Zondag. Kamer in Oostende: Stefan Zweig en Joseph Roth op een terras
“Aan zee. Net buiten het station verwelkomde de frisse lucht hen en sloeg de zon hun met gulle gloed in het gelaat…”1
1. Koen Broucke, Early Swim, 2019
Na aankomst met de trein uit Antwerpen in Oostende, in het midden van de 67 kilometer lange Belgische kustlijn, de kusttram naar halte Oostende Koninginnelaan, voorheen halte Zwembad Oostende. Het brutalistische Stedelijk Zwembad, buiten gebruik, afgeschermd door hekken, de sloop is aanstaande. Een paar honderd meter met de koffer over de stoep van de Koningin Astridlaan naar het hotel.
Grand Palais des Thermes. Palais des Thermes. Hôtel des Thermes. Thermae Hotel. Thermae Palace.
“(…) de Zeedijk; daarachter de colonnades van de Thermen, met daarbovenuit het Hôtel des Thermes.”2
“(…) het Oostendse Heilige der Heiligen: het Grand Hôtel du Palais des Thermes!”3
Kamer 111 op de eerste verdieping van het Thermae Palace Hotel in Oostende uit 1933: een Superior Tweepersoonskamer met Terras en Uitzicht op de Zee.
Vanaf het balkon van de kamer boven de boulevard, uitzicht op Altar uit 2014 van Kris Martin op het strand. Een metalen frame in de vorm van de lijsten van De Aanbidding van Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck uit 1432.Het nodigt de bezoeker uit om door het ‘raam’ een blik te werpen op de zee. Kris Martin ontwierp het op verzoek van Jan Hoet, curator en oprichter van het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst in Gent (S.M.A.K.), voor de tentoonstelling De Zee, na zijn dood in 2014 omgedoopt in De Zee, salut d’honneur Jan Hoet.
Een lege hotelgang als in de film The Shining van Stanley Kubrick, naar de roman van Stephen King.
In de film Dorst naar bloed4 van Harry Kümel uit 1971 wordt in de naastgelegen kamer, 113, een lijk over de balustrade gegooid. Kümel zocht voor de filmsets inspiratie in het werk van kunstenaar Léon Spilliaert.
“Het hotel had van oudsher het strand gedomineerd. Het bood een indrukwekkende aanblik vanaf ‘hun’ kant van het strand. De lange colonnade die zich eindeloos onder het hotel door uitstrekte, en zich aan weerszijden nog ver voortzette, (…)”
“Het hotel zelf zag eruit als een platgeslagen, niet onelegante blokkendoos. Tijdens het seizoen zag je in alle vensters, op alle balkons hotelgasten zonnen. Beneden bevond zich langs een deel van de galerij, achter glazen ramen, als een etalage, het restaurant. Het bestond uit een heel ruime zaal waarin tafels gedekt met spierwitte tafelkleden en vol beladen met glazen, bestek, servetten en bloemstukken.”5
Grand Café Albert op de begane grond. Obers in wit uniform met goudkleurige knopen. De alcoholvrije apero is er in twee smaken: bitter en zoet. Drie garnaalkroketten, een Dame blanche en koffie. Het begin is zoet.
Een eerste stadswandeling.6
Het ruiterstandbeeld van Koning Leopold II op de Koning Boudewijnpromenade met de beeldengroepen Hulde van de Oostendse vissersbevolking en Dank van de Kongolezen t.o.v. Leopold II om hen te hebben bevrijd van de slavernij onder de Arabieren – zonder de door de anarchistische actiegroep De Stoete Ostendenoar in 2004 afgezaagde hand van een Congolese slaaf.
De laatste zomerdag van IJshuisje Martine op de Zeedijk.
Hotel Du Parc op het Marie-Joséplein 3. Gordon 0,0 % Gin en Tonic in het café waar schrijver en journalist Joseph Roth, geboren in 1884 in Brody in het Oostenrijks-Hongaarse kroonland Galicië – nu Oekraïne – en schrijver Stefan Zweig,7geboren in 1881 in Wenen, in de zomer van 1936 stamgast zouden zijn geweest.
Het Joseph Roth Genootschap hangt hier in 2014 de foto Stefan Zweig and Josef Roth in Ostende, Belgium, July 1936 op,8 in het idee dat deze daar op het terras is gemaakt: “omdat de brasserie van Hotel du Parc het meest authentieke etablissement van de stad is, dat met zijn meubilair, zijn kranten op stokken, het geroezemoes zonder achtergrondmuziek, de zilveren koffiefilters en de in het zwart geklede obers aan een Weens koffiehuis doet denken.”9
Het interieur is in ere hersteld door gastvrouw Shannah Zeebroek bij de heropening van het hotel in 2023.
“’Er is een nieuwe uitbater,’ (…) ‘Ze hebben nu frietjes.’”10
De ingesleten treden van de marmeren trap naar de toiletruimte beneden. De voetstappen van Joseph Roth.
De ex-partner van Shannah, chef-kok Willem Hiele, komt langs. Hij woont in het Thermae Palace Hotel in een groot appartement op het einde van de derde verdieping, achter de enige deur zonder nummer, op de hoek van de westkant.
Twee koffie op het terras.
Ostende Plage. De badinstellingen onder de Albert I-Promenade, gebouwd in 1935 en gerenoveerd in 1997. Badhokjes, douches, toiletten en een EHBO-post. Strandbar Lido op het Groot Strand. Tanqueray 0.0, Schweppes Tonic en een zakje zoutjes. De laatste zomerse zondag in september.
“Zelfs wanneer het een mooie zonnige dag was, lag het strand er al een beetje verlaten bij.”11
Het einde van het Saison des Bains, La Saison d’Ostende. Der Tod in Ostende. “De jongen aan het strand. Hij vreest nu dat dit tafereel gelezen zou kunnen worden als zoiets als Dood in Venetië, maar dan in Oostende (…)”12
Le Basque, IJzerstraat 33, aan de Albert I-promenade. Coupe Vanille en Cocktail alcoholvrije Pisang met jus d’orange. Ik zit op de plek op het terras waar de foto werd gemaakt van Stefan Zweig en Joseph Roth: “Het is de enige bewaarde foto waarop beide vrienden samen te zien zijn, zittend aan een Oostends restauranttafeltje in de zomer van 1936. Zweig kijkt vaderlijk naar Roth, Roth kritisch of misschien gewoon dronken in de lens. Zijn glas is pas gevuld, zo is op de volledige foto te zien, hij houdt een sigaret in de hand en er ligt een boek op tafel.”13
“De kans is groot dat ze uitkijken op de zee. Ze hebben gegeten, Zweig heeft arm om Roth geslagen en kijkt hem bijna teder aan. Roths blik in de lens is onwillig, je hoort hem bijna monkelen. De jonge vrouw die aanwijzingen geeft en uiteindelijk zal afdrukken, is Lotte Altmann, een achtentwintig-jarige joodse vluchtelinge uit Katowice, sinds enkele jaren de secretaresse van Stefan Zweig, en al geruime tijd ook zijn geliefde. Zweig was die zomer als eerste van het gezelschap in Oostende aangekomen en had haar geschreven: ‘We logeren in een eenvoudig pension, maar het heeft voor mij het grote voordeel van een grote loggia, waarbij ik bij mooi weer in de openlucht kan zitten schrijven – een oude droom van mij. Nadeel: geen lift, ik derde verdieping, jij vierde, voor jou dus een foltering, wel kamers aan de zeekant. Maar ik wilde dit keer geen hotel. Binnen is alles wel heel comfortabel. Ik heb nog nooit ergens zo rustig gewoond, daar moet een mens wat trappen voor willen lopen.’”14
Oostendenaar Jean-Lou van Wassenhove ontdekte dat hier op het terras van het voormalige Hotel Helvetia dé foto werd gemaakt: “Het restaurant op de foto heeft een veel breder terras dan dat van Du Parc en bovendien zitten Roth en Zweig duidelijk in de avondzon, waarschijnlijk dus in een van de etablissementen op de zeedijk.”
Hij vergeleek de foto van Roth en Zweig op het terras met een andere die van Roth alleen gemaakt is, Joseph Roth op het terras van Hotel Helvetia op de zeedijk van Oostende, juli/augustus 1936, “(..) kort ervoor of meteen erna. De sigaret zit nog op dezelfde manier tussen zijn vingers, zijn glas is nog even vol, het doosje Union Match lucifers en zijn sigarettenetui liggen onaangeroerd naast zijn linkerarm. Stefan Zweig is van zijn stoel verdwenen en de fotograaf is een beetje naar links opgeschoven om Roth goed in beeld te krijgen. Daardoor hebben we een ruimer zicht op de achterliggende gebouwen en zien we helemaal links bovenaan het halfronde terrasje en het torentje van het toenmalige hotel Wellington (nu Andromeda), en ook nog een pinakel van het imposante kursaalgebouw.”
De precieze plek vond Van Wassenhove door foto’s van gebouwen langs de kuststrook op de website van Beeldbank Kusterfgoed te vergelijken met de foto van Joseph Roth: “De foto getiteld ‘Overbevolkte terrassen op de zeedijk voor hotel Helvetia’ laat reclameborden zien met daarop ‘LUNCH 25 Frs DINER 25 Frs PLATS AU CHOIX’. Op de luifel zien we de opvallende typografie ’25 Frs’. Deze tekst en typografie stemmen overeen met die boven het hoofd van Roth, waar nog net de letters ‘rs PLA’ (ongetwijfeld ‘Frs PLATS’) te lezen zijn.”
“Het derde glas op tafel suggereert dat er tegenover Roth nog iemand zat. Zeer waarschijnlijk waren ze zelfs met z’n vieren: Roth, Zweig, Zweigs secretaresse en latere echtgenote Lotte Altmann en zijn schaakvriend en redacteur Emil Fuchs. Er bestaat ook een foto waarop Lotte Altmann en Emil Fuchs poseren bij datzelfde terras, met het kursaalgebouw op de achtergrond.”15
Het begin van het verblijf van Joseph Roth en Stefan Zweig in Oostende, de zomer van 193616 is te volgen in hun briefwisseling.17
223. Stefan Zweig an Joseph Roth, Wien, [Ende Juni 1936]
“In ieder geval zou ik vanaf 2 juli in Oostende kunnen zijn om er een maand goed door te werken. (…) U hoeft niet te baden, ik doe het ook niet – Oostende is geen badplaats maar een echte stad, mooier en koffiehuisachtiger dan Brussel. (…) Mijn adres is Oostende poste restante Cursaal.”
225. Stefan Zweig an Joseph Roth, Ostende, [4. Juli 1936]
“Ik vind Brussel onmogelijk om te werken, Oostende zal u beter bevallen, er zijn hier honderden goedkope hotels, en bovendien geldt zoals overal in België een voor u zeer gunstig verbod op sterke drank.”
226. Joseph Roth an Stefan Zweig, Samstag [Ostende, Juli 1936]
“Allerbeste vriend, Op de wijze van bakvissen en gymnasiasten moet ik u op deze manier zeggen hoe lief u vandaag voor mij bent geweest, met het hotel en met alles, en dus zeg ik het u zoals ik het destijds gezegd zou hebben toen ik u als achttienjarige tevergeefs in uw huis in Wenen probeerde te vinden.”
Maison Floréal, Albert I-promenade 46-47, hoek Christinastraat. Op de derde verdieping schreef Stefan Zweig in een grote loggia met uitzicht op zee. Lotte Altmann verbleef op de vierde verdieping. Pension Floréal verdween in de jaren zestig. Nu zit op de begane grond Brasserie Le Bord’Eau. Niet aan te bevelen.
