eeuwenoude traditie. Bij het betreden van het huisje valt de blik op een beeld van Jacobus en diverse religieuze voorwerpen. Verder treft men er de mededeling aan, dat de voorbijtrekkende pelgrim zijn bezoek aan Thorn met een stempel in de pelgrimspas kan laten bevestigen.”
7 Kessenich
“Voorbij Thorn in Kessenich, verenigt onze route zich met de pelgrimsroute uit het noorden van Nederland.”
Hotel De Spaenjerd, Maasstraat 84, Kinrooi
8 Aldeneik
9 Maaseik
“Van de weg die van het noorden naar de markt loopt, komt men voorbij de ‘St.-Jacopskercke’.”
Finish: Markt, Maaseik
Bospoort
63 Maastricht Station
Maastricht
Maandag
Maastricht
63 Maaseik Van Eycklaan
Bospoort
Start: Markt, Maaseik
Etappe 8 Maaseik-Sittard, 16,5 km
1 De Maasbrug bij Maaseik – een navelstreng
2 Natuur- en waterwingebied “De Rug”
3 Roosteren [Burgemeester Schoolmeestersstraat]
“Op het vervolg van de route passeert men een origineel bouwwerk dat een combinatie is van een Antoniuskapel en een transformatorhuisje.”
4 Susteren
5 Nieuwstadt
6 Millen
“Het dorpje Millen aan de grens met Duitsland behoort tot de Selfkant, […]”
7 Sittard
Finish: Markt, Sittard
Sittard
Intercity Maastricht
Maastricht
Dinsdag
Maastricht
Intercity Alkmaar
Sittard
Start: Markt, Sittard
Etappe 9 Sittard-Maastricht, 34 km: Deeletappe 9A Sittard-Houthem Sint Gerlach, 22,3 km
1 Munstergeleen
2 De steenfabriek Plinthos in Geleen
3 Holle wegen
4 Sweikhuizen
5 Spaubeek
6 Groot Genhout
7 Watertoren van Schimmert
V5 De St.-Gerlachus
“De kerk van Houthem-St. Gerlach behoort tot het landgoed St. Gerlachus, één van de belangrijkste culturele monumenten van Nederland. […] Het godshuis was inmiddels parochiekerk geworden, de overige gebouwen eigendom van Martin Jaen Schoenmaekers die er onder andere een woning in maakte. Tot 1979 vervulde het deze woonfunctie, om daarna te worden gerestaureerd en als hotel-restaurant in gebruik te worden genomen. Er voor werd in Franse stijl, opnieuw een tuin aangelegd. Intussen is er naar voorbeeld van de Spaanse refugio’s zelfs een pelgrimsonderkomen ingericht; naast die in Roermond de tweede op onze route.”
11:00 Burgemeester Quicx, Joseph Corneli Allée 1, Houthem-Sint Gerlach
Finish: Sint-Gerlachuskerk, Houthem-Sint Gerlach
Refugio, Norbertinessenhof 1, Houthem-Sint Gerlach
Houthem-St. Gerlach
Stoptrein Maastricht Randwyck
Maastricht
Woensdag
Maastricht
Stoptrein richting Aachen Hbf
Houthem-St. Gerlach
Start: Sint-Gerlachuskerk, Houthem-Sint Gerlach
Etappe 9 Sittard-Maastricht, 34 km: Deeletappe 9B Houthem Sint Gerlach-Maastricht, 13,5 km
9 Meerssen
10 Maastricht
Finish: Sint Servaasbrug, Maastricht
Start: Sint Servaasbrug, Maastricht
Etappe 10 Maastricht-Eijsden, 14 km
“Nadat we de Maas zijn overgestoken komen we eerst door de nieuwe stadswijk Céramique, waar zich het futuristische Bonnefantenmuseum en het Gouvernementshuis bevinden.” Daartussen ligt het net geopende Van der Valk Hotel Maastricht-Maas, waar ik deze week verblijf.
1 Natuurgebied “De kleine Weerd”
“Ten zuiden van het op een klein eiland gelegen Gouvernementshuis liggen de restanten van wat vroeger een groot maaseiland was: de 12 ha grote Kleine Weerd.”
