“1989
9./10. November
‘Die Mauer’ weg.”
Peter O. Chotjewitz, Mein Freund Klaus (Berlijn 2014) 493.
Op de zaterdag dat ik naar Berlijn wil reizen, rijden er geen treinen tussen Nijmegen en Arnhem. Werkzaamheden op het laatste moment, ook een dag eerder. Op vrijdag 19 april 2024 neem ik daarom om 14:00 uur bus 33 naar Arnhem via Gendt, en check om 15:30 uur in bij ibis styles Arnhem Centrum. Een kamer met uitzicht op Arnhem CS.
Proloog: Meneer Louwers neemt de trein1
Op zaterdag 20 april 2024 vertrekt om 7:37 uur de ICE vanuit Arnhem naar Duisburg. Twee toeristen komen er net na vertrek achter dat ze beroofd zijn door de man die voor me uitstapte toen ik de trein in ging. Om 9:10 uur in Duisburg, waar op 24 juli 2010 de Berlijnse Love Parade letterlijk haar dood vond. Overstap op de Intercity-Express naar Berlin Hauptbahnhof. De route die ik al jaren neem, als alternatief voor de Intercity Berlijn vanuit Deventer, het restauratierijtuig met de blikken halve liter bier. Uitverkocht bij aankomst.
Uitstappen in Berlin-Spandau, en vandaar de S-Bahn naar station Savignyplatz. De lift komt uit op de begane grond in de Bleibtreustrasse. Door de Else-Ury-Bogen, over de Savignyplatz, rechtsaf in de Grolmanstraße, linksaf door de Savigny Passage en Jeanne-Mammen-Bogen naar hotel Hampton by Hilton Berlin City West in de Uhlandstraße.
Kamer 709 op de bovenste verdieping aan de achterkant aan het eind van de gang. Een ruime kamer met balkon met uitzicht op de achterkant van de Paris Bar, het restaurant uit 1979 in de Kantstraße 152 van wijlen Michel Würthle, met binnen aan de wand Paris Bar van zijn kunstenaarsvriend Martin Kippenberger (1953-1997).
Een ruim balkon, maar niet zo groot als het balkon van kamer 702 – volgens de receptiemedewerkster bij het verblijf in 2018 de mooiste kamer van het hotel – dat aan de voorkant de hoek omslaat.
De Kantstraße richting Bahnhof Zoo. Door HIT Supermarkt Ullrich onder de S-Bahnbogen naar de Hardenbergstraße.
Filet Mignon bij Block House Bikini Am Zoo Palast. In de kelder van het gerenoveerde Bikinihaus bevond zich tot 2008 discotheek Tanz-Arena Linientreu.
Terug over de Kurfürstendamm. Op nummer 15 een ‘Berliner Gedenktafel’ voor Joseph Roth: “Hier befand sich von 1917 bis 1986 Mampes Gute Stube Lieblingslokal des Schrifstellers Joseph Roth 2.9.1894-27.5.1939 der hier im Jahre 1932 seinen Roman Radetzkymarsch schrieb.”
In de hotelbar twee koffie bij Horst, die ook alcoholvrije Gin Tonic blijkt te schenken.
Vroeg naar bed, want morgen begin ik aan een rondwandeling over de Mauerweg. 160 kilometer in zeven dagen langs de voormalige Berlijnse Muur, over de grens rondom het vroegere West-Berlijn. De meeste mensen fietsen een gedeelte van deze route.
Ik was 18 – net begonnen met de studie Geschiedenis aan de Katholieke Universiteit in Nijmegen – en koos Goodbye to Berlin2 als titel voor mijn eerste scriptie met als onderwerp de ‘Goldene Zwanziger’ (1923-1929) in het Berlijn van de Weimar-Republiek,3 met als motto: “Nee. Zelfs nu kan ik nog niet geloven dat iets van dit alles echt gebeurd is.”4
Twee weken later viel de Muur.