“Door de Christinastraat lopen we richting zeedijk. Het is de weg die Roth ging naar het centrum als hij Zweig opzocht.”18 Met “Roth, een notoir niet-wandelaar, (…)”19 terug door de Langestraat, waar op nummer 26 het restaurant van de met Zweig en Roth bevriende Joseph Almondo was gevestigd, over het Wapenplein waar Roth uren doorbracht in La Bonne Auberge,20 met drank en de Duitse schrijfster Irmgard Keun waarmee hij een relatie heeft.21 Roth en Keun logeren samen op de derde verdieping in Hôtel de la Couronne, Vindictivelaan 14. Nu Residence Rivièra, met op de begane grond Oostendse Wondermatrassen.
Zweig vertrekt als eerste uit Oostende en komt per schip op 21 augustus 1936 in Rio de Janeiro aan.
Eind jaren dertig hoort de Amsterdamse kunstenaar Leo Braat in Oostende van vrienden dat er nergens nog drank te krijgen is. Zweig en Roth hadden alles opgedronken. De Nederlandse schrijver Nico Rost over Joseph Roth: “Een paar maanden later ontmoette ik hem voor de laatste keer, in Ostende. Hij had een hotelkamer in de oude stad, vermeed de boulevards en zette nimmer een voet aan het strand. Op mijn vraag, waarom hij nooit ging baden, luidde z’n antwoord: ‘Warum soll ich mich ins Wasser begeben? Die Fische kommen doch auch nicht ins Caféhaus’.”22
Oostende, de zomer van 1937. Van 28 juli tot 21 september verblijft Joseph Roth opnieuw in Hôtel de la Couronne. Hij wacht tevergeefs op Stefan Zweig.
236. Joseph Roth an Stefan Zweig, Ostende, 28. Juli 1937
“Oostende zonder u. Dezelfde restaurants en café’s en allemaal toch zo anders. Zo vreselijk vreemd en vertrouwd tegelijk.”
237. Joseph Roth an Stefan Zweig, Ostende, 2. August 1937
“Ik heb u lang geleden al geschreven dat mijn einde nabij is. Het einde sleept zich helaas voort. Het sterven duurt langer dan het leven. (…) En Floréal vraagt dagelijks naar u. Ik ben Almondo daarnet tegengekomen in Café Fryat op het pleintje waar ik dit schrijf. Hij heeft me een fles Verveine cadeau gedaan!!!!”
247. Joseph Roth an Stefan Zweig, Ostende, [21. September 1937]
“Vandaag vertrek ik. Ik heb tevergeefs op u gewacht.”
Joseph Roth gaat naar Parijs. Hij is de laatste gast van Hôtel Foyot, dat wordt afgebroken. Hij neemt zijn intrek in Hôtel de la Poste en Café Le Tournon aan de overkant. Rue de Tournon 18.
253. Joseph Roth an Stefan Zweig, Parijs, 2. November 1937
“Dit is geen brief, maar slechts een mededeling dat ik een nieuw adres heb.
Hotel Foyot wordt op bevel van de magistraat vernield, en ik ben er gisteren als allerlaatste gast vertrokken.
De symboliek is al te goedkoop geworden.”
Hij schrijft in zijn dagboek: “Tegenover de bistro waar ik de hele dag zit, wordt op dit moment een oud gebouw afgebroken, een hotel waar ik zestien jaar heb gewoond – de tijd van mijn reizen uitgezonderd. Eergisteravond stond er nog een muur, de achterste, zijn laatste nacht af te wachten.”
“Aan die ene muur herkende ik nog het behang van mijn kamer, hemelsblauw, fijn goudgeaderd. (…) Nu zit ik tegenover de lege plek en hoor de uren voorbijglijden. Zo raak je het ene vaderland na het andere kwijt, zeg ik tegen mezelf.”23
Roth en Zweig ontmoeten elkaar voor het laatst tussen 15 en 22 februari 1938 in Parijs.
De laatste brief aan Zweig schrijft Roth in Parijs, oktober 1938.
267. Joseph Roth an Stefan Zweig, Paris, 10. Oktober 1938
“Ik zie niet in waarom u, beste vriend, zegt dat onze situatie ‘uitzichtloos’ is. Als dat zo is, dan hebben we de plicht, de absolute plicht geen enkele vorm van pessimisme te laten blijken.”
“Onze situatie is absoluut niet uitzichtloos, zoals u schrijft. U bent een defaitist. Desondanks hartelijk uw Joseph Roth”24
268. Stefan Zweig an Joseph Roth, London, [vor dem 17. Dezember 1938]
“Ik heb u drie of vier keer geschreven, steeds zonder antwoord, en ik meen door onze oude vriendschap het recht te hebben u te vragen wat u met deze hardnekkige en hopelijk niet slecht bedoelde stilte wilt zeggen.”
“Ik schrijf u dit zonder een sprankje negatieve gezindheid, maar gewoon en welgemeend informandi causa; uw stilte is toch te opvallend, te hardnekkig en pijnlijk om alleen door het vele werk te worden verklaard.
Hartelijke groeten en dat het komende jaar (ondanks alles!) niet erger moge zijn dan het voorbije. Uw Stefan Zweig”
Joseph Roth stort in als hij hoort dat de Duitse schrijver Ernst Toller zich in zijn hotelkamer in New York heeft opgehangen. In het ziekenhuis verbiedt de arts hem alcohol te drinken. Hij krijgt een delirium tremens en daarna een longontsteking. Hij sterft op 27 mei 1939 in Parijs. Zijn laatste boek: Die Legende vom heiligen Trinker.
Stefan Zweig hertrouwt in 1939 met Lotte Altmann en pleegt samen met haar zelfmoord op 22 februari 1942 in Petrópolis, Brazilië.
2. Koen Broucke, Nocturne (Ostend), 2019
Een laat avondmaal.
“We zitten in Brasserie Albert van het Thermenhotel. Aan de wanden hangt oude reclame: Ostende Reine des Plages…”25
Steak tartare à la minute bereid met verse friet en een fris slaatje. Moëlleux van chocolade met vanille ijs. Dame blanche – ambachtelijk vanille ijs, verse room en chocoladesaus apart.
Het restaurant loopt leeg.
Maandag 1. Adinkerke-Nieuwpoort: Rainer Maria Rilke in Oostduinkerke
“In Furnes beginnt die Trambahn, an der die ganze belgische Küste angebunden ist von Knoten zu Knoten; zwischendurch suche ich den Ort der es werden soll. Aber die meisten, ach, sind schon wirkliche Bains des Mer mit Distractions, Courses etc. (Gott, wo geht die Einsamkeit der Erde hin!)”
Rainer Maria Rilke26
3. Koen Broucke, Her Shadow (Ostend), 2019
De kusttram van de Koninginnelaan naar De Panne Station, de eindhalte van de tramlijn van 67 kilometer in Adinkerke. Adinkerke-Panne staat op het stationsgebouw dat tijdens de Eerste Wereldoorlog dienst deed als opvangcentrum voor front slachtoffers. De Panne lag in onbezet gebied. “Dit is de uithoek van de Vlaamse westkust.”27
Het begin van een wandeltocht naar Het Zwin. Aanvankelijk is het plan van Frankrijk naar Nederland te lopen langs de Belgische kust, via de GR 5A Wandelronde van Vlaanderen tot Wenduine, Konijnenpad – waar deze route in een bocht naar rechts naar Brugge gaat – en vervolgens verder over de Kustwandelroute richting Knokke-Heist.
In juli 2023 is een nieuw streekpad ‘geopend’ op de te lopen route: Streek-GR Kust. 103 kilometer langs de Belgische kust, van de Franse tot de Nederlandse grens, tussen het station van De Panne en het bezoekerscentrum van het Zwin. De Vlaamse vereniging Grote Routepaden heeft de Streek-GR Kust onderverdeeld in vier etappes: 1. De Panne – Nieuwpoort, 30 km. 2. Nieuwpoort – Oostende, 24 km. 3. Oostende – Blankenberge, 24 km. 4. Blankenberge – Het Zwin, 25 km.
Ik doe er vijf dagen over, want wandel na Het Zwin terug naar de beginhalte van de kusttram in Knokke: Adinkerke-Nieuwpoort, Nieuwpoort-Oostende, Oostende-Wenduine, Wenduine-Knokke, Knokke-Zwin.
Adinkerke-Zwin. Van A tot Z.28
Restaurant Terminus, Stationsplein 1, De Panne, tegenover het station, is permanent gesloten. Het spoor loopt door naar Duinkerke, maar wordt al lang niet meer gebruikt. Dertig jaar geleden stonden we hier te wachten op de bus naar Dunkerque,29 en liepen van daar naar Bray-Dunes, de Franse badplaats aan de grens met België.
De Pannelaan in, naar Plopsaland. Bij de rotonde rechtdoor op de Kerkstraat, langs het Artiestenpad, naar het Bezoekerscentrum Duinpanne aan de Olmendreef, om daar verder te gaan op de Streek-GR-Kust, waarbij ik de lus door de Westhoek – de Vlaamse Sahara of De Sahara van De Panne – heb overgeslagen.
Knokke-Heist 86,9 km staat op de wegwijzer. In de volgende duinpannen stokken de stappen snel. Het wordt struinen door de duinen. Doelloos dwalen door desolaat duinlandschap. De route hangt als los zand aan elkaar en ik zie de zee niet. Dit blijft zo – zie ik op de kaart – bijna tot aan Nieuwpoort-Bad.
“De ene duinzone volgt de andere op en het klommen en dalen door het fijne zand maakt het wandelen ietwat lastig.”30
Ik wil terug naar de kust. Heel ongerust zoek ik de weg naar de kust. Via de Koninklijke Baan bereik ik de plek aan het eind van de Leopold I Esplanade, waar vier villa’s koninklijk werden aan het begin van de Eerste Wereldoorlog: Paviljoen Bortier, Villa de Terschueren, Villa Maskens en Villa Saint Joseph. Koning Albert I en Koningin Elisabeth vluchten naar De Panne en verblijven in Villa Maskens. Begin 1940 verblijft Koningn Elisabeth er opnieuw. Nu staan hier Residentie Imperial en Residentie Montreal met uitzicht op het metershoge Monument aan Leopold I, die de plek markeert waar de eerste koning van België – die nog nooit in België geweest was – op 17 juli 1831 over het strand vanuit Duinkerke in De Panne arriveerde.
Ik volg verder de Kustwandelroute. De Noordzee links. Naar het noordoosten. Over de Zeedijk tot De Drie Wijsneuzen van De Panne. Hier kun je verder over het strand of langs de rand van de kustweg.
Résidence Reine Élisabeth, op Zeedijk 70, met een gedenksteen voor het veldhospitaal Ocean Ambulance van het Rode Kruis in het vooroorlogse Hôtel de l’Océan in De Panne31 en Koningin Elisabeth die hier zou hebben geholpen.
Johan Blanckaert uit Veurne rijdt in een busje over de Zeedijk om twee soorten soep thuis te bezorgen. Vandaag Julienne balletjes, Julienne boulettes, en Tomaten, Tomates. “Bovenal is de zee koude soep”, zoals Kamagurka & Herr Seele al zongen in De Zee: “De zee kust de kust, met de mond vol vis. De kust, die dit lust, weet niet wat kussen is.”
Dit is geen strandwandeling, dus aan het eind van de Zeedijk in De Panne op het Canadezenplein naar rechts en vervolgens linksaf naar de Nieuwpoortlaan. De weg vervolgen naar de Koninklijke Baan, aan het eind van de negentiende eeuw aangelegd op initiatief van Koning Leopold II.
