Düsseldorf-Stadtmitte, Oststrasse 120, 6 september 1978, 19.11 uur.
Chinees restaurant Shanghai, nu Chinees restaurant New World. RAF-terrorist Willy Peter Stoll wordt bij een persoonscontrole doodgeschoten door een politieman nadat hij zijn pistool getrokken heeft. Suicide by cop, één jaar en één dag nadat de RAF Hanns Martin Schleyer ontvoerd en diens chauffeur en drie bodyguards dodelijk doorzeefd. Willy Peter Stoll lost 50 van de 117 schoten. Kurz nachdem im September 1978 in Düsseldorf der Terrorist Willy Peter Stoll von einem Polizisten erschossen worden ist, wird Wolfgang Grams verhaftet. BKA-Fahnder haben im Notizbuch des Toten die Telefonnummer eines Wiesbadener Cafes entdeckt, in dem Grams als häufig telefonierender Stammgast aufgefallen ist.1 Samen met zijn vriendin Birgit Hogefeld leidt Wolfgang Grams vanaf 1985 ondergronds Die dritte Generation van de RAF. Andere bekende RAF-terroristen van deze generatie zijn: Eva Haule, Ernst-Volker Staub, Daniela Klette en de in 1968 geboren Burkhard Garweg.
Düsseldorf-Pempelfort, Augustastrasse 28, 9 april tot 6/7 september 1978.
Konspirative Wohnung. Na de dood van Willy Peter Stoll door de politie ontdekt. Acht RAF-terroristen verblijven hier ondergronds, waaronder:Willy Peter Stoll, Christian Klar, Adelheid Schulz, Rolf Heißler, Angelika Speitel, Michael Knoll. Michael Knoll overlijdt aan zware verwondingen na een schotenwisseling tussen drie RAF-terroristen en twee politieagenten op 24 september 1978 in een bos bij Dortmund-Löttringhausen. Politieagent Hans-Wilhelm Hansen wordt vermoord. RAF-terrorist Werner Lotze ontkomt. Angelika Speitel wordt gearresteerd.
Düsseldorf-Flingern-Süd, Kiefernstrasse 1-37, jaren 70/80.
Anarchostraat waar RAF-terroristen en sympathisanten onderduiken voor hun arrestatie: Eva Haule, Christian Kluth, Luitgard Hornstein (nummer 23), Rolf Hartung (nummer 25, nu de laatste Düsseldorfse Punk-Club: AK 47), Andreas Sievering, Rico Prauss. Eva Haule wordt in 2007 vrijgelaten.
Düsseldorf-Golzheim, Cecilienallee 3, jaren 70/80.
Oberlandesgericht Düsseldorf. Rechtszaken tegen de tot (meervoudig) levenslang veroordeelde RAF-terroristen: Karl-Heinz Dellwo, Hanna Krabbe, Bernhard Rössner, Lutz Taufer, Angelika Speitel, Stefan Wisniewski, Rolf Heißler, Adelheid Schulz, Helmut Pohl, Rolf Clemens Wagner. Gert Schneider en Cristof Wackernagel krijgen 14 jaar, Stefan Frey 4,5 jaar. Allen zijn voortijdig vrijgelaten.
Düsseldorf-Oberkassel, Kaiser-Friedrich-Ring 71, 1 april 1991 (Tweede Paasdag), 23:30 uur.
Villa van Detlev Rohwedder. Staande in zijn werkkamer op de eerste verdieping wordt hij vanuit een tegenovergelegen volkstuincomplex met één kogel uit een FN Fal-geweer door het rechterraam vermoord. Hergard, zijn vrouw, raakt door het tweede schot blijvend verwond aan haar linkerarm. Het derde schot raakt een boekenkast. DWS Security-medewerkers die Rohwedders buurman – Thyssen-chef Dieter Spethmann – beveiligen, melden de politie in de Paasnacht verdachte observaties: Die Hinweise auf ein verdächtiges Pärchen “in durchweg dunkler Kleidung” und zwei Mittelklasse-wagen seien von der Polizei ignoriert worden.2
In 2001 wordt na DNA-analyse van één haar vastgesteld dat Wolfgang Grams ter plekke was: Das Haar des Mittäters fand sich auf einem dunkelblauen Handtuch. Es lag an der Abschussstelle, 63 Meter von der Villa Rohwedders entfernt.3 De betrokkenheid van Birgit Hogefeld, Ernst-Volker Staub en Daniela Klette wordt vermoed.
Wolfgang Grams pleegt in 1993 zelfmoord na een confrontatie met antiterreureenheid GSG-9 op het station van Bad Kleinen, waarbij hij GSG-9 beambte Michael Newrzella vermoord en GSG-9 beambte Nr. 5 zwaar verwond. Birgit Hogefeld wordt gearresteerd. Uit videobeelden en vingerafdrukken blijkt dat Ernst-Volker Staub en Daniele Klette Wolfgang Grams naar Bad Kleinen hebben begeleid. Zij kunnen onherkend ontkomen.
Op 20 april 1998 meldt de derde RAF-generatie – die tien mensen heeft vermoord – per fax: Heute beenden wir dieses Projekt […] Die Revolution sagt: ich war, ich bin, ich werde sein.4
Duisburg-Rheinhausen, Schauenstrasse 32, 30 juli 1999, 21.34 uur.
