*Vgl.: Rainer Werner Fassbinder, Der Müll, die Stadt und der Tod, 1975. Vert.: Het vuil, de stad en de dood. De film Die dritte Generation van Rainer Werner Fassbinder werd in de winter van 1978-1979 opgenomen in Berlijn, onder andere in het Europa-Center en zijn toenmalige woning, Niebuhrstraße 78.
Aan het eind van de Alexandrinenstraße rechtsaf, de hoek om naar de Sebastianstraße, waar op 26 februari 2024 op nummer 73 op de vijfde verdieping in appartement 0602 de vijfenzestigjarige Daniela Klette door het Landeskriminalamt Niedersachsen wordt gearresteerd. De RAF-terroriste die sinds de vorige eeuw voortvluchtig is en al twintig jaar blijkt te wonen op veertig vierkante meter, genoeg ruimte om geweren, een granaatwerper, geld en goud te verbergen.
De Rote Armee Fraktion (RAF) was een linkse terroristische organisatie die tussen 1972 en 1991 minstens 34 mensen doodde en 58 mensen verwondde. Onder de doden drie Nederlanders: politieagent Arie Kranenburg, in Utrecht op 22 september 1977 doodgeschoten door Knut Folkerts, en douaniers Dyon de Jong en Johannes Petrus Goemans, in Kerkrade op 1 november 1978 doodgeschoten door Rolf Heißler en Adelheid Schulz.
Op 20 april 1998 wordt in het Keulse bureau van Reuters de acht bladzijden tellende ‘slotverklaring’ van de Rote Armee Fraktion bezorgd, verstuurd vanuit Chemnitz: “Vor fast 28 Jahren, am 14. Mai 1970, entstand in einer Befreiungsaktion die RAF: Heute beenden wir dieses Projekt. Die Stadtguerilla in Form der RAF ist nun Geschichte. Wir, das sind alle, die bis zuletzt in der RAF organisiert gewesen sind. Wir tragen diesen Schritt gemeinsam. Ab jetzt sind wir, wie alle anderen aus diesem Zusammenhang, ehemalige Militante der RAF.“
Sinds de arrestatie van Andreas Baader, Ulrike Meinhof en Gudrun Ensslin in 1971 is de Rote Armee Fraktion meer bezig met terreuracties om de inmiddels gevangen genomen ‘kameraden’ te bevrijden, dan met het nastreven van de aanvankelijke revolutionaire idealen.
Butz Peters over ‘Heute beenden wir dieses Projekt’, de verklaring die waarschijnlijk mede is geschreven door de eveneens voortvluchtige Ernst-Volker Staub:
“Es folgt die RAF-Totenehrung, der 26 namentlich Genannten, ‘die sich hier dafür entschieden, im bewaffneten Kampf alles zu geben, und in ihm gestorben sind’.”
“Aber kein einziges Wort der RAF in den über 510 Zeilen zu den 34 Menschen, die sie ermordete. Kein Wort an die Angehörigen. Und kein Wort an die von ihr Verstümmelten – von Georg Linke bis Hergard Rohwedder.”
“Ein armselig Abgang. Für die, die einst ausgezogen waren, um mit Morden für mehr Menslichkeit in Deutschland zu sorgen.”
“Ein tödlicher Irrtum.”1
Drie ‘ehemalige Militante der RAF’ – Ernst-Volker Staub, Daniela Klette en Burkhard Garweg – blijven na de opheffing van de Rote Armee Fraktion ondergedoken en plegen roofovervallen om in hun levensonderhoud te voorzien.2
De eerste op 20 juli 1999 op de parkeerplaats van groothandel Selgros, Schauenstraße 32, in Duisburg-Rheinhausen: “Überfall auf einen Geldtransporter mit einer Panzerfaust in Duisburg-Rheinhausen. Beute: Über eine Million Mark. Die Polizei findet ‘genetische Fingerabdrücke’ (‘DNA-Material’) von Ernst-Volker Staub und Daniela Klette.”3
Op 13 februari 1991 was Daniela Klette betrokken bij een aanval van de Rote Armee Fraktion op de Amerikaanse ambassade in Bad Godesberg. Vanaf een verhoging voor een villa in de Generalkonsul-von-Weiß-Straße 8, hoek Rheinallee, in Königswinter wordt geschoten op de ambassade aan de andere kant van de Rijn: “Rund 200 Geschosse aus einem Sturmgewehr G1 peitschten an jenem Aschermittwochabend 550 meter über den Rhein.” Op de bijrijdersstoel van een vluchtauto worden later DNA-sporen van Daniela Klette gevonden.