Linksaf over de Strandlaan naar Toerisme Sint-Idesbald in Koksijde. Eén kilometer verder is Kapel Ster der Zee een snookerzaal geworden. Vervolgens twee kilometer over de Zeedijk, langs het lelijke kunstwerk Acqua Scivolo – een stalen constructie van Anne en Patrick Poirier uit 2003, geïnspireerd op de kerk van de vroegere Abdij Onze-Lieve-Vrouw Ten Duinen van Koksijde – tot aan Natuurreservaat Schipgatduinen, waar je weer verder kunt over het strand of via de Koninklijke weg. Op het Elisabethplein in Koksijde rechtsaf naar de Dorlodotlaan en het eind hiervan linksaf naar de Koninklijke Baan: de tweebaans kustweg met twee tramrails in het midden en fietsstroken aan weerszijden, waar je nog net op het randje kunt wandelen.
“Voor een blik op de boothotels La Peniche en Normandie ga je in de Doornpannestraat naar links tot aan de N34.”32
In de verte verschijnt een schip. De Normandie, Koninklijke Baan 1 in Koksijde. Ceci n’est pas un bateau. Het is een boothotel met veertig bedden uit 1936. Zowel de vorm als de naam van verwijzen naar een Franse pakketboot, die in 1935 de snelste transatlantische overtocht tussen Le Havre en New York maakte. Nu is het een restaurant, op dit tijdstip nog niet geopend.
Driehonderd meter verderop het eerste boothotel, La Péniche, Albert I Laan 4 in Koksijde, dat in 1933 werd gebouwd in de vorm van een Frans binnenschip. Na een ruzie tussen eigenaar Robert Buyle en uitbater Jean Van den Bergh, bouwde de laatste het tweede boothotel De Normandie. La Péniche is nu een vakantiehuis voor groepen.
Verder over de Albert I Laan naar het IJslandplein in Oostduinkerke. Een beeld van een Oostduinkerkse strandvisser met fiets bij een bord van het Kustwandelroute netwerk. Het zwembad aan zee op de Zeedijk.
Rainer Maria Rilke verbleef met vrouw Clara en dochter Ruth van 5 tot 13 augustus 1906 in het Grand Hôtel d’Oostduinkerke, Leopold II Laan 251.33 Het hotel werd in 1998 gesloten en in 2001 gesloopt voor de bouw van de Residentie Gauquié op de hoek van de Leopold II- en de Albert I laan.
De Verbeeelding, Zeedijk 471, koffiebar en tearoom en coming soon een strandterras. Linksaf naar de Albert I Laan en na anderhalve kilometer langs de duinen van Oostduinkerke linksaf naar de Dewittelaan, de weg vervolgen naar de Paardevissersweg, tot aan de Zuidenwindhelling. Over de Noordenwindhelling en de Zeedijk naar The Grand, de renovatie van Le Grand Hôtel aan de IJzermonding in Nieuwpoort.
Een regenbui barst los ter hoogte van Lunapark Peter Pan34 aan de Albert I laan 215 in Nieuwpoort. Ceci n’est pas un Beau Séjour.
“De route loopt rond de vismijn en langs het vissersmonument, (…) Het gaat verder tot aan de tramhalte Nieuwpoort Stad aan de rand van het centrum van Nieuwpoort.”35 Chinees Restaurant Little Boudha, Kaai 9. Nieuwjaar in Nieuwpoort. 1 januari 2002. Het penthouse van residentie Jan Turpin op de Onze Lieve Vrouwstraat 3. De invoering van de euro in Europa, behalve in Nieuwpoort, waar op Nieuwjaarsdag Belgische francs uit de geldautomaat kwamen en je nergens nog met euro’s kon betalen.
1600. Slag bij Nieuwpoort. Op de vlakte tussen de zee en het dorp Lombardsijde. De kusttram van Nieuwpoort Bad naar de Koninginnelaan.
Omkleden in het hotel. Een apero zonder alcool op het terras van de Brasserie. Over de Zeedijk naar de Stad aan Zee, via Strandbad Pier en Strandbad Lido. Storm. Een brandweer ladderwagen voor Het Kursaal.
Brasserie Henry, Albert I Promenade 65, bus 22. Nona June, de eerste Belgische alcoholvrije Gin, met Tonic. Garnaalkroketten. Filet Mignon met Bearnaisesaus. Dame Blanche met slagroom.
4. Koen Broucke, Seascape (Ostend), 2020
Taverne Floride. Twee koffie.
“(…) Hôtel des Thermes, de palace aan de Zeedijk te Oostende.”
“Dag en nacht keken ze uit over zee. Bij stormweer hielden ze de ramen gesloten. De wind loeide en gierde. De gordijnen bewogen zacht heen en weer.”36
Het stormt in Oostende.
Dinsdag 2. Nieuwpoort-Oostende: Spilliaert kijkt treurig naar de zee37
“Er is niemand op de dijk, op een geparfumeerde schilder met maagpijn na.”38
“Ik zag er voor het eerst een doek van Spilliaert. Ook al ben je nog maar een jaar of tien, dat vergeet je nooit.”39
Ik ben wél vergeten waar en wanneer ik voor het eerst Zelfportret met spiegel zag, mogelijk was het in Brussel in 2006-2007,40 maar ik weet nog wel dát ik het zag. Dat zelfportret vergeet je nooit meer.
5. Koen Broucke, Corona Walk, 2021
De kusttram van de Koninginnelaan naar Lombardsijde Zeelaan, Middelkerke. De andere kant van de IJzermonding. Linksaf over de Matrozenlaan, langs Camping Nieuwpoort, naar de bewaakte ingang van het Militair Kwartier van Lombardsijde. “Bij schietoefeningen richting zee is het strand logischerwijs hermetisch afgesloten.”41
CDSCA, het vrijetijd – en ontspanningscentrum van Defensie, verboden toegang voor onbevoegden en huisdieren, Acces interdit aux personnes non autorisees et aux animaux domestiques.
Rechtsaf vijfhonderd meter over de Kustweg en ter hoogte van de Idyllelaan en de duinen van Lombardsijde verder over de Koninklijke Baan. Langs de obervatiebunker waar de beruchte Camping Cosmos tot 2005 lag, tegenover Koninklijke Baan 160 in Middelkerke.
Eén kilometer verder, bij Calidris – het voormalige ‘kinderhome’ met Robbedoes stripmuur van Hanco Kolk, nu kantoor van de Intercommunale Kustreddingsdienst West-Vlaanderen – linksaf naar de Strandlaan en rechtsaf over de Koning Ridderdijk naar Surfclub De Kwinte en The Navigator Monument van de Deense kunstenaar Simon Dybbroe Moller, geïnspireerd op het logo van browser Netscape Navigator, aan de rand van Westende-Bad. Lac aux Dames,het voormalige openluchtzwembad, nu een appartementencomplex, evenals het aan de andere kant van Westende gelegen Grand Hotel Belle Vue – beter bekend als La Rotonde – op Zeedijk 300. Belle-époque architectuur uit 1911 van Octave Van Rysselberghe, de broer van Theo de schilder.
De Zeedijk naar Middelkerke. Villa Les Zéphyrs. Villa Les Clochettes. Caterpillar #5bis + Flatbed Trailer van Wim Delvoye, tussen Louis Logierlaan en Octave van Rysselbergheplein.
Bronzen stripstandbeelden op de Zeedijk tussen Middelkerke Krokodiel en Middelkerke De Greefplein. Jerom, Marsupilami, Lambik, Robbedoes, Smurfen, Suske en Wiske, Urbanus. “Verstrooiend, amusant, eerder dan artistiek.”42 Villa Doris op Zeedijk 117, ingekapseld tussen twee appartementsgebouwen.
SILT, het nieuwe boldervormige casino van Middelkerke in aanbouw. Garage Omnia aan de Leopoldlaan 41-43, met werkplaats en pompstation uit 1924, en rénovation.
In Veneziana Patisserie Tearoom, Leopoldlaan 46, een kan koffie en gebak uit de vitrine.
Een selfiebank met Tante Sidonia voor de Villa Cogels, Zeedijk 58, en Hotel Mess Continental uit 1920.
Het grootste reuzenrad aan de Belgische kust, Joe Reuzenrad op het Arthur De Greefplein, wordt afgebroken.
“De wandeling loopt verder tot aan het domein Raversyde.”43
De kustweg en de sporen van de tramhalte Raversijde Provinciedomein oversteken. De bakstenen dijkhelling, het enige overblijfsel van het Koninklijke Noorse Chalet uit 1903. De trap over de duinen naar de Duinenstraat over. Door de Duinenstraat naar Domein Raversijde.
Provinciedomein Atlantikwall Raversyde, Villa Goffinet, Nieuwpoortsesteenweg 636, Duinenweg 147, met het Memoriaal Prins Karel: drie gebouwen, met in het midden de woning waar de prins Karel – die als regent van België van 1944 tot 1950 de monarchie redde – tot aan zijn dood in 1983 woont.
In het gebouw links richt hij een ontspanningsruimte in. Het gebouw rechts wordt de ‘Vlaamse Zaal’ genoemd naar een zaal in het paleis te Brussel. Het interieur van de woonkamer van de woning is heringericht op basis van een fotoserie die de prins in 1975 realiseerde. Tegenover de ingang staat het borstbeeld van kunstenaar Arthur Dupagne (1895-1961) van prins Karel, afgebeeld als regent.
In 2015 beschildert de Nederlandse kunstenares Lily van der Stokker de verder op het domein gelegen Villa Bastien met frisgroen gekleurde ruiten tot Het Groen Geruite Huis. De villa dient na de Tweede Wereldoorlog als woning van prins Karel en atelier voor de schilder Alfred Bastien. In de jaren 1970 laat prins Karel de gevels en daken in bonte kleuren beschilderen.
“De verschijning van Prins Karel gaat in mijn geheugen gepaard aan herfstweer tussen Koninklijke galerijen en het Palace Hotel.”44
“Aan de uitgang van het domein staan de Onze-Lieve-Vrouwekapel en de Sint-Rafaëlkerk.”
Na twee kilometer naar het noordoosten op de Duinenstraat, met links uitzicht op de vrijstaand in de duinen gelgen roze villa, Zeedijk 366, oorspronkelijk het American Home for Orphan Girls Sainte-Suzanne. Rechtsaf naar de Dorpsstraat, naar de Onze-Lieve-Vrouw ter Duinenkerk in Mariakerke – “ook gekend als [Baron-Zonder-Naam-]kerkje”45 – met naast de toren het graf van de schilderende ‘Baron Zonder Naam’, die niet in de schaduw van Léon Spilliaert kan staan.
“Vanaf de rand van Mariakerke is het bijna 3 km stappen op de Zeedijk, voornamelijk langs grote appartementenblokken, sommige van wel 15 verdiepingen hoog (op het strand wandelen is natuurlijk ook een optie).”
Residentie Albert Elisabeth, Zeedijk 138, hoek Northlaan, Mariakerke. Villa Osterrieth, het buitenverblijf van koning Albert I en koningin Elisabeth op deze plek, is rond 1960 gesloopt. Marie José van België – in 1946 drieëndertig dagen koningin van Italië – wordt er op 4 augustus 1906 geboren.
Koen Peeters ziet vanuit zijn (slaap-) Kamer in Mariakerke, Wielingenstraat 4, het Park Hotel aan de Aartshertogstraat 74.
“Ik kijk recht op het raam waar Gaston Duribreux vroeger ’s winters zat te schrijven.”