Berlijn 1989-2024.
Zondag 1. Hermsdorf-Potsdamer Platz, 27 km #berlinermauerweg
“Twenty thousand people
Cross Bösebrücke
Fingers are crossed
Just in case”
David Bowie, ‘Where Are We Now?’, The Next Day, 2013
Bij eerdere verblijven in dit hotel sloeg ik het ontbijt over vanwege de drukte. Nu zit ik er elke dag om 06:00 uur, samen met een paar anderen die hier voor hun werk zijn. Op het buffet staat Currywurst.
Langs bar en restaurant Diener Tattersall – waar ik de gesigneerde foto van Rainer Werner Fassbinder aan de wand weet – naar het S-Bahnhof Savignyplatz.
07:19 Savignyplatz
S7 Ostbahnhof
07:30 Berlin Friedrichstraße
07:40 Berlin Friedrichstraße
S1 Frohnau
08:05 Hermsdorf
“Die Anfahrt zum Startpunkt der 15 Kilometer langen Etappe erfolgt vom S-Bhf. Hermsdorf / Bahnhofplatz über den Waldseeweg und die Solquell- zur Veltheimstraße. Hier treffen Sie auf den Mauerweg, der Sie in östlicher Richtung zur Alten Schildower Straße bringt.”
De eerste drie van veertien etappes:
1. Hermsdorf-Wollankstrasse, 15 km
2. Wollankstrasse-Nordbahnhof, 5 km
3. Nordbahnhof-Potsdamer Platz, 7 km
Een willekeurige kruising met verkeerslichten in een buitenwijk van Berlijn. Het beginpunt van 160 kilometer Mauerweg.
Het eerste slachtoffer van de Muur kom ik tegen in de Klemkestraße. Horst Frank (Lommatzsch, 7 mei 1942 – Berlin, 29 april 1962). Doodgeschoten door DDR-soldaten. Een herdenkingskruis bij een spoorviaduct: “Zum Gedenken aller Mauertoten. Am 29.04.1962 starb hier an den “Sieben Brücken” im Alter von 20 Jahren Horst Frank bei dem Versuch in die Freiheit zu gelangen.”
“Mit einem Jugendfreund hatte der 20-Jährige Horst Frank die Flucht nach West-Berlin geplant. An der Kleingartenkolonie ‘Schönholz’ waren sie am 28. April 1962 abends in den Grenzstreifen gestiegen. Als sie gegen Mitternacht endlich dabei waren, den letzten Sperrzaun zu durchschneiden, wurde Horst Frank von zwei Grenzsoldaten bemerkt, die ihn sofort unter Beschuss nahmen. Am selben Tag noch erlag er seinen Verletzungen. Sein Freund war unbemerkt nach West-Berlin gelangt.”
Koffie en gebak bij Frühstückscafé KahveRengi, Wollankstraße 99, waar de Muur de hoek om ging in de Steegerstraße.
Voor het eerst loop ik door de Bornholmer Straße, over de Bösebrücke, de grensovergang waar de val van de Muur op de avond van 9 november 1989 begint. Vanaf 22:30 uur steken Oost-Berlijners over naar West-Berlijn. De leider van de controlepost Harald Jäger laat op eigen initiatief de grens openen, na de persconferentie waarin regeringsspreker Günter Schabowski abusievelijk ‘onmiddelijk’ antwoordt op de vraag wanneer Oost-Duitsers vrij naar het Westen mogen reizen:
“Das tritt nach meiner Kenntnis… ist das sofort, unverzüglich.“
Een journalist vraagt of dit ook voor West-Berlijn geldt.
Schabowski: “Also, doch, doch…“, en leest dan voor:
“Die ständige Ausreise kann über alle Grenzübergangsstellen der DDR zur BRD beziehungsweise zu Berlin-West erfolgen.“
Door het Mauerpark naar de Gedenkstätte Berliner Mauer aan de Bernauer Strasse, een stuk Muur gereconstrueerd voor de bezoekers van Berlijn.
