“Mit dem Ruecken an einer kurzer Betonsockel gelehnt eingeschlafen, August 1981”

München Trail

Der München Trail, een stadswandeling van 113 kilometer in tien etappes in vijf dagen vanuit een hotel bij het Hauptbahnhof. Start- en eindpunt zijn bereikbaar met metro en tram of te voet. Sinds de dienstregeling 2025 rijdt er dagelijks een rechtstreekse ICE International vanuit Amsterdam, Utrecht en Arnhem naar München.

Ik verlaat na zes uur de trein, de gebruikelijke chaos van het station aan de noordkant, steek de straat over en stap Eden Hotel Wolff aan de Arnulfstraße 4 binnen. Ik dineer in de klassieke brasserie Restaurant Central Café in het hotel, waar je ’s morgens kunt ontbijten en koffie drinken, ook als je niet in het hotel verblijft.

Na het diner loop ik rond ‘Baustelle München Hauptbahnhof’. Het naoorlogse kopstation wordt gesloopt en vervangen door nieuwbouw. Het IntercityHotel in het hoofdstation waar ik bij de eerste bezoeken aan München logeerde, is permanent gesloten, maar staat nog overeind. Bar Montana en het bijbehorende terras aan de overkant van de Bayerstraße bestaan nog steeds niet meer.

I. Etappe 1 en 2

München Hauptbahnhof
Metro U1 Mangfallplatz
Sendlinger Tor

Sendlinger Tor
Metro U3 Fürstenried West
Thalkirchen

Startpunt: Isar-Eingang Tierpark Hellabrunn

Etappe 1: Ab in den Süden, 13,1 km

•Tierpark Hellabrunn •Isarufer •Marienklausenbrücke •Marienklause •Isarhochufer •Gutshof Menterschwaige •Lola-Montez-Haus •Villen-Kolonie Menterschwaige •Perlacher Forst •Bavaria Filmstadt •Großhesseloher Brücke •Waldwirtschaft •Großhesselohe Isartalbahnhof •Isarufer Westseite •Floßrutsche •Isarflößer •Hinterbrühler See •Floßlände •Ländkanal Surfing •Naturbad Maria Einsiedl •Asam-Schlössl •Gierlinger Park •Gasthaus Alter Wirt •St. Maria Thalkirchen •Thalkirchner Platz

Vanwege de regen drink ik eerst koffie in het Cafe am Sendlinger Tor voor verder te reizen naar metrostation Thalkirchen, om bij Tierpark Hellabrunn te starten met de eerste etappe van de München Trail.

Etappe 2: Von Bayern nach Asien, 10,5 km

•Thalkirchner Platz •Sendlinger Park •Neuhofener Berg •Baumhaus •Grünanlage unterhalb der Plinganser Straße •Jugendstilbauten am Harras •Stadtpfarrkirche St. Margaret •Alte Sendlinger Kirche •Stemmerhof •Stemmerwiese •Westpark •Bayerwaldhaus •Asiatische Bauten •Bavariapark •Altes Messegelände •Deutsches Museum Verkehrszentrum •Alte Kongresshalle •Theresienwiese •Bavaria und Ruhmeshallen

De tweede etappe eindigt voor het standbeeld van Bavaria op de Theresienwiese, waar jaarlijks in september het Oktoberfest wordt gehouden. Ik loop een paar kilometer door op de derde etappe, zodat ik na de Hackerbrücke over het spooremplacement van het hoofdstation, rechts af kan slaan en het hotel bereik. Onderweg ligt op Arnulfstraße 52 restaurant en biergarten Augustiner-Keller waar je de hele dag kunt eten en drinken.