“Ik kijk er nu naar.”46
Terug naar de Zeedijk en always ahead richting Oostende. Langs Residentie Royal Palace, Résidence Royal Palace, Sectie 1 tot 8, Zeedijk 93-99, de woon- en werkkamer van een andere schrijver – Eric de Kuyper – op de twaalfde van de zestien verdiepingen tellende megaflat, op de plek van het belle époque Hôtel Royal Palace.47 “Achter het grootste appartementsblok ligt de Wellingtonrenbaan, genoemd naar de Hertog van Wellington die de slag bij Waterloo won. De renbaan werd aangelegd in 1883 en kende onder Leopold II zijn bloeiperiode.”48
“Wel heeft men (…) een potsierlijk beeldhouwwerk ‘naar Spilliaert’ vlak voor mijn deur neergepoot.”49
Het Spilliaertmonument, het bronzen kunstwerk Umbra, van Herlinde Seynaeve uit 2002, in Mariakerke, op de Zeedijk, tegenover het Wellington Hippodroom, geïnspireerd op De Duizeling van Spilliaert uit 1908.
Léon Spilliaert wordt op 28 juli 1881 geboren en woont tot aan zijn huwelijk in 1916 boven de kapsalon en parfumerie van zijn vader, Grande Parfumerie L. Spilliaert-Jonckheere, in de Kapellestraat 2.50
“Als jongeman leed hij aan slapeloosheid als gevolg van een zwakke gezondheid, waardoor hij ’s nachts door de straten van Oostende zwierf.”51
“Hij wandelt graag alleen.” (…) “Naast een wandelaar is hij een fervent lezer.”52
“Spilliaerts donkere tekeningen van verstilde straten of van eindeloos uitgestrekte, desolate stranden zijn de stille getuigen van een rusteloos gemoed. (…) De nacht biedt inspiratie en afleiding, maar dwingt ook tot introspectie. Terug thuis na het wandelen is Spilliaert overgeleverd aan zichzelf. In een serie beklemmende zelfportretten – die tot zijn meest iconische werken behoren – onderwerpt hij zich aan een indringend zelfonderzoek. Een bleke huid en zwarte schaduwen rond ingevallen ogen verraden de effecten die een gebrek aan slaap sorteren: in een hallucinante toestand van halfwaken lijkt Spilliaert buiten het eigen lichaam te treden, vervreemd van zichzelf, ijzig kalm maar ook de wanhoop nabij.”53
In 1908-1909 huurt hij als atelier een zolderkamer boven een frituur op de hoek van de Nieuwstraat en de Visserskaai. Na de nachtelijke wandelingen in de avondschemering en bij maanlicht tekent Spilliaert Oostende. “De werken uit 1909 brengen een vereenvoudigde voorstelling en vertonen een kracht die hun een ongelofelijke impact verleent.”54
Het huis naast het Stadhuis werd vernield tijdens de bombardementen van mei 1940. Op Kapellestraat 2a zit nu Bubble Bar Oostende. Bubble Tea & more.
Fernand Crommelynck beschrijft in een artikel in de Oostendse krant Le Carillon de bijeenkomsten van kunstenaars en schrijvers die hij bijwoont in het gezelschap van Spilliaert, de Baron Zonder Naam en de schrijver Stefan Zweig. “In november stuurt Zweig vanuit Dresden een brief aan Spilliaert waarin hij hem vraagt vier tekeningen naar hem op te sturen in Wenen, onverwijld, voordat hij naar Indië afreist. Hij zou er meer kopen, voegt hij eraan toe, indien hij voldoende geld had.”55
Van 1917 tot 1922 woont Spilliaert met vrouw Rachel en dochter Madeleine in Sint-Jans-Molenbeek bij Brussel. Hij keert in 1922 naar Oostende terug, eerst naar de Peter Benoitstraat 13. Een jaar later woont hij in de Amsterdamstraat 1, hoek Stockholmstraat. In 1928 in de Euphrosine Beernaertstraat 58. In 1928 verhuizen de Spilliaerts naar een huis bij het Leopoldpark, in 1929 naar de Graaf de Smet de Naeyerlaan 68, in 1932 naar de Poststraat 1 en in 1935 vertrekt hij definitief naar Brussel, Washingtonstraat 107. Vanaf 1942 is zijn laatste adres Alphonse Renardstraat 13.
“1946. Op 23 november overlijdt Spilliaert aan hartfalen in Brussel, met Rachel en Madeleine aan zijn zijde. Hij zou in opperbeste stemming zijn gebleven tot kort voor zijn dood, zoals blijkt uit een foto die een paar maanden eerder is genomen. De begrafenisplechtigheid vindt plaats op 27 november in de Maria-Boodschapkerk in Elsene.”56
Léon Spilliaert keert terug naar Oostende, naar Begraafplaats Stuiverstraat.
Dochter Madeleine trouwt met de Nederlandse student Anthonius (Tony) van Rossum en krijgt drie kinderen Irmingarde oftewel Irmine (13 september 1938), Frederik (5 december 1939) en Johan van Rossum (24 december 1940).57
Het Spilliaert Huis is van 2016 tot 2021 gevestigd in de Rotonde West van het Thermae Palace Hotel. Op initiatief van Mark Vanmoerkerke, de in 2022 overleden kunstverzamelaar en uitbater van het hotel. Een foto van hem staat bij de receptie: In loving memory of Mark Vanmoerkerke.
Het Spilliaert Huis werd gesloten omdat het niet langer veilig was om in dit gebouw kunstwerken tentoon te stellen. Het zou gerestaureerd moeten worden, net als het Thermae Palace Hotel en de Koninklijke Gaanderijen zelf. “Vandaag de dag zijn de Gaanderijen toe aan een grondige renovatie.”58
Olivia Vanmoerkerke, de dochter van Mark, leidt nu het hotel en opent voor mij op een ochtend de deur naar de Zeedijk.
Een A4 op een glazen deur: “De Vlaamse overheid geeft een premie voor werken aan dit beschermde erfgoed.”
Ik ben al bij de Koninginnelaan. In het Thermae Palace Hotel.
6. Koen Broucke, Sunset (Ostend, direction Middelkerke), 2021
l’Apéro, Albert I Promenade 67 E. Steak Tartaar met friet en sla. Dame Blanche, twee koffie.
In het Café Du Parc Gordon 0.0 Gin en Tonic.
Hofstraat Oostende.59
Er zijn vier veerboten die in Nieuwpoort en Oostende worden ingezet: Roger Raveel, Het Rode Vierkant op de Zee, De Nieuwe Visie, en Raveel ontmoet ‘Baron Zonder Naam’.
De overzetboot tussen de Visserskaai en de Oosteroever – nodig voor de etappe van morgen – vaart niet.
“Veerdienst tijdelijk onderbroken door hevige wind en/of deining.”
Tegenover de Visserskaai, aan het Vissersplein, de Straat Zonder Einde.
Taverne Floride is gesloten.
Het regent in Oostende.
Woensdag 3. Oostende-Wenduine: Onderweg zit Albert Einstein op een bankje60
Philip Glass, Einstein on the Beach, 1976
"Einstein ist auf dem Strand nun
Und die Fahnen flattern
Einstein ist auf dem Strand nun
Traenenbenetzte Augen
Und der Wind macht den Sand fliegen
Handgranaten
Kampfbereit"
Front 242, ‘Kampfbereit’, Geography, 1982
7. Koen Broucke, Sunset (Ostend), 2021
“Op weg naar het stadspark moeten op de Koninginnelaan enkele drukkere wegen gedwarst worden. Onderweg liggen de Koninklijke Stallingen.61
Aan de overkant van de Verenigde Natieslaan ligt het Maria-Hendrikapark, bij de Oostendenaren beter gekend als het Bosje. Op weg naar het station van Oostende ligt in de jachthaven het zeilschip de Mercator.”62
De overzetboot vaart niet. Temporairement hors service par raison de conditions meteorologiques.
“In het geval het veer niet uitvaart, (…) [is het] een optie om de kusttram te nemen tot de halte Oosteroever om zo de haven te overbruggen.”63
De Vuurtorenweg langs de wit-blauwe 65 meter hoge vuurtoren Lange Nelle en Fort Napoleon, gebouwd ter verdediging tegen een Engelse inval. Terug naar de kust. Het Oosterstrand. Over de zeedijk, die hier Spinoladijk heet, naar Bredene. Immer geradeaus.
Halfweg de Belgische kust bij de Twins Club, Driftweg 69 in Bredene. “De route duikt weer de duinen in, weliswaar op een verhard pad. De Pattersonbrug en ook alle andere zijwegen naar de Koninklijke Baan of het strand worden genegeerd.” Tot tramhalte Bredene, Renbaan. Ter hoogte van het Naaktstrand een omweg via de Koninklijke Baan: pal op de grens tussen Bredene en De Haan ligt de Spanjaardduin, met aan de voet de Paelsteenpanne.
“In Bredene is het verhard pad, parallel aan de drukke Koninklijke Baan, verkeersvrij, maar niet geluidsarm.”64
Een heen-en-weertje naar Vuurtoren Vosseslag, de Uitkijktoren van Guillaume Bijl uit 2020. Een afslag naar de Koninklijke Golf Club Oostende. Driëenhalve kilometer over de Driftweg, langs Camping Capri. Nà Huis aan Zee en vóór de Bosduivenlaan, bij huisnummer 73a in De Haan aan de rechterkant en Bos & Duin op nummer 72 aan de linkerkant, linksaf het Pad van De Haan op, door de Duinbossen richting knooppunt 55.
Oversteken bij kusttramhalte De Haan, Zeepreventorium en over de Koninklijke Baan langs het Zeepreventorium65 naar De Haan.
Pauze bij Tearoom Mano – Zeedijk-De Haan 18, tegenover Strandhotel De Haan – waar de plaats gewezen wordt. Koffie met appeltaart, slagroom en ijs.
Het gemeentehuis van De Haan, voorheen het Grand Hôtel du Coq-sur-Mer, wordt gerestaureerd.
Albert Einstein verblijft van eind maart tot 9 september 1933 in de Villa Savoyarde, Shakespearelaan 5, en zit nu als standbeeld66 op een bank bij Villa Le Coeur Volant aan de Normandiëlaan 25. Indertijd een restaurant waar hij de Baron Zonder Naam ontmoet. Hij wandelt dagelijks naar zijn vaste tafel op het terras van het Grand Hotel Belle Vue, Koninklijk plein 5, dichtbij de ingang, niet ver van het tramstation uit 1902, De Haan Aan Zee.
Hotel Joli Bois, Jean d’Ardennelaan 9. Om de hoek bij de Shakespearelaan, waar Germaine Kieckens, de eerste vrouw van Hergé, vaak verblijft. Ze trouwen in 1932. In de daarop volgende jaren blijft dit hun vaste verblijf aan zee. In 1934 schrijft Hergé hier het scenario voor De Blauwe Lotus.
Aan het eind van de Zeedijk Residentie Mayfair. Beton uit 1980: “Parallel aan duinhelling schuinlopende trappenbouw onder plat dak.” Er zijn bijna meteen problemen met de waterdichting van de terrassen.
Beachclub Windhaan, De Haan. Twee kilometer over de Koninklijke Baan naar Wenduine.
Tramhalte De Haan Zwarte Kiezel: “de oversteek bij Zwarte Kiezel. Hier staan rustbanken voor een kleine pauze.”67
8. Koen Broucke, Full Moon (Ostend), 2021
De kusttram van Wenduine Konijnenpad naar de Koninginnelaan.
Drie garnaalkroketten met stokbrood in Café Du Parc. Dame Blanche.
Taverne Floride nog steeds gesloten.
De terrasstoelen staan opgestapeld.