De derde etappe eindigt op de Potsdamer Platz.
Asperges op Hollandse wijze, met Salzkartoffeln, Gekochter Schinken en Sauce Hollandaise, bij het vertrouwde Lindenbräu am Potsdamer Platz. Onder het circusdak van het Sony Center dat gerenoveerd wordt en waar Kino Arsenal en het filmmuseum Deutsche Kinemathek na vijfentwintig jaar verdwijnen.
Ik loop nog even naar de Leipziger Straße 126-128, waar van 1992 tot 2005 underground-techno-nachtclub Tresor gevestigd was en we buiten in de rij stonden voor Westbam, met in de kelder van het voormalige Wertheim warenhuis de kluisdeur die nu in de tentoonstelling ‘Berlin Global’ van het Stadtmuseum Berlin wordt getoond. In het Humboldt Forum, het in plaats van het Oost-Duitse Palast der Republik herbouwde Berliner Stadtschloss.5
“All of your tomorrows are a dream I never had
Everything is broken, everything unsaid
But I see all your shadows running
Circles at my feet
And you’re making all the promises that
No one never keeps”
Westbam featuring Richard Butler, ‘You Need The Drugs’, Götterstrasse, 2013
Potsdamer Platz
U2 Theodor-Heuss-Platz
Zoologischer Garten
Maandag 2. Potsdamer Platz-Schönefeld, 26 km #berlinermauer
“Had to get the train
From Potsdamer platz
You never knew that
That I could do that”
David Bowie, ‘Where Are We Now?’, The Next Day, 2013
07:13 Zoologischer Garten
U2 Spittelmarkt
07:23 Potsdamer Platz
Drie etappes van de Potsdamer Platz naar het voormalige Oost-Duitse vliegveld Berlin-Schönefeld, nu Flughafen Berlin Brandenburg, dat na jaren van uitstel in 2020 eindelijk geopend werd:
4. Potsdamer Platz-Warschauer Strasse, 7 km
5. Warschauer Strasse-Schöneweide, 13 km
6. Schöneweide-Schönefeld, 6 km
“Die Innenstadttour vom Potsdamer Platz zur Warschauer Brücke ist zwar nur sieben Kilometer lang, wegen der vielen Gedenk- und Erinnerungsorte sollten Sie aber genügend Zeit für diese Etappe einplanen.”
De Hansa-Tonstudios, Köthener Straße 38, waar David Bowie zijn Berlijns trilogie – Low, Heroes en Lodger – opnam in de Meistersaal en U2 begon aan Achtung Baby.
De Martin-Gropius-Bau, Niederkirchnerstraße 7, waar ik in 2014 de tentoonstelling ‘David Bowie’ bezocht, met een zitbank uit de Dschungl,6 de legendarische disco in de Nürnberger Straße 53, vlakbij KaDeWe. Eén jaar nadat hij na tien jaar stilte op zijn 66e verjaardag opeens een nieuwe single uitbracht: ‘Where are we now?’. Eén jaar later was ik hier opnieuw, voor de tentoonstelling ‘Fassbinder Now’.
De Zimmerstraße leidt naar Checkpoint Charlie, waar Cees Nooteboom (1933-2026) op 10 november 1989 op de hoek in Café Adler, Friedrichstraße 207, een Berlijnse notitie schreef:
“Der nächste Morgen. Freitag. Ich stehe im Café Adler hinter dem Fenster, dem letzten Café im Westteil der Stadt am Checkpoint Charlie. Your are now leaving the American Sector, und auch das ist bedeutungslos geworden, als sei selbst diese Sicherheit in Windeseile abgeblättert. Langsam strömen die Trabis durch die Grenze.”7
Café Adler sloot in 2008, is nu een Einstein Kaffee en op dit vroege tijdstip nog niet geopend. Ik drink koffie in de McDonald’s met uitzicht op het nagebouwde wachthuisje, ruim voordat de dagelijkse toeristenkermis hier weer begint.