“In de Kleine Weerd staat ook een monument ter ere van Jacobus Pieter Thijsse, dat vroeger bij zijn geboortehuis in Maastricht stond. Deze bioloog en natuurbeschermer (1865-1945) was de oprichter van de Vereniging van Natuurmonumenten en tevens de auteur van vele van de bekende Verkade-albums, waarin de plaatjes konden worden geplakt die bij de Verkadeproducten waren bijgesloten.”20
2 Heugem
“Rond de St.-Michaëlkerk is het oude dorpsbeeld nog herkenbaar. Al in 1157 stond hier een kerk. […] De bekende Heerlense architect Frits Peutz ontwierp in 1961 een nieuw langschip dat in navolging van de bestaande bouw in zogenoemde speklagen werd opgetrokken. Lagen rode baksteen en witte kalksteen wisselen elkaar af.”21
3 Sint Pietersberg
“Aan de andere kant van de Maas ziet men de Sint Pietersberg. […] Voor de groeve ligt een fabriekscomplex dat onder andere door de architect Frits Peutz werd ontworpen.22 Links ernaast is een grote berg puin inmiddels begroeid met bomen en struiken en heeft de bijnaam ‘D’n Observant’ gekregen.”
4 Gronsveld
5 Rijckholt
6 Het natuurgebied “Eijsder Beemden”
7 Eijsden
“Eijsden is de meest zuidelijke gemeente van Nederland. Het station van deze plaats, dat er op het eerste gezicht onbeduidend uitziet, is van historisch belang: hier zette de Duitse keizer Wilhelm II op 11 november 1918 voet op Nederlandse bodem.” Van deze zin klopt weinig: op 10 november 1918 stak de keizer de grens over bij Withuis en liep van daaruit naar het station van Eijsden.23
8 Kasteel Eijsden
“Het park is voor iedereen toegankelijk, het kasteel helaas niet. Dat is jammer, wat er bevinden zich een aantal verborgen kunstschatten in.”
9 De molens van Eijsden
10 Grenspaal 43
“Als hier niet een kegelvormige grenspaal stond, met daarop aan de ene kant de Belgische leeuw en aan de andere de Nederlandse met zwaard en zeven pijlen, dan zou ons het feit dat we de landsgrens met het Waalse België waren gepasseerd pas dan zijn opgevallen op het moment dat onze eerste ‘goeiendag’ met een ‘bonjour’ werd beantwoord.”
“Deze laatste etappe sluit aan op de Via Mosana, de route die langs de Maas naar Namen voert, en die in de door het Belgische Jacobusgenootschap ‘Les Amis de Saint Jacques de Compostelle’ uitgegeven gids Topoguide du Chemin de Saint Jacques wordt beschreven. Vanaf de Nederlands-Belgische grens is de route met rood-witte tekens gemarkeerd die – net als het door ons gebruikte Europese symbool – een jacobsschelp als voorbeeld hebben.”
Finish: Grenspaal 43 (Eijsden grens, grens Nederland-België)
Grenspaal 43, Schansweg 1, Eijsden
Loop naar het zuiden op de Schansweg 50 m
Sla rechtsaf om op de Schansweg te blijven 100 m
Sla rechtsaf naar de Schans 300 m
Steek de stuw van Lieze over 300 m
Loop langs de Maas naar de Pont de Visé 1,7 km
Steek de Pont de Visé over 250 m
Visé
Sneltrein Maastricht
Maastricht
Donderdag
Maastricht
350 Elisenbrunnen
Elisenbrunnen
Start: Domhof, Aken
Etappe 11 Aken-Gulpen, 16 km
1 De Dom van Aken
2 Hoe de “Klappergasse” zijn naam verkreeg
3 St.-Jakobskerk Aken
“Op één van de kerkramen […] is de kerkheilige te zien; een ander toont de tweede patroon Gerlachus die elke zaterdag een bedevaart van Houthem naar Aken ondernam.”
4 De dominicaanse kerk St.-Paul in Aken
5 Via Regia
6 Het pestkruid
7 Het middeleeuwse leprozenhuis “Melaten” en de “Karlsgarten”
8 Schneeberg
“Kort voor het grensdorp Lemiers vallen twee bouwwerken op, die beide, hoewel op zeer verschillende wijze, met de Tweede Wereldoorlog verband houden. Aan de rechterkant bevinden zich restanten van de ‘Westwall’, aan de linkerkant een Mariakapel.”