Donderdag 4. Wenduine-Knokke: ‘Baron Zonder Naam’ rent over het strand68
“I could walk for ever along a strand.”
James Joyce69
9. Koen Broucke, Winter Light (Ostend), 2021
De kusttram van de Koninginnelaan naar Wenduine Konijnenpad. Hier buigt de GR 5A Wandelronde van Vlaanderen bij Wandelknooppunt 47 in een bocht naar rechts naar Brugge. Ik ga rechtdoor over de Koninklijke Baan en de Leopold II-laan naar het pad langs de Blankenbergse Steenweg. Aan de andere kant van de weg de Kapel van Onze Lieve Vrouwe van Lourdes als landmark in een leeg landschap. Een pad langs Het Wrakhout uit 2014: een fiets- en voetgangersbrug ter hoogte van Camping Esmeralda.
Twee kilometer door de regen naar Blankenberge. Om de jachthaven heen, langs de Paravang – een 135 meter lang windscherm met zitbanken uit de Belle Époque, waarvan het Centrum aan de Elisabethstraat 24 alleen ’s middags geopend is – naar de Zeedijk met het Casino. Schuilen in Bistro de la Mer aan de Zeedijk 189. Het enige deze ochtend al geopende etablissement, met uitzicht op de Pier van Blankenberghe, een 350 meter lange wandelweg die uitsteekt in zee en gereconstrueerd is naar een model uit 1933. Koffie en Spa Blauw met appelbeignets, vanilleijs en slagroom.
Verder door de regen langs de Kustlaan naar Zeebrugge: “te Zeebrugge is daarenboven aan weerszijden van het dorp een lange slordige strook industrieterrein ontstaan en het is onaangenaam van die te voet te moeten doorkruisen.”70
Op de hoek Dumolyn-Vandycke Bandencentrale. Linksaf in de Londenstraat naar Surfclub Icarus, Zeedijk 50. Het strand van de openingsscène van de serie Beau Séjour 2. Het kunstwerk van Jean Bilquin, De man die de boot zag, in de lucht uit 2006, dat deel uitmaakt van het permanente beeldenpark van Triënnale Beaufort langs de Belgische kust. De boot stelt een 13 meter lange kano voor en zit vol onherkenbare en breekbare menselijke figuren. In de richting van de boot zie je ook een mysterieuze figuur staan.
Via de Zeedijk naar Residentie Palace op de boulevard, Baron de Maerelaan 2. Het luxe Palace Hotel voor Duitse toeristen op doortocht naar de Verenigde Staten, werd twee weken voor het begin van de Eerste Wereldoorlog geopend door de burgemeester van Brugge met de woorden: “En laat ze nu maar komen.”
Na de Tweede Wereldoorlog is dit historische monument omgebouwd tot een appartementencomplex.
De Saint-George’s Day Wandeling is de langste promenade langs de kust en loopt over de westelijke havendam tot in zee. In 2001 is bij het begin het treinstation Zeebrugge-Strand geopend: niet veel meer dan een voetgangerstunnel naar een driehonderd meter lang perron langs het spoor.
“Vanaf Zeebrugge-Strand wordt het onvermijdelijk druk, (…) Er moet tenslotte een wereldhaven worden gedwarst.”71
“Kruispunt ’t Werftje. Kruising Werfkaai/Zeegeulstraat.”72 Letterlijk en figuurlijk het kruispunt73 van de serie Beau Séjour 2, die in en rondom Zeebrugge werd opgenomen. De Streek-GR Kust leidt dwars door de oude vissershaven naar het beroemde restaurant ’t Werftje aan de Werfkaai 29. Het oudste visserscafé van de Zeebrugse kust, dat moet wijken voor een tweede toegang tot de haven met een nieuwe zeesluis ter hoogte van de huidige Visart-sluis.
Verder via de Vismijn en het lichtschip West-Hinder naar Zeebrugge Zeesluis, via De Gouden Friet bij de Sint-Donaaskerk. “Ernaast ligt een kerkhof met zowel Britse als Duitse oorlogsgraven uit WO I. Verscholen achter een haag staat een bronzen gedenkplaat voor de slachtoffers van de scheepsramp met de Herald of Free Enterprise in 1987, waarbij 200 opvarenden het leven lieten.”74
Naar de Baai van Heist en bij de Lage vuurtoren van Heist links afslaan naar de Zeedijk.
Waarom Stefan Zweig Heist bezocht?Hij verblijft in 1904 in Hôtel du Phare.75 In een brief aan de Oostenrijkse vertaler Karl Klammer meldt Zweig dat hij naar Heist kwam om uit te rusten en in zee te baden.76
Waarom Vincent van Gogh Heist niet bezocht? In een brief van 2 april 1881 schrijft Vincent van Gogh vanuit Brussel aan zijn broer Theo: “Als Rappard dus van hier gaat in Mei, dan moet ik verhuizen, en zou alsdan zeer graag een tijd buiten gaan werken, Heyst, Calmphout, Etten, Scheveningen, Katwijk, of waar dan ook …”. In dezelfde brief schrijft hij: “Heyst of Calmpthout zijn zeer schilderachtig…”, en: “Eene jonge dame die haar neus optrekt voor een werkman in zijn gelapt en bestoven en doorzweet werkpak kan zich natuurlijk niet begrijpen waarom iemand de Borinage of Heyst bezoekt…”77
Un rendez-vous manqué.
Over de Zeedijk naar Knokke. Bij het Directeur-Generaal-Willemspark, met Trouble Sea van Lucie Lanzini uit (Beaufort) 2024 aan het Frans Welvispad, gaat de GR-Kust naar rechts. Die route volg ik later, nu ga ik rechtdoor naar het Casino, Zeedijk-Albertstrand 509, met Het Betoverde Rijk van René Magritte uit 1952-1953, De legendarische reis uit 1974 van Paul Delvaux en een muurschildering van Keith Haring uit 1987.
Brasserie Rubens aan het Rubensplein. Garnalencocktail. Gegrilde filet pur. Chocomousse. Tanqueray 0.0% met Schweppes Tonic. Koffie bij De Cambridge, de oudste taverne van Knokke-Heist, aan het Van Bunnenplein. Over de Lippensplaan naar tramhalte Knokke Station. Langs Little Knokke, op nummer 27, van Alexandra Van Varenberg, de nicht van Jean-Claude Vandamme, wiens ouders in de straat wonen. Hijzelf heeft een appartement in het Zoute en is de eigenaar van een mooie villa aan het einde van een lommerrijke doodlopende weg, tegen nieuwsgierige blikken beschermd door een imposante bamboehaag.78
De kusttram van Knokke Station naar de Koninginnelaan.
10. Koen Broucke, Snow on the Beach (Ostend), 2021
“Walkin’ in the rain. Is insane.”79
Taverne Floride, Albert I Promenade 81. De stoelen van het terras staan nog opgestapeld, maar het café is wel geopend. Marvin Gaye woonde op nummer 77. In een appartement op de vijfde verdieping van Residence Jane schreef hij Sexual Healing. In het enige overgebleven café op de Zeedijk dronk hij in 1981 weleens een Leffe bier na het joggen.
Mijn laatste halte vanuit Het Stad voor het Thermae Palace Hotel.
Eigenaar Marc Van den Kerchove (61) brengt koffie. “Vandaag geen koekjes. No cookies today.”
Hij nam het café over in 1987. Marvin Gaye was toen al vermoord door zijn vader.
Het regent boven Oostende.80
Vrijdag 5. Knokke-Zwin: Kuifje en de container van Keith Haring
“Maar hij wist dat het voorgoed voorbij was. En dat het nooit meer terug zou komen: de kinderjaren aan zee.”81
11. Koen Broucke, Seascape with Kites (Ostend), 2022
De kusttram van de Koninginnelaan naar Knokke Station. “(…) De ‘boerentram’ (de lange tram die alle kuststreken van Het Zoute tot De Panne verbond)” rijdt sinds 30 juni 1967 niet meer op het baanvak tussen Knokke Station en Het Zoute.82
De Streek-GR Kust loopt door het centrum van Knokke-Heist naar Het Zoute en Het Zwin. Die route wandel ik terug. Nu loop ik via Zeedijk Knokke en Zeedijk Het Zoute tot het bezoekerscentrum van Het Zwin.
Via een kunstwerk op een rotonde, Beach Castle van Jean-François Fourtou op het Maurice Lippensplein, door de Lippenslaan langs Hotel Prins Boudewijn, Grand Hôtel Prince Baudouin, ‘Cercle des artistes’. Het verblijf van het volgende jaar: kamer 116 op de eerste verdieping aan de achterkant. Op de begane grond café Estaminet van Sergio Scalici. Carlsberg 0.0, Stella Artois 0.0%, 4,50, en koffie. Donderdag gesloten.
Verder door de gouden golfkar83 driehoek van Knokke over de Lippenslaan, met op een hoek met de Dumortierlaan op nummer 9 het Zwart Huis. In 1924 gebouwd door architect Huib Hoste voor huisarts, kunstenaar en kunstverzamelaar Reimond de Beir, grootvader van architect Luc de Beir. Het Zwart Vierkant van de architectuur.
Een krijttekening van Keith Haring uit de New Yorkse metro hangt in de etalage van O&V Gallery, Zeedijk-Knokke 816. Op het raam een krantenknipsel: “Knokke-Heist is een kunstgalerie rijker: O&V Gallery pronkt met Amerikaanse en Belgische kunst, voornamelijk popart. De uitbaters Olivier Gysen en Jessica Lambrechts vierden afgelopen weekend hun opening. “Het verzamelen van werken was redelijk intensief, we hebben er ongeveer een jaar over gedaan”, zegt Olivier. Dat Knokke-Heist het Belgische mekka voor kunstliefhebbers is, hoeft geen betoog: de mondaine badplaats heeft ongeveer vijftig galerieën waar vaak grote namen pronken. Opvallend: de uitbaters raakten gepassioneerd door de kunst van Keith Haring, die een speciale band heeft met Knokke-Heist. Hij kwam er meermaals op vakantie en beschilderde er onder andere een grote container aan Surfers Paradise, Keith Haring, ‘Channel Surf Club’, 1987. Die werd later verkocht voor een bedrag met zes nullen en staat in het buitenland. Haring drukte zo zijn stempel op zijn geliefde vakantieoord.”84
In Brussel zweeft een zeecontainer op een hoekpunt op een rotonde op de Pachecolaan. Een kunstwerk van Luc Deleu. The Container, 2013.
De mooiste villa aan het strand is van de hand van Henry van de Velde, Villa Noordhinder Westhinder (Villa Colman-Savereys), Zeedijk-Het Zoute 835-836, gebouwd voor koffiemakelaar en kunstliefhebber Maurice Colman (Noordhinder) en de schilder Albert Saverys (Westhinder).
De eerste kunstgalerie van Knokke op Lekkerbekhelling 2, nu een rechthoekige modernistische witte woning.
Stella 0.0 op het terras van Surfers Paradise, Zeedijk het Zoute, ter hoogte van de Appelzakstraat. De verdwenen zeecontainer van Keith Haring. De strandtent van Jacques in de serie Knokke Off.
Het standbeeld van Antony Gormley, Another Time XVI, is van de sokkel op het strandhoofd van Surfers Paradise gevallen en tussen rotsblokken in zee belandt.
Ik zou voor altijd langs een strand kunnen lopen.
Naar het einde van Zeedijk Het Zoute. De betonnen vlakte ter hoogte van ‘De Haas van Flanagan’. Het kunstwerk Hospitality van Barry Flanagan uit 1997. ‘Het einde van België’: het punt waar België ophoudt en Nederland aan de overkant van de Westerschelde begint. Scheldezicht op de duinen in Cadzand.85 Uitzicht op een jeugd in Cadzand-Bad.