Voor het Alex-Springer-Hochhaus – bekend van Bild – op Zimmerstraße 50 het beeld van een man in zwarte broek en wit overhemd die balanceert op de Berlijnse Muur: ‘Balanceakt’ van Stephan Balkenhol uit 2009.
Aan het eind van de Alexandrinenstraße rechtsaf, de hoek om naar de Sebastianstraße, waar op 26 februari 2024 op nummer 73 op de vijfde verdieping in appartement 0602 de vijfenzestigjarige Daniela Klette door het Landeskriminalamt Niedersachsen wordt gearresteerd. De terroriste van de Rote Armee Fraktion die sinds de vorige eeuw voortvluchtig is en al twintig jaar hier blijkt te wonen op veertig vierkante meter.8
Langs de East Side Gallery – het langste overgebleven stuk Muur van 1,3 kilometer lengte – en over de Oberbaumbrücke loop ik verder over de Mauerweg.
Wandelaars wordt geadviseerd bij de Wildenbruchstraße de bus te nemen: “Die 13 Kilometer lange Route eignet sich besonders für Radler. Spaziergänger können die Tour schon an der Wildenbruchstraße beenden, wo Anschluss zu zwei Buslinien besteht.”
Ik loop door.
“Vom Britzer Hafen führt die Etappe parallel zur neu angelegten Autobahn A113 über das Treptower Ufer des Teltowkanals.”
Tien kilometer door de natte sneeuw langs het Teltowkanaal.
En verder langs de Autobahn.
“Südlich des Teltowkanals verläuft der Berliner Mauerweg entlang der A113 durch den Landschaftspark Rudow/Altglienicke.”
Schönefeld
S9 Spandau
Savignyplatz
Friet met Currywurst in de Alt-Berliner Biersalon op de Kurfürstendamm.
Dinsdag 3. Schönefeld-Lichterfelde Süd, 28 km #berlinmauer
07:16 Savignyplatz
S9 Flughafen BER
08:08 Schönefeld
Twee etappes, waarvan alleen de eerste al te lang is voor een wandelaar: “Diese Etappe ist 16 Kilometer lang, also vor allem für Radfahrer geeignet.”
Eerst de aanlooproute naar de eerste etappe.
‘Ausgang Rudow’ van station Schönefeld.
Pestalozzistraße.
Hans-Grade-Allee.
Rudower Chaussee.
En dan houdt het op.
De eerste en enige keer deze week dat ik de weg kwijt ben. Ik kan het begin van de eerste etappe niet vinden en verdwaal in de Bertolt-Brecht-Allee. De routekaart en mijn mobiel sturen me allebei een andere kant op in deze ‘literaire’ nieuwbouwwijk in Schönefeld. Van de Alfred-Döblin-Allee, Berlin Alexanderplatz, naar de Theodor-Fontane-Allee, Effi Briest. Waar volgens het GPX-bestand een pad zou moeten zijn, is er geen. Ik loop het veld in, naar een hoogspanningsstation en zie daar in de verte in de lege vlakte een rij lantaarnpalen.
“Der ehemalige „Kolonnenweg“ der DDR-Grenztruppen ist hier zum Teil erhalten, auch Peitschenlampen stehen noch, die nachts den Grenzstreifen ausgeleuchtet haben.”
Ik ben weer op de Mauerweg.
7. Schönefeld-Lichtenrade, 16 km
8. Lichtenrade-Lichterfelde Süd, 12 km
Lichterfelde Süd
S25 Hennigsdorf
Potsdamer Platz
Potsdamer Platz
U2 Theodor-Heuss-Platz
Zoologischer Garten
Dinner for One in een leeg restaurant in de Bleibtreustraße, omdat Zillemarkt in dezelfde straat op nummer 48a afgebroken blijkt te zijn.