Zes weken later wordt met hetzelfde wapen vanuit een volkstuintje aan de overkant van de Kaiser-Friedrich-Ring in de wijk Oberkassel in Düsseldorf, Detlev Rohwedder in zijn werkkamer op de eerste verdieping van zijn villa aan de Rijn door de RAF doodgeschoten. Rohwedder was het hoofd van de Treuhandanstalt, de West-Duitse organisatie die na de val van de Muur Oost-Duitse bedrijven privatiseerde.Tien jaar later wordt op een haar op een in het volkstuintje achtergelaten handdoek het DNA van Wolfgang Grams gevonden.
Op 27 maart 1993 wordt bij de laatste aanslag van de RAF in Weiterstadt om 05:12 uur door vijf daders een gevangenis in aanbouw met 200 kilogram springstof opgeblazen, nadat de tien bewakers zijn overmeesterd en buiten de gevangenis op veilige afstand zijn opgesloten in een busje. De schade is 90 miljoen mark. De politie vindt later de DNA-sporen van Ernst-Volker Staub, Daniela Klette en Burkhard Garweg.
Op 27 juni 1993 schiet Wolfgang Grams bij zijn voorgenomen arrestatie door de antiterreureenheid Grenzschutzgruppe 9 op het station van Bad Kleinen GSG 9-lid Michael Newrzella dood en daarna zichzelf. Een ‘Merkblatt’ van het Bundeskriminalamt vermeldt de aanwezigheid van een “unbekanntes Pärchen” in een Opel Kadett bij het station, waarschijnlijk gaat het om Daniela Klette en Ernst-Volker Staub.4
Daniela Klette weet bij haar arrestatie Burkhard Garweg per SMS te waarschuwen, door voor de deur te openen eerst naar het toilet te gaan. Daardoor kan hij vluchten uit zijn woonwagen op het terrein van de ‘Friedrichshainer Infrastruktur Projekt in Selbstverwaltung (Fips)’, de krakersscene aan de Markgrafendamm 14/15.5 Garweg is sindsdien spoorloos, evenals zijn vermoedelijke vriendin, de zevenendertigjarige Juliane U. Op websites van linkse media worden nog wel ingezonden brieven van hem gepubliceerd, de laatste in oktober 2025.6
Het alternatieve woonwagenpark is zichtbaar als je met de S-Bahn tussen de stations Ostkreuz en Treptower Park reist. In het midden Fondue Hütte Schwarze Heidi waar Garweg eens klaagde over geluidsoverlast, ironischerwijze veroorzaakt door ambtenaren van het nabijgelegen kantoor van het Bundeskriminalamt. Aan de andere kant van het terrein, aan de Markgrafendamm 13, is de Minimarkt annex pakketshop waar ‘Martin’ geregeld in gezelschap van zijn herdershond Pepe Tabak en Berliner Kindl komt kopen.
Burkhard Garweg is in 1968 geboren in Hamburg en daarmee het jongste RAF-lid. Hij wordt al gezocht als zijn vroegere schoolgenoot Sarah Khan hem in het midden van de jaren negentig ziet zitten aan de bar van een café in Hamburg, om de hoek van de Hafenstraße: “Burkhard Garweg ist seit 1990 verschwunden, da war er zweiundzwanzig Jahre alt. Das Bundeskriminalamt (BKA) sucht per Haftbefehl nach ihm. Es besteht der Vorwurf, dass er Mitglied in der sogenannten dritten Generation der Roten-Armee-Fraktion (RAF) ist. Ich habe lange nicht an ihn gedacht, bis ich sein Bild in der Zeitung sah.”
“Als ich ihn etwa Mitte der neunziger Jahre in einer Kneipe alleine an einem Tresen sitzen sah, die Polizeidienststelle Davidswache nur einen Steinwurf entfernt, die mittlerweile befriedeten, renovierten Häuser der ehemals besetzten Hafenstraße ebenfalls, sprach ich ihn nicht an. Er sah aus wie eh, Leder und Wolle. Kann gar nicht sein, hörte ich später, den kannst du nicht gesehen haben, der ist verschwunden, untergetaucht, hat sich radikalisiert. Die Eltern haben die schlimmsten Befürchtungen. Ach so ist das, sagte ich, dachte aber, er wäre es gewesen. Seine Mutter hat das dann erfahren, soll sogar in die Kneipe gegangen sein. Weiter nichts.”7
Ernst-Volker Staub wordt samen met andere RAF-voortvluchtigen op 2 juli 1984 gearresteerd in Frankfurt am Main, Berger Straße 344.8 Op 1 juli 1988 om kwart voor zeven ’s ochtends komt hij vrij en verdwijnt in de Hafenstraße in Hamburg. Staub zou zich enige tijd in de buurt van Daniele Klette in Berlijn hebben opgehouden, maar over zijn huidige verblijfplaats is niets bekend. De laatst bekende foto van hem zonder vermomming is uit 2006. Hij zou inmiddels ook overleden kunnen zijn.