Het huis van de boer.
De bungalow van de bakker.
Hotel Noordzee aan de Noordzeestraat. Een rode ondergaande zon in de avond. Warme huisgemaakte appelbol volgens het recept van de familie Faas.
Het wordt nooit meer zoals het nooit was.
Een wegwijzer: Nederland 2,7 kilometer. Zwin Natuurcentrum 1 kilometer. De Panne 89,9 kilometer.
Ulrich Rückriem, Sculptuur, 1993. Vier monolieten van graniet, bij het Zwin Natuur Park. Op de plek van de in 2015 gesloopte Koninklijke Villa,86 door Gaston Eysselinck de ‘koninklijke schuur’ genoemd – het Bezoekerscentrum Het Zwin, eindpunt van de Streek-GR Kust.
In de Zwinduinen lag na de aanleg van de Internationale Dijk in 1872-1873 op de Kleyne Vlakte eerst een golfterrein en vanaf 1929 een vliegplein met bijbehorende gebouwen. “Sabena vloog ook even op deze luchthaven met lijnen naar Engeland en Nederland.”87
In het Zwin Natuur Park wandel je verder over de Zwinvlakte richting Nederland, het deel van het Zwin dat via de Zwingeul in rechtstreekse verbinding staat met de zee.
Na koffie en appeltaart in Zwincafé The Shelter verder over de Graaf Leon Lippensdreef, de Hazegraspolderdijk en de Nieuwe-Hazegrasdijk naar het Oosthoekplein, langs het Hof van Vlaanderen en bij restaurant La Sapinière rechtsaf naar de Bronlaan en bij Hotel Pavillon du Zoute linksaf naar het Fort Sint-Pol van kunstenaar en eigenaar van het Grand Casino Knokke Roger Nellens aan de Zoutelaan 280.
Het privé-domein met vier villa’s en tuin met 5,2 hectare bos en duinen, waar Keith Haring van 17 juni tot 11 juli 1987 logeerde in Le Dragon, een wit betonnen gevaarte ontworpen door kunstenares Niki de Saint-Phalle, en gerealiseerd met hulp van haar man Jean Tinguely in 1972-1973. Een monumentale sculptuur in de vorm van een draak als huis en speelplaats voor zoon Xavier Nellens, met speelkamer, keuken, badkamer en slaapkamers.
Keith Haring in zijn dagboek:
18 juni 1987
“Wake up, pack and get driven to Knokke. We see the place I’m going to use as a studio – an old tea-room called the Penguin. It is right aside of the Casino, on the ocean with windows toward the street – perfect. The paint they have ordered is the same brand I tried to use yesterday on the mural and didn’t like, so we find another place (in Holland) to buy paint. (…) I am sitting outside on a table made by Niki de St. Phalle, which has two huge sculpture people sitting at it also. I am sitting across from the Dragon house, where we are living. It is really surrealistic. Writing quietly, listening to birds and looking at this dragon.”88
5 juli 1987
“I return to the Surf Club to paint the background of the wall I volunteered to do. They have “containers” on the beach for storing equipment. The side of one container is approximately 8′ x 25′ and it is perfect for painting. Xavier scraped and sanded it and I rolled on a white primer.”89
9 juli 1987
“I feel more optimistic after being in Europe and I think it might be a good idea to live longer.”90
4 september 1988
“3:30 Arrive Knokke
See Xavier, Monique and Roger
(…)
To beach club. Club has changed and owner won’t release the container I painted.
(…)
To Dragon to sleep”91
6 juni 1989
“Every time I come to Europe I think I’m going to live forever.”92
“Zeer verzwakt en vergezeld door zijn ouders, keerde Haring in november 1989 terug naar Knokkke, ongeveer drie maanden voor zijn dood.”93
“Keith Haring died on February 16, 1990.”94
Na de dood van Roger Nellens in 2021 is het domein met Le Dragon verkocht aan projectontwikkelaar Bart Versluys. De Pinguin – de oude tearoom vlak naast het Casino, die Keith Haring als studio gebruikte – bestaat niet meer. De container van Keith Haring is in 2017 geveild voor één miljoen euro.
Koffie kannetje en wafel met slagroom bij tearoom Marie Siska, Zoutelaan 177. De vervallen Villa Bois Tordu op Sparrendreef 34. “Het Caddiespad leidt dwars door het golfterrein van de Royal Zoute Golf Club”,95 met aan de rand het permanent gesloten Hotel Manoir du Dragon en de Villa Altena, Albertlaan 67, met ertussen het verborgen pad, in bezit van de Compagnie De Zoute, de Knokse vastgoedontwikkelaar uit 1908 die tegenwoordig ook investeert in Cadzand. Langs het Atelier Luc Peire in De Judestraat – nu als museum Stichting Jenny en Luc Peire onderdeel van Mu.Zee – en het huis van Anna Boch,96 de eerste en enige die tijdens zijn leven een schilderij van Vincent van Gogh kocht: De rode wijngaard uit 1888.
Frituur Deleye Bistro,97 Maurice Lippensplein 13, recht tegenover het station van Knokke. Américain Garni en Entrecôte met slaatje en frieten.
Vader Pascal en zoon Thomas Deleye openen deze week De Gouden Friet bij de Sint-Donaaskerk in Zeebrugge.
Tanqueray 0.0 bij Café des Nations. De Tour op twee grootbeeldschermen op het terras.
Met een omweg langs het Keith Haringplein naar het station van de kusttram.
12. Koen Broucke, Dark Cloud (Ostend), 2022
De kusttram van Knokke Station naar de Koninginnelaan.
Het onweert in Oostende.
Geen weer om nog naar Taverne Floride te lopen.
Twee koffie op de hotelkamer.
Zaterdag. Arno klinkt in het café: Oostende bonsoir
“Ik wandelde op de dijk, tot aan de Venetiaanse gaanderijen. Uit een hotelkamer zwaaide een blonde vrouw in opzichtig roze negligé. Betrapt, gehaast liep ik verder. Twee koppels dronken champagne op een terras.”98
13. Koen Broucke, Twilight (Ostend), 2023
Een laatste stadswandeling: van ‘Koningin der Badsteden’ tot ‘Stad aan Zee’.99 Te voet over de Koninginnelaan langs de Koninklijke Stallingen via het Maria Hendrikapark naar het zeestation waar morgen de trein terug vertrekt. Hotel Terminus. Hotel Terminus Maritime.
Twee koffie in de Kapellestraat, voordat Mu.ZEE – het museum aan zee – opent in de Romestraat. In de voormalige coöperatie Spaarzaamheid Economie Oostende (S.E.O.), ontworpen door Gaston Eysselinck (1907-1953). Zijn laatste ontwerp, het Postgebouw van Oostende, nu cultuurcentrum De Grote Post, Hendrik Serruyslaan 18A, is voltooid na zijn zelfgekozen dood.
“Op 6 december 1953 stond er een stevige wind uit het oosten. De hardste windstoot had een snelheid van 13 m/s. Het was een koude dag met een gemiddelde temperatuur van vier graden Celsius. De gevoelstemperatuur: min twee – net iets kouder dan vandaag. De zon liet zich in het geheel niet zien. Er viel geen neerslag, wel de hele dag bewolkt. Eysselinck zal zich niet naar buiten hebben begeven in dit weer, hij had er de pest aan; hoe de wind tiranniek tekeerging op het lege strand, hij kon daar niet tegen. De brief aan Roger De Kinder was geschreven, dat had hij de avond ervoor gedaan en het had weinig zin een genomen beslissing nog eens na te lezen. Toch de hele dag onrustig. Tot de misthoorn klonk bij het vallen van de avond en hij het met zichzelf afgesproken teken kreeg dat hem voorgoed van het leven zou verlossen. (…) ‘Hoe is dat precies gebeurd, Charlotte, heeft hij zich dan opgehangen in zijn woning in de Kemmelbergstraat?’100 polst Koen. ‘Nee’, zeg ik, ‘hij heeft de deur van de keuken gesloten, een opgerolde handdoek voor het raam gelegd en vervolgens alle gasbekkens open gedraaid.’”101
Na het bezoek op de hoek Brasserie Léon Spilliaert, Alfons Pieterslaan 29.
Le Loiret, een belle-époque-villa, Brusselstraat 20-22. Kunstschilder en graficus Herman Bellaert (1957-1996) had zijn atelier in de voorkamer van de eerste verdieping. 7 juni 1996. “Op zijn bureau had nog een takenlijstje gelegen, onderaan stond: ‘vandaag de buitenramen poetsen’. Hij viel van zeven meter hoog op de stoep van de Brusselstraat en deze woorden had hij nog gesproken: ‘Het is gedaan’.”102
In het Café Du Parc Gordon 0.0 Gin en Tonic.
Strandbar Lido op het Groot Strand. Tanqueray 0.0, Schweppes Tonic en een zakje zoutjes.
Brassi Beach Terrace by Casino Oostende & Rood in de bocht bij Het Kursaal. “‘Petit Nice’ noemde men die bocht omdat het de meest beschutte en zonnigste plek van de Zeedijk was (men beweerde zelfs van heel Oostende).”103 Twee Copperhead 0.0 Gin en Tonic.
Om de hoek had Hergé een appartement in de Résidence Vendôme, Albert I-Promenade 53-54, waar vooral Hergée vaak verbleef, zijn eerste vrouw Germaine Kieckens die apart leefde vanaf 1960 tot hun scheiding in 1977, terwijl Hergé een relatie had met zijn latere tweede vrouw Fanny Vlamynck.104
La Jamaique, Kursaal-Oosthelling 7. De stamkroeg van Paul Snoek, nu residentie La Jamaique.
Christinastraat 112. Paul Snoek woont in 1975 op de eerste verdieping.
“In de vooravond van 19 oktober 1981 rijdt hij zich in Egem, na een bezoek aan de dichter Walter Haesaert, tegen een kraanwagen te pletter met zijn fonkelnieuwe Alfa Romeo – een zwarte, die hij eigenlijk blauw had gewild, maar omwille van de lange wachttijd toch maar had genomen.
Hij was op slag dood.
In het roemruchte Periscoop-interview van 1 juni 1959 verklaarde hij: ‘Sterven achter het stuur van een lichtblauwe racewagen, dat is de mooiste dood.’”105
18:00 uur. Brasserie Albert. Het laatste avondmaal. Cocktail van verse Oostendse grijze garnalen voor ons gevist door vissersboot 062 Dini. Filet pur met verse friet in het ossenvet, verse Bearnaise saus en salade. Citroentaartje met slagroom. Alcoholvrij apero, bitter, zoet. Twee koffie.
De Ostend Night Run 2023 loopt door het hotel.
“Via een passage kon je onder het hotel door naar de achterkant. Veel mensen maakten van deze doorgang gebruik, omdat hij een aanzienlijke bekorting van de weg naar het centrum betekende. Daar bevond zich ook een ingang van het hotel. Niet de hoofdingang, want die lag aan de andere kant van het gebouw. Dit was meer het soort ‘uitgang’ waardoor de hotelgasten die naar het strand wilden, met een badjas over hun zwempak geslagen, het hotel verlieten.”106
14. Koen Broucke,107Impending Storm (Ostend), 2023
De zon gaat onder in Oostende.
Taverne Floride wordt overgenomen door zoon Nick Van den Kerchove (29).
In het café klinkt Arno (Oostende, 21 mei 1949 – Brussel, 23 april 2022).108
Van Arno tot Zweig.