9 Het grensdorp Lemiers
10 Vijlen en St.-Benedictusberg
“De toren van de neogotische St.-Martinuskerk van Vijlen is vanwege haar ligging op een hoogte al van verre te zien. […] Vanaf de noordelijke rand van het dorp kan men op de tegeovergelegen, beboste heuvelrand de abdij St.-Benedictusberg zien liggen.”
11 Het klooster van de Missiezusters van Steyl
“Vlak voor Wahlwiller komt men langs het Arnold-Janssen-klooster, een vestiging van de Missiezusters van Steyl.”
“De verhuiswagens zijn volgeladen, het klooster is leeg. De laatste dertien overgebleven missiezusters van het Arnold Janssen klooster in Wahlwiller trekken vandaag voor het laatst de deur achter zich dicht.”24
12 Wahlwiller
13 Wittem
09:00-17:00 Kloosterboekwinkel Wittem, Wittemer Allee 34, Wittem
Stichting Pelgrimswegen & Voetpaden, Wittemer Allee 34, Wittem
Restaurant Oud Wittem, Wittemer Allee 36, Wittem
14 Gulpen
Finish: Markt, Gulpen
Gulpen Busstation
350 Maastricht Station
Maastricht
Vrijdag
Maastricht
350 Elisenbrunnen
Gulpen, Busstation
Start: Markt, Gulpen
Etappe 12 Gulpen-Maastricht, 16,5 km
V1 Puthuisjes in IJzeren
V2 Sibbe
1 Scheulder
2 De Van Tienhovenmolen, Wolfshuis
3 Gasthuis
4 Bemelen
5 Bemelerberg
6 Scharn
7 Maastricht, voorstad Wijk
Wyck spreek je uit als Wiek.
“De naam Wijk is afgeleid van het latijnse vicus (=voorstad). […] In de 19e eeuw werd Wijk op het spoor aangesloten en kreeg het door de bouw van het station en luxueuze woonhuizen een nieuw gezicht.”
09:00 De Poshoorn, Stationsstraat 47, Maastricht
8 Het Wijkse hospitaal voor pelgrims St. Gilles
9 De Zwarte Christus van Wijk
Finish: Sint Servaasbrug, Maastricht
Stefan Louwers
Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers/, vanaf 29 augustus 2026.
Jacobspad
Het Jacobspad is vanaf Millingen aan de Rijn bewegwijzerd. In het Duitse deel is de route goed aangegeven, maar in Nederland laat de bewegwijzering te wensen over. Daarom volg ik de route ook via de Outdooractive-app op mijn mobiel. Het GPX-bestand van de gehele route is te downloaden bij het Landschaftsverband Rheinland onder de naam: ‘Pilgerweg vom Niederrhein oder Aachen über Maastricht nach Belgien (Weg 3)‘. Op de website van de Stichting PelgrimsWegen naar Sint Jacob – die voor het laatst is bijgewerkt in 2024 – zijn GPX-bestanden van elke etappe te vinden. Deze hebben mijn voorkeur.
Harry Rullman deed op zijn website verslag van zijn tocht over het Jacobspad Limburg in 2018 en concludeert het volgende: “In Duitsland is de bewegwijzering via stickers e.d. goed verzorgd, in Nederland laat die gewoon te wensen over. Op (te) veel punten waar twijfel is over rechtdoor of afslaan ontbreekt een aanduiding. Gelukkig kon ik terugvallen op mijn mobieltje, waarin ik alle GPS-tracks had gedownload. Zonder hulp daarvan was ik, vrees ik, geregeld kilometers verkeerd gelopen. Het zal te maken hebben met de bekrompen voorschriften in Nederland inzake bestickering, maar toch.”25
De meest actuele Duitstalige wandelgids stamt uit 2008, de Nederlandstalige uitgave uit 2004. Daarnaast is er een routebeschrijving uit 2021 van de Stichting PelgrimsWegen naar Sint Jacob, waarin etappe 9 (Sittard-Maastricht) via Houthem-St. Gerlach loopt.