Beefsteak Tatar en Steak Frites.
In 1992 was ik anderhalve dag in Berlijn. Aan het eind van een reis naar Polen met bezoeken aan Poznan, Warschau, Krakau, Lublin, Majdanek en Auschwitz. Op de eerste wandeling liepen we ’s avonds van station Alexanderplatz via Unter den Linden naar de Brandenburger Tor en de Reichstag. En via de Tiergartenstraße nog verder, naar de Gedächtniskirche, Bahnhof Zoo en de Kurfürstendamm.9
En later in de zomer van hetzelfde jaar opnieuw naar Berlijn, met de nachttrein Hoek van Holland-Berlin-Warszawa-Moskwa. Aankomst om vijf uur ’s morgens. Koffie in het Pressecafé in het Aschinger-Haus bij Bahnhof Zoo. Een week Berlijn vanuit het BCA Hotel Lichtenberg in de wijk Marzahn in Berlin-Ost. Een half uur lopen van S-Bahnstation Poelchaustraße. Nog verder naar het oosten, op Cecilienstraße 241 in Berlin-Hellersdorf, woonde de ‘laatste communist’, schrijver Ronald M. Schernikau,10 die op 1 september 1989 de verkeerde kant op ‘vluchtte’, van West- naar Oost-Duitsland, en twee jaar later overleed aan Aids.
Woensdag 4. Lichterfelde Süd-Wannsee, 27 km #mauerweg
07:13 Zoologischer Garten
U2 Spittelmarkt
07:23 Potsdamer Platz
07:27 Potsdamer Platz
S25 Teltow Stadt
07:47 Lichterfelde Süd
‘Ausgang Holtheimer Weg’.
Twee etappes:
9. Lichterfelde Süd-Griebnitzsee, 15 km
10. Griebnitzsee-Wannsee, 12 km
Vanaf het viaduct over de A115 uitzicht op Raststätte Dreilinden, “Das letzte Haus in West-Berlin”, bij de voormalige grensovergang Checkpoint Bravo. Vanaf dit ‘Kontrollpunkt’ liep de Autobahn over het grondgebied van de Deutsche Demokratische Republik naar Checkpoint Alpha, de vroegere grensovergang Helmstedt-Marienborn. Deze transitsnelweg was de belangrijkste verbinding tussen West-Berlijn en West-Duitsland.
Aan de Griebnitzee de villa’s waar na de Tweede Wereldoorlog de geallieerde leiders verblijven tijdens de Conferentie van Potsdam in 1945. Truman in Haus Erlenkamp, Karl-Marx-Straße 2. Stalin in Villa Herpich, Karl-Marx-Straße 27. Churchill in Villa Urbig, Virchowstraße 23.
Koffie en gebak bij Wartmanns Café, op Waldmüllerstraße 8 in het dorp Klein Glienicke. Langs de Glienicker Brücke, de ‘spionnenbrug’, wandel ik verder naar Wannsee. Wirtshaus Moorlake en Wirtshaus Zur Pfaueninsel sla ik over. Het veer naar het Pfaueninsel vaart niet. Maar daar hoef ik ook niet te zijn.
Wannsee
S7 Ahrensfelde
Savignyplatz
Zwiebelrostbraten en Apfelstrudel met vanille-ijs bij de Dicke Wirtin, Carmerstraße 9.
Koffie op de Kurfürstendamm.
Donderdag 5. Wannsee-Staaken, 21 km #berlin
07:15 Savignyplatz
S7 Potsdam
07:32 Wannsee
08:00 Fähre Wannsee-Kladow
F10 Alt-Kladow
08:20 Fähre Kladow-Wannsee
Eén etappe en eerst met de veerboot over de Wannsee. Aan boord uitzicht op het Haus der Wannsee-Konferenz.