Een laatste wandeling over de Koning Boudewijnpromenade naar het Thermae Palace Hotel.
De Koninklijke Gaanderijen te Oostende.109
De Nacht van Léon Spilliaert uit 1908.110
“Midden de eindeloze zuilenrij van de Koninklijke Gaanderijen op de Zeedijk van Oostende houdt een figuur met buishoed houvast bij een van de zuilen. Is de man dronken? Geniet hij van het spookachtige licht op de Zeedijk? Of probeert hij zich staande te houden in zijn broos bestaan?”111
Stefan Louwers
Postscriptum
Oostende: zaterdag 16 tot zondag 24 september 2023.
Knokke: zaterdag 29 juni tot zaterdag 6 juli 2024.
Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers
Oostende: 24 september tot 5 oktober 2023.
Knokke: 13 tot 20 juli 2024.
Koen Broucke
https://www.instagram.com/koenbroucke
https://www.instagram.com/koenbrouckepaintings
Streek-GR Kust
De route is bewegwijzerd met de geel-rode tekens van een Streek-GR.
Meer informatie en GPX-bestanden zijn te vinden op:
https://www.groteroutepaden.be.
De topogids Streek-GR Kust is in mei 2025 gepubliceerd.
Links
Koen Broucke: https://www.koenbroucke.be
Eric de Kuyper: https://www.ericdekuyper.com
Joseph Roth: https://www.josephrothgenootschap.org
Stefan Zweig: https://stefanzweig.nl
Léon Spilliaert: https://leonspilliaert.be
Keith Haring: https://www.haring.com
Keith Haring’s Journals: https://keithharing.tumblr.com
Literatuur
GR 5A Wandelronde van Vlaanderen (Antwerpen 2021).
GRP du Littoral. De la France aux Pays-Bays le long de la Côte Belge 103 km (Bruxelles 2025).
Keith Haring, Journals (New York 1996).
Koen Peeters, Kamer in Oostende (Amsterdam 2019).
Dirk Metsu, Oostende: Een stadsgids (Vijfde editie; Brussel 2025).
Joseph Roth en Stefan Zweig, Jede Freundschaft mit mir ist verderblich. Briefwechsel 1927-1938 (Derde oplage; Göttingen 2019).
Joseph Roth en Stefan Zweig, Elke vriendschap met mij is verderfelijk. Brieven 1927-1938 (Vierde druk; Amsterdam 2022).
Streek-GR Kust. Van Frankrijk naar Nederland langs de Belgische kust 103 km (Brussel 2025).
Wandelnetwerk, Kustwandelroute (Brugge 2020).
- Eric de Kuyper, Aan zee. Taferelen uit de kinderjaren (Nijmegen 2015) 8. ↩︎
- Eric de Kuyper, Aan zee, 22. Eric de Kuyper was hier als kind ‘aan zee’: “vlak voor het Hôtel de Thermes, (…) Meer naar het zuiden toe was het niet echt Oostende meer; meer naar het noorden was het te druk.” Ibidem, 114. ↩︎
- Eric de Kuyper, ‘Mowgli’s tranen’, in: Idem, In de zon uit de schaduw 1 (Nijmegen 1997) 453. ↩︎
- Frans: Les Lèvres Rouges of Le Rouge aux Lèvres in België; Engels: Daughters of Darkness; Duits: Blut an den Lippen. ↩︎
- Eric de Kuyper, ‘Mowgli’s tranen’, 453-454. ↩︎
- ‘Wandeling 1: In het hart van de binnenstad (5,5 km)’, ‘Wandeling 2: Koning Leopold en de belle époque (4,5 km)’. Dirk Metsu, Oostende: Een stadsgids (Vierde editie; Brussel 2022). ↩︎
- Stefan Zweig is eerder in Oostende. Na de oorlogsverklaring van Oostenrijk-Hongarije aan Servië vertrekt hij op 31 juli 1914 vanuit Oostende naar Wenen met de Ostende-Wien Express (1894-1993), de laatste trein die voor het begin van de Eerste Wereldoorlog vanuit België naar Duitsland rijdt, de Duitse troepen tegemoet. Stefan Zweig, Die Welt von Gestern. Erinnerungen eines Europäers (Frankfurt am Main 2017). ↩︎
- 00118979, brandstaetter images, https://brandstaetterimages.com, (Geraadpleegd op 1 juli 2025). ↩︎
- Els Snick, ‘Roth en Zweig op het terras van… Hotel Helvetia’, Parelduiker 2 (2020) 54. ↩︎
- Koen Peeters, Kamer in Oostende (Amsterdam 2019) 227. ↩︎
- Eric de Kuyper, Aan zee, 74. “(…) het einde van ‘aan zee’.” Ibidem, 75. ↩︎
- “[Eric de Kuyper] heeft een hekel aan zowel de film als de roman.” Eric de Kuyper, Aan zee, 57. ↩︎
- Els Snick, ‘Commentaar bij de Nederlandse vertaling’, in: Joseph Roth en Stefan Zweig, Elke vriendschap met mij is verderfelijk. Brieven 1927-1938 (Vierde druk; Amsterdam 2022) 398-402. ↩︎
- Els Snick, ‘Kamer aan de zeekant’, Dietsche Warande en Belfort 2 (2018) 16. ↩︎
- Els Snick, ‘Roth en Zweig op het terras van… Hotel Helvetia’, Parelduiker 2 (2020) 54-56. ↩︎
- Mark Schaevers, Oostende, de zomer van 1936. Irmgard Keun, Egon Erwin Kisch, Joseph Roth, Stefan Zweig aan de Belgische kust (Derde druk; Amsterdam 2015). ↩︎
- Joseph Roth en Stefan Zweig, Elke vriendschap met mij is verderfelijk. Brieven 1927-1938 (Vierde druk; Amsterdam 2022). ↩︎
- Koen Peeters, Kamer in Oostende, 52. ↩︎
- Mark Schaevers, Oostende, de zomer van 1936, 25. ↩︎
- “Ik drink een kop koffie bij IJsboerke, in de wetenschap dat hier La Bonne Auberge stond, waar Roth en Keun regelmatig zaten.” Paul Arnoldussen, ‘Zodra ik in Oostende ben, ben ik zo goed gemutst, dat is heel geheimzinnig’, Dietsche Warande en Belfort 2 (2018) 89. ↩︎
- Na het valse nieuwsbericht in 1940 dat ze zelfmoord had gepleegd, kon ze tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduiken in Duitsland en woonde tot aan haar dood in 1982 in een klein dakappartement in Keulen, Trajanstraße 9. ↩︎
- “Waarom zou ik in zee gaan – de vissen komen toch ook niet in het café?” Els Snick, Joseph Roth in den Niederlanden und Flandern. Vermittlung, Vernetzung und Orchestrierung eines vielseitigen Autors im niederländischsprachigen Kontext 1924-1940 (Utrecht 2011) 246. Koen Broucke, The fish don’t go to the cafe either (Joseph Roth and the North Sea), 2019. ↩︎
- Joseph Roth, ‘Rust bij de aanblik van de vernieling. Das Neue Tage-Buch (Paris), 25 juni 1938’, in: Idem, Beschaafden in het land der barbaren: reisreportages (Vierde druk; Amsterdam 2024) 71-72. ↩︎
- Joseph Roth, ‘Brief aan Stefan Zweig van 10 oktober 1938’, Hotel Dinard, Parijs, 10 oktober 1938, in: Idem, Beschaafden in het land der barbaren, 74. ↩︎
- Koen Peeters, Kamer in Oostende, 160. ↩︎
- ’31. Furnes, Belgique. Hotel de la Noble-Rose. Am letzten July [1906]’, Rainer Maria Rilke, Briefe an Karl und Elisabeth von der Heydt (Frankfurt am Main 1986) 86. ↩︎
- Alain Zenner, De Belgische Kust van Knokke naar De Panne (Kapellen 2025) 519. ↩︎
- Claude Blondeel, Oostende & Compagnie: Van Arno tot Zweig (Tielt 2019). ↩︎
- Stefan Louwers en Gerard Mentjox, Ergens in… Frankrijk: Dunkerque, 1994 ↩︎
- Streek-GR Kust. Van Frankrijk naar Nederland langs de Belgische kust 103 km (Brussel 2025) 17. ↩︎
- De Ierse schrijver James Joyce verblijft in 1926 in Hôtel de l’Océan in Oostende. “Als de telefoon rinkelt, spitst Joyce zijn oren. De receptionist aan de balie zegt: ‘Allô, ici le portier de l’Océan’.” Koen Peeters, Georges (Amsterdam 2023) 23. “Als ik voorbij restaurant Ocean wandel, zeg ik het telkens hardop, ook al ben ik alleen: ‘Allô, ici le portier de l’Océan’.” Koen Peeters, Georges, 61. Restaurant Ocean, Albert I-promenade 64, Oostende. ↩︎
- Streek-GR Kust, 27. ↩︎
- ‘473. Oostduinkerke-Bains près Furnes (Belgique) Grand-Hôtel. Am 5 August 1906’, Rainer Maria Rilke, Briefe an die Mutter (Frankfurt am Main und Leipzig 2009) 522-524. ’32. Oostduinkerke-Bains près Furnes; (Belgique.) Grand-Hotel [August 1906]’, Rainer Maria Rilke, Briefe an Karl und Elisabeth von der Heydt (Frankfurt am Main 986) 87-88. ‘119. Oostduinkerke-Bains près Furnes, (Belgique). Am 10. August 1906’, Rainer Maria Rilke, Briefe an Axel Juncker (Frankfurt am Main 1979) 188-190. ↩︎
- Locatie in de serie Beau Séjour 2. ↩︎
- Streek-GR Kust, 37. ↩︎
- Eric de Kuyper, ‘Grand Hotel Solitude’, in: Idem, In de zon uit de schaduw 2 (Nijmegen 1998) 137-139. ↩︎
- Eric de Kuyper, ‘Kronieken’, in: Idem, In de zon uit de schaduw 2, 429. ↩︎
- Koen Peeters, Georges, 38. Een verwijzing naar Léon Spilliaert, die ’s nachts ging wandelen als remedie tegen de slapeloosheid veroorzaakt door zijn maagontsteking. Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert, 38. ↩︎
- In de Koninklijke Schouwburg in Oostende, die in 1965 werd gesloopt voor de honderd meter hoge Residentie Europacentrum. Eric de Kuyper, Kijk! Daar, kijk! Traag door Brussel (Amsterdam 2024) 174. ↩︎
- Mu.Zee, https://www.muzee.be/nl/zelfportret-met-spiegel. (Geraadpleegd op 1 juli 2025). 1908. Collectie Stad Oostende. In depot in Mu.ZEE. Getoond op de overzichtstentoonstelling Léon Spilliart in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, 22 september 2006-4 februari 2007. ↩︎
- Streek-GR Kust, 47. ↩︎
- Alain Zenner, De Belgische Kust, 373. ↩︎
- Streek-GR Kust, 55. ↩︎
- Alex Deseyne, Retrospectieve Karel van Vlaanderen 1903 – 1983. Memoriaal Prins Karel, Domein Raversijde, 1 juni – 11 november 2003, oeuvrecataloog (Brugge 2003) 29. ↩︎
- Streek-GR Kust, 59. ↩︎
- Koen Peeters, Kamer in Oostende, 261. ↩︎
- Eric de Kuyper, Met zicht op zee. Aan zee veertig jaar later (Nijmegen 1997). ↩︎
- Streek-GR Kust, 63. ↩︎
- Eric de Kuyper, Villa Zeelucht (Nijmegen 2004) 111. ↩︎
- Het eerste bekende voltooide werk van Spilliaert is Het laboratorium van vader Spilliaert uit 1899. Brise d’Ostende – Parfum exquis uit 1900 is een etiketontwerp van Spilliaert voor een flacon van zijn vaders parfum. Het kapsalon is een werk uit 1909. ↩︎
- Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert, 7. ↩︎
- Thijs de Raedt, ‘Léon Spiliaert. Nachtwandelaar’, in: Dirck Braeckman, Dirk Braeckman – Léon Spilliaert (Veurne 2024) 21. ↩︎
- Thijs de Raedt, ‘Nachtdieren’, in: Dirck Braeckman, Dirk Braeckman – Léon Spilliaert (Veurne 2024) 15. Spilliaert maakte 38 zelfportretten. Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert, 168. ↩︎
- Het venster van het atelier aan de Visserskaai, ca. 1908-09. Vissershaven van Oostende, 1909. “Spilliaert observeert de verschillende zones en activiteiten in de haven vanuit een klein zolderatelier op de visserskade, die hij voor enkele maanden huurde in 1908-1909.” Anne Adriaens, Léon Spilliaert, 26, 168. ↩︎
- Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert, 161. ↩︎
- Andere foto’s uit zijn leven: Spilliaert met zijn moeder Léonie Jonckheere, zijn zuster Rachel, zijn vrouw Rachel en zijn dochter Madeleine, 1921. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel. Spiliaert met zijn vrouw en dochter in het park van Oostende, 1922. Foto Antony, Oostende. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel. Spilliaert en zijn dochter Madeleine op het strand van Oostende, 1923. Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel. Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert, 165-167. ↩︎
- Anne Adriaens-Pannier, Kursaal en zeedijk – Léon Spilliaert (1881-1946) en atmosferische eenzaamheid bij de zee (Antwerpen 2023). Anne Adriaens-Pannier, Léon Spilliaert. Dwalen door de stilte (Gent 2024). ↩︎
- Streek-GR Kust, 64. ↩︎
- Léon Spilliaert, 1908. ↩︎
- Streek-GR Kust, 83. ↩︎
- Vanaf 1959 is het stedelijk sportcentrum gevestigd in de nooit in gebruik genomen Koninklijke Stallingen. Zanger Marvin Gaye basketballde hier bij Sunair Oostende en trainde in de Flandria Boxing Club. ↩︎
- Streek-GR Kust, 63. ↩︎
- Ibidem, 71. ↩︎
- Ibidem, 81. ↩︎
- Dichter en schilder Paul Snoek werkt hier een jaar als P.R.-medewerker. Hij schrijft het gedicht ‘Ademen is langer leven’ op 11 november 1976 voor de 400 astmapatiëntjes van het Zeepreventorium. Paul Snoek, Verzamelde gedichten (Tweede druk; Antwerpen-Amsterdam 1982) 569. ↩︎
- Johnny Werbrouck, Einstein, 2006. ↩︎
- Streek-GR Kust, 90. ↩︎
- Koen Broucke, James Ensor rent over het strand, 2017. Koen Broucke en Koen Peeters, ‘Oostende, de zeeën’, Dietsche Warande en Belfort 2 (2018) 127. Het werk lijkt geïnspireerd te zijn door: Léon Spilliaert, Na het baden in zee, 1907. ↩︎
- Koen Peeters, Georges, 287. Nawoord: “Het citaat van Joyce op pag. 7 komt uit een Oostendse brief van Joyce aan Harriet Shaw Weaver, 18 augustus 1926, in James Joyce in Ostend van Xavier Tricot.” ↩︎
- Alain Zenner, De Belgische Kust, 165. ↩︎
- Streek-GR Kust, 97. ↩︎
- ‘Beau Sejour. Ontdek de locaties uit de tv-serie’,Visit Bruges, https://www.visitbruges.be (Geraadpleegd op 1 juli 2025). ↩︎
- “Bea en Tille gaan samen op onderzoek en reconstrueren de avond van de storm. Op het midden van een kruispunt vinden ze scherven gekleurd glas en een bloedspoor. Ook Vinnie trekt op onderzoek naar de plek van het vermeende ongeval.” Ibidem. ↩︎
- Streek-GR Kust, 97. ↩︎
- Vgl.: “(…) in het Hôtel des Bains (…) waar [Félicien Rops] verbleef, net als Stefan Zweig (…)” Alain Zenner, De Belgische Kust, 155. ↩︎
- Bart de Groote, Waarom Stefan Zweig Heist bezocht (Dendermonde 2018) 12-13. ↩︎
- P. D’Halluin, ‘Heist en Vincent van Gogh’, Rond de Poldertorens 4 (1990) 121-123. ↩︎
- Alain Zenner, De geheimen van Knokke-Heist (Kapellen 2023) 465. ↩︎
- Marvin Gaye, ‘Walkin’ in the Rain’, Love Songs, 1985. ↩︎
- “Het regende boven Oostende.” Kurt van Eeghem, Oostende in de belle époque. Het zwierige tijdperk van Ensor (Kalmthout 2023) 257. “Het sprookje was voorbij.” Van Eeghem, Oostende in de belle époque, 261. ↩︎
- Eric de Kuyper, Aan zee, 73. ↩︎
- Ibidem, 102. De Kuyper had een zomerjob bij tramhalte Het Zoute. Eric de Kuyper, ‘Bruxelles, here I come’, in: Idem, In de zon uit de schaduw 2, 364. ↩︎
- “Het aantal golfkarretjes dat in de buurt rondreed, verbaasde degenen die Knokke ontdekten. ‘Ze verlieten het golfterrein al een hele tijd, aanvankelijk zonder al te ver te gaan, maar dan verder weg. Ze zijn een typisch mobiliteitskenmerk van de badplaats geworden, er zouden er meer dan duizend zijn, legde de gids uit’.” Alain Zenner, De Belgische Kust, 101. ↩︎
- Junior Verbeeke, ‘Nieuwe kunstgalerie pakt uit met werken van Keith Haring, en dat is geen toeval: “Had speciale band met Knokke”’, Het Nieuwsblad, 19 juni 2023. ↩︎
- Theo Van Rysselberghe. Les Dunes du Zwin (Scheldezicht), Knokke, 1887; Dunes à Cadzand (Duinen in Cadzand), 1893; Duinen bij Cadzand of Uitzicht op de Schelde (Dunes à Cadzand ou Vue de l’Escaut), 1893. Ronald Feltkamp, Van Rysselberghe. Schilder van de zon (Bussum 2022) 49. “1893. Reis naar Cadzand in Zeeland, waar hij van augustus tot oktober verblijft. Schildert Duinen bij Cadzand en De Regenboog.” Feltkamp, Van Rysselberghe, 87. ↩︎
- Een andere ‘Koninklijke Villa’ is te vinden op Boslaan 55: Villa La Bûcherie. Gehuurd door barones Sybille de Selys Longchamp die hier de latere koning Albert II ontving, de vader van Delphine Boël. ↩︎
- Streek-GR Kust, 114. ↩︎
- Thursday, June 18. Keith Haring, Journals (New York 1996) 154-155. ↩︎
- Sunday, July 5. Keith Haring, Journals, 166. ↩︎
- Thursday, July 9, 1987. Ibidem, 168. ↩︎
- Sunday, September 4 [1988]. Ibidem, 227. ↩︎
- June 6, 1989: Paris. Ibidem, 259. ↩︎
- Alain Zenner, De geheimen van Knokke-Heist, 217. ↩︎
- Keith Haring, Journals, 274. ↩︎
- Streek-GR Kust, 109. ↩︎
- De Judestraat 11. “Zij keerde regelmatig terug naar Knokke tot omstreeks 1920, en woonde in de villa Mon Rêve, gelegen in De Judestraat, die haar zuster had gehuurd, en later in de villa Clos Paisible, die zij voor zichzelf had laten bouwen door de architect Viérin.” Alain Zenner, De geheimen van Knokke-Heist, 69-70. ↩︎
- “Frituur Delye geniet nochtans een uitstekende reputatie: goudgele frieten en lekkere schotels met een gastronomische toets.” Jos Pierreux, Rijke mensen sterven niet (Antwerpen 2023) 11. ↩︎
- Koen Peeters, De mensengenezer (Amsterdam 2017) 101. ↩︎
- Erfgoedwandelroute Oostende. Van Koningin der Badsteden tot Stad aan Zee. ↩︎
- Huurappartement, Kemmelbergstraat 36, Oostende. ↩︎
- Charlotte Van den Broeck, ‘III – P.T.T./R.T.T.-gebouw (1947-1953), Oostende. Gaston Eysselinck (1907-1953)’, Waagstukken (Amsterdam 2019) 57-59. ↩︎
- Koen Peeters, Kamer in Oostende, 106-107. ↩︎
- Eric de Kuyper, Aan zee, 115. ↩︎
- Jacques Langlois, Hergé et le carnet oublié. L’auteur de Tintin raconté par son dernier répertoire (Chêne-Bourg 2024) 55. ↩︎
- Herwig Leus, ‘Nawoord’, in: Paul Snoek, Verzamelde gedichten, 739. ↩︎
- Eric de Kuyper, ‘Mowgli’s tranen’, 453. ↩︎
- “Brouckes overgrootmoeder had tijdens de belle époque een hoedenwinkel in de Alfons Pieterlaan. Als onvermoeibare, professionele, hoogst begaafde tovenares wordt zij beschreven door Eric de Kuyper in Aan zee. Taferelen uit de kinderjaren.” ‘Medewerkers: Koen Broucke (1965)’, Dietsche Warande en Belfort 2 (2018) 144. “Hélène Govers-Debeen poseert voor haar hoedenwinkel aan de Boulevard du Midi in Oostende, 1910. Ze heeft zich opgewerkt van loopmeisje tot bekende modiste met een eigen zaak met tien medewerkers.” Koen Broucke, Op drift. Vluchten naar Kampen 1914-2024, Stedelijk Museum Kampen, 5 oktober 2024-16 maart 2025. ↩︎
- Arno, Oostende bonsoir, 2019. Videoclip: Arno, https://youtu.be/bH8x447yeNI?si=-Nideu-22s0cWsWa. Foto’s van Arno op het strand voor het Thermae Palace Hotel. Danny Willems, ‘Arno Oostende Bonsoir. Oostende 2019’, https://www.dannywillems.com/9771773/arno-santeboutique (Geraadpleegd op 1 juli 2025).
(…)
“On se promène
Comme tous les soirs
On se dit rien
On va de bar en bar”
(…)
“Spilliaert allume la digue
Comme tous les soirs
Aux couleurs nostalgie
Aux couleurs désespoir
(…)
Il nous peint nos marées
Le ciel et nos regards
J’suis seul avec toi
Oostende, bonsoir
(…)
La rue longue crie
Comme tous les soirs
Elle pleure des bières
Et des espoirs”
(…)
“Il est trop tard
Comme tous les soirs
J’suis seul avec toi
Oostende, bonsoir
(…)
Tu me promènes, Oostende
Comme tous les soirs
De bière en bière
Et d’histoire en histoire”
(…) ↩︎ - Léon Spillaert, 1908. ↩︎
- Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Inventaris van het roerend erfgoed, https://collections.heritage.brussels/nl/ (Geraadpleegd op 1 juli 2025). ↩︎
- Jos Vandervelden, Alexander Dumarey, ‘Op reis met Vlaamse meesters: Leon Spilliaert en het mysterieuze spel van licht en duisternis op de Zeedijk van Oostende’, VRT, https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/10/25/hoe-s-nachts-licht-en-duisternis-een-spel-spelen-op-de-zeedijk (Geraadpleegd op 1 juli 2025). ↩︎