Uitgang van het parkeerterrein van zelfbedieningsgroothandel Fegro-Selgros. Een Securitas geldtransport wordt klemgereden door een Jeep Grand Cherokee en geramd door een VW Passat Kombi. Drie personen met motorhelmen op bedreigen met een raketwerper, een machinepistool en een aanvalsgeweer de twee geldkoeriers. De buit is ruim één miljoen DM in negen geldkoffers.
In 2001 wordt na DNA-analyse vastgesteld dat de overval is uitgevoerd door Ernst-Volker Staub, Daniela Klette enBurkhard Garweg. In 2007 wordt na DNA-analyse duidelijk dat zij de laatste RAF-aanslag in 1993 op de gevangenis in aanbouw in Weiterstadt hebben uitgevoerd. De betrokkenheid van Wolfgang Grams en Birgit Hogefeld blijkt uit brieven aan familie.
In 2010 is Birgit Hogefeld de enige veroordeelde RAF-terrorist die nog gevangen zit. Ernst-Volker Staub, Daniela Klette en Burkhard Garweg behoren tot de door het Bundeskriminalamt meistgesuchte Personen.5 VORSICHT: Es ist davon auszugehen, dass die Gesuchten bewaffnet sind!
Literatuur
Heinrich Breloer, Todesspiel. Von der Schleyer-Entführung bis Mogadishu. Eine dokumentarische Erzählung (Köln 1977).
Lutz Hachmeister, Schleyer. Eine deutsche Geschichte (München 2004).
Butz Peters, Tödlicher Irrtum. Die Geschichte der RAF (Berlin 2004).
Butz Peters, Der letzte Mythos der RAF. Das Desaster von Bad Kleinen. Wer erschoss Wolfgang Grams? (Berlin 2006).
Ulf G. Stuberger, Die Akte RAF: Taten und Motive. Täter und Opfer (München 2008).
Andres Veiel, Black Box BRD: Alfred Herrhausen, die Deutsche Bank, die RAF und Wolfgang Grams (München 2002).
Willi Winkler, Die Geschichte der RAF (Berlin 2007).
Film
Heinrich Breloer, Todesspiel. Die dramatischen Wochen des Deutschen Herbstes 1977 (1997).
Rainer Werner Fassbinder, Alf Brustellin, Bernhard Sinkel, Alexander Kluge, Maximiliane Mainka, Edgar Reitz, Beate Mainka-Jellinghaus, Peter Schubert, Hans Peter Cloos, Katja Rupé, Volker Schlöndorf, Deutschland im Herbst (BRD 1977/1978).
Rainer Werner Fassbinder, Die dritte Generation (Berlin 1978/1979).
Andres Veiel, Black Box BRD (2001).
- Bruno Schrep, ‘Die verlorenen Söhne‘, Der Spiegel, 11-10-1993. ↩︎
- ‘Da ist irgendwo ein Nest‘, Der Spiegel, 08-04-1991. ↩︎
- Göran Schattauer, ‘Wenn Mörder über Haare stolpern‘, Der Stern, 15-03-2004. ↩︎
- De RAF parafraseert Rosa Luxemburg: “‘Ordnung herrscht in Berlin!’ Ihr stumpfen Schergen! Eure “Ordnung” ist auf Sand gebaut. Die Revolution wird sich morgen schon “rasselnd wieder in die Höh’ richten” und zu eurem Schrecken mit Posaunenklang verkünden: Ich war, ich bin, ich werde sein!”
Rosa Luxemburg, ‘Die Ordnung herrscht in Berlin‘, Die Rote Fahne, 14-1-1919. De volgende dag wordt Rosa Luxemburg vermoord.
Het citaat van Rosa Luxemburg komt voor in de film Deutschland im Herbst, de reactie van de Neue Deutsche Film op de executie van Hanns Martin Schleyer door de RAF, de succesvolle GSG-9-bevrijding van de gegijzelde Landshut-passagiersin Mogadishu en de daarop volgende zelfmoord van de eerste generatie RAF-terroristen Andreas Baader, Gudrun Ensslin en Jan Raspe in de gevangenis van Stammheim. Deutschland im Herbst opent met een autobiografische episode van een naakte en coke snuivende Rainer Werner Fassbinder. Hij maakt in 1978/1979 in Berlijn de film Die dritte Generation, waarin de dood van Willy Peter Stoll en de ontvoering van Hanns Martin Schleyer worden nagespeeld.
↩︎ - Sarah Khan ziet Burkhard Garweg midden jaren negentig in een café in de Hamburgse Hafenstrasse: “Er sah aus wie eh, Leder und Wolle. Kann gar nicht sein, hörte ich später, den kannst du nicht gesehen haben, der ist verschwunden, untergetaucht, hat sich radikalisiert. Die Eltern haben die schlimmsten Befürchtungen.” Zijn moeder zoekt hem later in het café.
Sarah Khan, ‘Generation Unwichtig. Der Burkhard war in der RAF? Na, so was! Über einen, den die Zeit links liegengelassen hat. Eine Erinnerung’, Süddeutsche Zeitung, 14-4-2007.
De ouders van Burkhard Garweg, Prof. Dr. Gerhard Garweg en Maria Garweg, behoren in 1996 tot de eerste ondertekenaars van een oproep om Birgit Hogefeld bij haar proces niet tot levenslang te veroordelen.
InfoAG, ‘Aufruf zum Prozeß gegen Birgit Hogefeld‘ en ‘ErstunterzeichnerInnen (Fortsetzung aus Info 11)‘, Info zum Prozeß gegen Birgit Hogefeld Nr. 11/12 (1996). ↩︎