Literatuur
Annette Heusch-Altenstein e.a., Jacobspad. Historische Pelgrimswegen naar Santiago tussen Rijn en Maas. Deel 3. Pelgrimspad vanuit de Niederrhein of Aken via Limburg-Maastricht naar België (Keulen 2004).
Annette Heusch-Altenstein e.a., Jakobswege. Wege der Jakobspilger zwischen Rhein und Maas. Band 3. Vom Niederrhein und Aachen über Maastricht nach Belgien (Keulen 2008).
Stichting Pelgrimswegen naar St. Jacob, Routebeschrijving Jacobspad. Historische pelgrimsweg tussen Rijn en Maas. Pelgrimspad vanuit Millingen aan de Rijn door de Niederrhein of Aken via Limburg naar Eijsden (Roermond 2021).
- Joachim Witts Greatest Hits. Top 40 1998-2023. ↩︎
- Anja Settnik, ‘CDU-Idee: Rudi-Kempkes-Wanderweg. Gedenken an einen Gocher’, Rheinische Post, 31 mei 2021. ↩︎
- In 2025 publiceerde Kevelaer Marketing een flyer over het Jacobspad in het bedevaartsoord Kevelaer, getiteld Jakobsweg in Kevelaer. Wander- und Pilgerweg. ↩︎
- Gerard Reve, Brieven aan Simon C. 1971-1975 (Utrecht 1982) 45, 59, 74, 102, 111. ↩︎
- Het St. Elisabeth Ziekenhuis, waar ik op 26 april 1971 ben geboren in kamer 251. ↩︎
- ‘Nederland liet terroristen gaan’, BN DeStem, 27 april 2013. ↩︎
- Maastricht, Historisch Centrum Limburg. Toegang 08.061 Arrondissementsrechtbank Roermond, 1980-1989 (1992), inv. nr. 1875 IRA Aanslagen Roermond, 1988.
Jaar openbaar: 2064. ↩︎ - Stefan Louwers, De Vierdaagse van 1992. Een kruistocht in spijkerbroek, 2026. ↩︎
- “Voltooid op ma, 20-05-2024. S. Louwers, Nijmegen, Nederland”, ‘Walk of Fame. Rondje Limburg’, rondjelimburg.nl. ↩︎
- ‘Checkpoint Arcen’, rondjelimburg.nl. ↩︎
- Harry Rullman, ’28 Augustus 2018: Van Kevelaer naar Straelen 30 km’, harrynaarsantiago.nl; ‘Conclusie’, harrynaarsantiago.nl. ↩︎
- ‘Historie’, jacobskapel.nl. ↩︎
- Shinkichi Tajiri, The Berlin Wall (Baarlo 2005-2009).
Stefan Louwers, Mauerweg. Berlijn 1989-2024, 2026. ↩︎ - Adri Gorissen, ‘Tocht langs kloosters hele toer voor Gerard Reve, Dagblad voor Noord-Limburg, 24 maart 1997. ↩︎
- ‘De Sint Jacobuskapel’, belfeld.nu. ↩︎
- ‘Café Maalbekerhöhe’, belfeld.nu. ↩︎
- ‘Refugio’, broederschapheiligejacobus.nl. ↩︎
- ‘Historie’, hetwittekerkje.nl. ↩︎
- Zie voor meer informatie over Frits Peutz: De Vierdaagse van 1992. Woensdag 22 juli. ↩︎
- Het geboortehuis van Jac. P. Thijsse is de voormalige Commandantswoning van de Sint-Pieterskazerne in Maastricht. ↩︎
- Zie voor meer informatie over Frits Peutz: De Vierdaagse van 1992. Woensdag 22 juli. ↩︎
- Ibidem. ↩︎
- Stefan Louwers, Ergens in… Eijsden: De vlucht van Wilhelm II naar Nederland, 1993. ↩︎
- ‘Missiezusters van het Arnold Janssen klooster verhuizen naar Steyl’, L1nieuws, 31 augustus 2017. ↩︎
- Harry Rullman, ‘Conclusie’, harrynaarsantiago.nl. ↩︎