“Met een dwingend gebaar maande ik het publiek tot stilte. ‘Dit,’ ging ik verder, ‘is de Wannsee, aan welks oevers zich het drama van de wil, zoals u weet voltrokken heeft’.”11
11. Wannsee-Staaken, 21 km
De reis terug naar Berlijn met een regionale trein die maar één keer per uur rijdt.
Gelukkig hoef ik niet lang te wachten.
.43 Staaken
RE4 Jüterbog
.59 Berlin Hauptbahnhof
‘Maar’ 21 kilometer, dus wandel ik ’s middags door het centrum van het voormalige Oost-Berlijn ‘over’ de nieuwe metrolijn U5.12 Langs de nieuwe stations: Hauptbahnhof, Bundestag, Brandenburger Tor, Unter den Linden, Museuminsel, Rotes Rathaus, Alexanderplatz.
Diner op het draaiende plateau van de Fernsehturm, in 1992 de lokatie van de tentoonstelling ‘Rainer Werner Fassbinder: Dichter – Schauspieler – Filmemacher’, waarbij we ’s avonds zijn films bekeken in Kino Arsenal, Welserstraße 25 in voormalig West-Berlijn en Kino Babylon, Rosa-Luxemburg-Straße 31 in voormalig Oost-Berlijn. Toen het verschil tussen Oost en West nog voelbaar was.
Met de S-Bahn terug naar de Savignyplatz.
Berliner Brandstifter, de alcoholvrije Gin, is op in het hotel.
Vrijdag 6. Staaken-Hennigsdorf, 20 km #mauer
06:58 Savignyplatz
S3 Spandau
07:17 Spandau
07:29 Berlin-Spandau
RB21 Potsdam
07:32 Staaken
12. Staaken-Hennigsdorf, 20 km
Vandaag is mijn verjaardag. Ik vier het met koffie en gebak op het net geopende terras van Jagdhaus Spandau, Niederneuendorfer Allee 80, aan het Havelstrand.
In Hennigsdorf kan ik het station niet vinden. Ik vraag een voorbijganger: “Wo ist der Bahnhof?”
Hennigsdorf
S25 Teltow Stadt
Berlin Friedrichstrasse
‘Maar’ 20 kilometer, dus wandel ik ’s middags naar Windhorst, de cocktailbar in de Dorotheenstraße. Günter Windhorst had in 1999 net een eigen bar geopend, toen we hier iedere namiddag cocktails gingen drinken. Bloody Mary’s in plaats van avondeten. Hij vertelt aan Difford’s Guide: “It was not running well at the beginning, […]. It was close to the American embassy and after two years 9/11 came along and they protected me with huge security measures. They built big walls around me. I had these guys with machine guns walking around my place and everybody who wanted to pop into my bar had to get checked, like at the airport.”13
De straat waarin de bar zat was afgesloten met dranghekken en afsperringen van prikkeldraad en leek op een grensovergang tijdens de Koude Oorlog. Zandzakken voor de deur en een controlepost van de politie waar je paspoort gecontroleerd werd als je Günter wilde bezoeken. Dit jaar viert hij zijn zilveren jubileum.
Berlin Friedrichstrasse
S5 Westkreuz
Savignyplatz
Horst staat buiten het hotel te roken als ik terug kom uit de Paris Bar en roept me toe: “Er ist wieder da.” Een nieuwe fles Berliner Brandstifter alcoholvrije Gin in de hotelbar.
Zaterdag 7. Henningsdorf-Hermsdorf, 16 km #weg
07:12 Savignyplatz
S5 Strausberg Nord
07:23 Berlin Friedrichstrasse
07:33 Berlin Friedrichstrasse
S25 Hennigsdorf
08:07 Hennigsdorf
De laatste twee etappes:
13. Henningsdorf-Hohen Neudorf, 10 km
14. Hohen Neuendorf-Hermsdorf, 6 km
Vochtige ogen als ik over de Oranienburger Chaussee in een rechte lijn naar de Berliner Straße loop en het einde nader, voorbij de exclave ‘Entenschnabel’, de doodlopende straat Am Sandkrug die tot 1989 ommuurd was.