Etappe 3: München im Wandel, 9,7 km

•Bavaria und Ruhmeshallen •Theresienhöhe •Ligsalzstr. •St. Benedikt •Augustiner Brauerei •Hackerbrücke

Eindpunt: Hackerbrücke

Loop naar het oosten op Arnulfstraße, 600 m

München Hauptbahnhof (Eden Hotel Wolff)

II. Etappe 3 en 4

München Hauptbahnhof (Eden Hotel Wolff)

Loop naar het westen op Arnulfstraße 600 m

Beginpunt: Hackerbrücke

•Hackerbrücke •Arnulfpark •Blutenburgstr. •Donnersbergerstr. •Rotkreuzplatz •Friedhof Neuhausen •Herz-Jesu-Kirche •Grünwaldpark •Frundsbergstr. •Dom-Pedro-Platz •Hubertusbrunnen •Nymphenburger Schlosskanal •Villenkolonien Gern und Neuwittelsbach •Hirschgarten •Hirschgarten Gaststätte und Biergarten

Ik loop bij het Arnulfpark door om de Rainer-Werner-Fassbinder-Platz te bezoeken en het kunstwerk ‘Asphaltsee’ van Wilhelm Koch uit 2007: “Das großflächige Bodenrelief ist Rainer Werner Fassbinder (1945-1982) gewidmet. Der Asphalt steht als alltägliches, kraftvolles, organisches und ausuferndes Material für die vielseitige, ungebändigte Schaffenskraft des Schauspielers, Regisseurs und Filmemachers. In den Asphalt sind Zitate und Titel von Filmen, Bühnenstücken und Hörspielen Fassbinders geprägt.”

Etappe 4: Königliches flanieren, 14,6 km

•Hirschgarten Gaststätte •Hirschgartenallee •Schlosspark •Amalienburg •Badenburg mit See •Apollo-Tempel •Pasing-Nymphenburg-Kanal •Villen entlang der Marsopstraße •St. Wolfgang •Würm •Wasserschloss Blutenburg mit Schlosskapelle •Michael-Ende-Museum  •Internationale Jugendbibliothek •Sankt Georg Obermenzing •Würm-Aue •Am Durchblick •Große Kaskade •Pagodenburg •Magdalenenklause •Botanischer Garten •Great Parterre •Schloss Nymphenburg

Op het keerpunt van de vierde etappe, Schloss Blutenburg, pauzeer ik met koffie en Blutenburger Kaiserschmarrn, “aus Bio-Eiern und Berchtesgadener Milch gebacken mit frischen Erdbeeren, Rum, gerösteten Mandel und Zwetschgenröster.”

Eindpunt: Schloss Nymphenburg

Schloss Nymphenburg
Tram 17 St. Emmeram
Hauptbahnhof Nord

III. Etappe 5 en 6

Hauptbahnhof Nord
Tram 17 Amalienburgstraße
Schloss Nymphenburg

Startpunt: Schloss Nymphenburg

Etappe 5: Durch Wald und Wiese, 9 km

•Schloss Nymphenburg •Schlossrondell •Nördliche Auffahrtsallee •Nymphenburg-Biedersteiner-Kanal •Röth-Linde (ältester Baum Münchens)  •Kleingartenverein Nord-West •Westfriedhof •Amphionpark •Moosach •Alter Wirt Moosach •Rangierbahnhof Nord •Rangierbahnhof Wald •Füsslgraben •Pappelallee •Feldmochinger Mühlbach •Feldmochinger See

Feldmoching ken ik alleen van naam als eindpunt van metrolijn U2. Ik blijf me afvragen waarom de München Trail hiernaartoe leidt. Waarheen? Waarvoor?

Etappe 6: Sportliches München, 11,2 km

•Feldmochinger See •Fasaneriesee •Lerchenauer See •Eggartensiedlung •Olympiapark Nord mit olympischem Dorf •Erinnerungsort Olympia-Attentat 1972

Voordat ik het Olympiapark bereik, wijk ik even af van de München Trail om bij de Kusocinskidamm de Lost Place Bahnhof Olympiastadion te aanschouwen, het ‘Geisterbahnhof’ uit 1972 “zwischen dem TUM Campus im Olympiapark und dem Olympia-Einkaufszentrum.”

Ik stop met de zesde etappe als ik het metrostation Olympiazentrum bereik en loop het laatste stuk van deze etappe – de lus door het Olympiapark – de volgende dag.