Butz Peters: “Ernst-Volker-Staub ist mittlerweile 71 Jahre alt. Es gibt keine Hinweise, wo er die ganze Zeit gesteckt hat – jedenfalls keine, die die Ermittler bisher bekannt gegeben haben. Es schwirrt auch immer wieder mal das Gerücht um, dass er längst verstorben sei. Über Staub weiß man nichts.”9
De strafzaak tegen Daniela Klette is begin maart 2025 begonnen bij de rechtbank in Verden en richt zich op de reeks gewelddadige overvallen op supermarkten en geldtransporten tussen 1999 en 2016, die ze samen met Staub en Garweg heeft gepleegd en voorbereid.
Bij de laatste overval van het RAF-trio op 26 juni 2016 op een geldtransport in Cremlingen wordt 1,4 miljoen Euro buitgemaakt. Voor de overval observeert Daniela Klette de omgeving, gezeten op een zwerfkei: “Die saß hier öfter und wir haben uns nichts dabei gedacht, aber als dann der Überfall war, hat das gepasst.”10 In de vluchtauto wordt een snipper van een Nederlandse krant gevonden, bij een eerdere overval in 2012 een mobiele telefoon in Nederland uitgeschakeld.
Naast het criminele proces tegen Klette loopt er een onderzoek naar haar directe betrokkenheid bij de terroristische aanslagen van de Rote Armee Fraktion. ‘Die dritte Generation’ van de RAF waar de drie deel van uitmaakten, is verantwoordelijk voor minstens tien moorden die nooit opgelost zijn.
Over de Oberbaumbrücke, waar Burkhard Garweg op het laatst bedelde en cocaïne kocht, loop ik verder over de Mauerweg.
Stefan Louwers
Postscriptum De rechtbank in Verden heeft op 27 mei 2026 de zevenenzestigjarige Daniela Klette een gevangenisstraf van dertien jaar opgelegd. Een ander proces wegens Klettes betrokkenheid bij terroristische aanslagen in de jaren negentig loopt nog.
RAF Tatorte
- Butz Peters, Tödlicher Irrtum. Die Geschichte der RAF (Berlin 2004) 843. ↩︎
- Uitgevaardigde arrestatiebevelen tegen de drie: Ernst-Volker Staub, 13 april 1991; Daniela Klette, 28 juli 1992; Burkhard Garweg, 21 december 1993. ↩︎
- Butz Peters, Tödlicher Irrtum, 843 ↩︎
- Butz Peters, Der letzte Mythos der RAF: Das Desaster von Bad Kleinen – Wer erschoss Wolfgang Grams? (Berlijn 2006). ↩︎
- Hubert Gude, Ansgar Siemens, ‘SMS an “Julchen”‘, Der Spiegel 4 (2025) 36-39. ↩︎
- Burkhard Garweg, ‘Das falsche Primat’, https://de.indymedia.org/node/546323 ↩︎
- Sarah Khan, ‘Generation Unwichtig. Der Burkhard war in der RAF? Na, so was!’, Süddeutsche Zeitung am Wochende, 14/15 april 2007, 3. ↩︎
- Hemelsbreed honderd meter verwijderd van Inheidener Straße 69, de ‘Bombenküche’ waar Andreas Bader en de eerste generatie van de RAF in 1972 de zogenaamde ‘Mai-Offensive’ – zes bomaanslagen – voorbereidde. ↩︎
- Michael Kruse, ‘”Beweislage ist erdrückend”: RAF-Experte ordnet Klette-Prozess ein’, Radio Bremen, https://www.butenunbinnen.de/, 25 maart 2025. ↩︎
- Patrizia Schlosser, Im Untergrund. Der Arsch von Franz Josef Strauß, die RAF, mein Vater und ich (Hamburg 2019) 33. ↩︎