Een willekeurige kruising met verkeerslichten in een buitenwijk van Berlijn. Het eindpunt van 160 kilometer Mauerweg.
Hermsdorf
S1 Wannsee
Berlin Friedrichstrasse
Berlin Friedrichstrasse
S5 Westkreuz
Savignyplatz
Epiloog: Afscheid van Berlijn
“Sitting in the Dschungel
On Nürnberger Strasse
A man lost in time
Near KaDeWe
Just walking the dead”
David Bowie, ‘Where Are We Now?’, The Next Day, 2013
‘Maar’ 16 kilometer, dus wandel ik ’s middags de laatste wandeling in Berlijn.
Ik dwaal door West-Berlijn, in ‘mijn’ buurt rondom Bahnhof Zoo. Langs de plekken waar ik vroeger kwam. Voor zover ze nog bestaan en niet gesloten of gesloopt zijn.
Zoals Hanne am Zoo aan de Joachimsthaler Straße 1-3.
Na zijn voetbalcarrière als verdediger bij Hertha BSC en Bayern München, was Hans ‘Hanne’ Weiner tussen 2002 en 2010 de ‘Gastwirt’ van ‘Die Fußballgaststätte Deutschlands’ en ‘Hertha BSC-Fankneipe’ in het Aschinger-Haus, waar ik bij een verblijf in Berlijn dagelijks kwam.
Weißwein en Gebackener Camembert op het paar tafeltjes tellende terras, terwijl de stad aan je voorbij trok. En na het betalen van de rekening de straat oversteken naar het schuin tegenover gelegen Hotel Hardenberg.
In 2006 tijdens het ‘Sommermärchen’ – het wereldkampioenschap voetbal met de uiteindelijke winst voor gastland Duitsland – waar ik na binnenkomst in de overvolle kroeg wilde omkeren, maar Hanne persoonlijk een plek creëerde om naar de wedstrijd te kunnen kijken en een bier serveerde.
In hetzelfde jaar nam het nieuwe Berlin Hauptbahnhof de functie van Bahnhof Zoo als intercitystation over. De omzet daalde en de huur zou worden verhoogd. In december 2010 sloot Hanne am Zoo. Een nieuwe locatie werd niet gevonden.
Het Aschinger-Haus is in 2015 gesloopt voor de bouw van ZOOM Berlin, met vestigingen van Primark, Starbucks en Dunkin’ Donuts. Waar Hanne am Zoo was, is nu het hamburgerrestaurant Burgermeister.
Aan de overkant van de straat opent in 2014 het Waldorf Astoria Berlin. Ik verblijf vier nachten in kamer 702 op de zevende verdieping. Achter het hotel wordt op de Breidscheitplatz bij de Gedächtniskirche soep uitgedeeld aan daklozen. Twee jaar later, op 19 december 2016, rijdt de terrorist Anis Amri met een gestolen vrachtwagen – waarvan de chauffeur eerst door hem was doodgeschoten – op de Weihnachtsmarkt am Breitscheidplatz dertien mensen dood. De dader vlucht via Emmerich met bus SB58 naar het station van Nijmegen. Een paar dagen later wordt hij door de politie doodgeschoten in Milaan.
In 1989 werd ik 18, viel de Muur en schreef ik mijn eerste scriptie tijdens de studie Geschiedenis aan de Katholieke Universiteit in Nijmegen. Goodbye to Berlin.
Het tijdperk tussen 9 november 1989 en 11 september 2001.
“The End of History?”14
“Where are we now?”
Stefan Louwers
Postscriptum Hans ‘Hanne’ Weiner overleed op 21 augustus 2024 in Berlijn.
Berlijn: 20 tot 28 april 2024.
Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers/, 28 april tot 5 mei 2024.
Mauerweg
De route is volledig bewegwijzerd via borden op 3,60 meter Berlijnse Muur-hoogte.
De routekaarten en GPX-bestanden kunnen worden aangevraagd en/of gedownload via https://www.berlin.de/mauer/mauerweg/.
Berliner Mauerweg 1. Stadtroute: Hermsdorf – Mitte – Schönefeld
Berliner Mauerweg 2. Südroute: Schönefeld – Lichterfelde – Griebnitzsee
Berliner Mauerweg 3. Westroute: Griebnitzsee – Spandau – Hermsdorf
Links
Stefan Louwers, Berlijn 1992, 1993
Stefan Louwers, Ergens in… Berlijn, 1997
Stefan Louwers, Das Leben ist eine Baustelle’. Berlijn 1989-1998, 1998
Literatuur
Radwander- und Wanderkarte Berliner Mauerweg: entlang der ehemaligen deutsch-deutschen Grenze (Tweede oplage; Borsdorf 2021).
Michael Cramer, Berliner Mauer-Radweg. Eine Reise durch die Geschichte Berlins (Tiende oplage; Rodingersdorf 2022).
Ralf Enke, Radreiseführer. Der Berliner Mauerweg: auf 164 Kilometern durch die bewegte Geschichte Berlins (Eerste oplage; Innsbruck 2023).
Grenzgänge. 25 Wanderungen auf dem Berliner Mauerweg (Berlijn 2019).
- Vgl.: Meneer Norris neemt de trein. Nederlandse vertaling van: Cristopher Isherwood, Mr. Norris Changes Trains (Eerste druk; Londen 1935). ↩︎
- Titel van een roman van Christopher Isherwood (Eerste druk; Londen 1939). ↩︎
- Stefan Louwers, Goodbye to Berlin. Een kunststad in de krisis: de culturele opbloei van Berlijn tijdens de Weimar-republiek bezien in de vooruitgeworpen schaduw van het Nationaal-Socialisme, 25 oktober 1989. Noot van de auteur: Ik heb alleen nog het titelblad. ↩︎
- Christopher Isherwood, Afscheid van Berlijn (Tweede druk; Amsterdam 1980) 241. Vgl.: “Nee. Zelfs nu kan ik nog niet geloven dat iets van dit alles echt is gebeurd.” Christopher Isherwood, Afscheid van Berlijn (Vierde druk; Amsterdam 2023) 194. ↩︎
- Wedat Horuz, Stefan Louwers, Gerard Mentjox, Voormalig Oost-Duitsland. Achtergebleven gebied, 1993 ↩︎
- De Dschungl bestond van 15 oktober 1978 tot 31 mei 1993. https://www.dschungelberlin.de ↩︎
- Cees Nooteboom, Berliner Notizen (Frankfurt am Main 1991). ↩︎
- Stefan Louwers, De Muur, Berlijn en de RAF, 2026 ↩︎
- Rolf Wasser, ‘Uiteenlopende samenlevingen dichter bijeen. Hoe het daagt in het oosten’, Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 3 (1992) 6-9. ↩︎
- Matthias Frings, Der letzte Kommunist. Das traumhafte Leben des Ronald M. Schernikau (Berlijn 2009). ↩︎
- Stefan Louwers en Gerard Mentjox, Ergens in… Duitsland: Wannsee, 1994 ↩︎
- ‘Zurückbleiben bitte’ – U5-Wanderung mit den neuen Bahnhöfen zwischen Hauptbahnhof und Alexanderplatz (U-Hauptbahnhof – U-Alexanderplatz). ↩︎
- Theodora Sutcliffe, ‘Günter Windhorst’, https://www.diffordsguide.com. ↩︎
- Francis Fukuyama, ‘The End of History?’, The National Interest 16 (1989) 3-16. ↩︎