Eindpunt: Olympiazentrum

Olympiazentrum
Metro U3 Fürstenried West
Scheidplatz

Scheidplatz
Metro U2 Messestadt Ost
München Hauptbahnhof

IV. Etappe 7 en 8

München Hauptbahnhof
Metro U2 Feldmoching
Scheidplatz

Scheidplatz
Metro U3 Moosach
Olympiazentrum

Startpunt: Olympiazentrum

•BMW Welt •Olympiaturm •Eislaufhalle •Olympiasee •Olympiaschwimmhalle •Olympiastadion •Ost-West-Friedenskirche •Olympiaberg •Lerchenauer Str. 36

Etappe 7: Kultur und Bunte Strassen, 9,6 km

•Nymphenburg-Biedersteiner-Kanal •Petuelpark •Luitpoldpark •Schuttberg •Bamberger Haus •Jugendstilgebäude am Hohenzollernplatz •Markt am Elisabethplatz •Adalbertstr. •Alter Nordfriedhof •Josephsplatz •St. Joseph •Augustenstraße •Richard Wagner Straße •Bayerische Staatssammlung für Paläontologie •Kunstareal München: Lehnbachhaus •Königsplatz mit Glyptothek •Antikensammlung •NS Dokumentation Zentrum •Ägyptisches Museum •Hochschule für Film und Fernsehen •Alte Pinakothek •Neue Pinakothek •Pinakothek der Moderne •Türkenturm •Museum Brandhorst •Türkenstraße •Schellingstraße •Ludwigstraße mit Gebäuden und Ludwigskirche •Ludwig Maximilian Universität mit Geschwister Scholl Museum •Professor-Huber-Platz

De ‘Jugendstilgebäude am Hohenzollernplatz’ herken ik niet, hoewel ik hier in 2017 en 2018 in totaal drie weken verbleef op nummer 7 in een appartement van Frederics München City Schwabing met balkon met uitzicht op het troosteloze plein. De roltrap van het metrostation Hohenzollernplatz komt uit bij de voordeur, tussen de Netto City supermarkt en de Vinzenzmurr Metzgerei. Nu worden hier door de Katholischer Männerfürsorgeverein München e.V. (kmfv) daklozen opgevangen: “Das Haus am Hohenzollernplatz dient der zeitlich befristeten Unterbringung akut wohnungsloser erwerbstätiger Einzelpersonen und Paare, bei denen ein Klärungsbedarf im Bereich ‘Wohnen’ und in anderen Lebensbereichen besteht.”

‘Geheimtipp’ op deze etappe voor de dagelijkse koffie en Apfelstrudel: Cafe Jasmin, Steinheilstraße 20, hoek Augustenstraße. Volgens de Michelin: “Het 19de-eeuwse interieur, dat bewust wat aftands lijkt, heeft een zekere uitstraling. De fluwelen banken en cosy zetels maken van de salon een comfortabele plek om te vertoeven. Een elegant adres waar het al even gezellig is tijdens lunchtijd als voor een koffiepauze na de middag.” En de Lonely Planet: “It’s as if the last 40 years never happened at swish Cafe Jasmin in the Maxvorstadt district. The retro decor here is the real thing and takes you back to the heady days of the Wirtschaftswunder (West Germany’s post-war economic recovery).” Alsof je in een tijdmachine stapt. Dit decor komt voor in Fassbinder films uit het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw.

Etappe 8: Münchens “Grüne Oase”, 10,1 km

•Professor-Huber-Platz •Ludwig-Maximilians-Universität •Siegestor •Kaulbachstraße •Jugendstilhäuser Ohmstraße •Monopteros •Chinesischer Turm Biergarten •Rumfordhaus •Kleinhesseloher See •Oberstjägermeisterbach •Amphitheater im Englischen Garten •Studentenstadt •Schwabinger Bach •Hölzerner Steg •Emmeramsmühle •Gaststätte Emmeramsmühle

In Sankt Emmeram stop ik met de achtste etappe, loop naar tramhalte St. Emmeram en haal nog net tram 17 die rechtstreeks naar Hauptbahnhof Nord rijdt, een halte voor mijn hotel.

Eindpunt: St. Emmeram

St. Emmeram
Tram 17 Amalienburgstraße
Hauptbahnhof Nord

V. Etappe 9 en 10

Hauptbahnhof Nord
Tram 17 St. Emmeram
St. Emmeram

Met de tram ga ik terug naar St. Emmeram, waar ik vervolg met het laatste stuk van de achtste etappe, voordat ik met de negende en tiende etappe het eind- én beginpunt van de München Trail bereik.

Startpunt: St. Emmeram

•St. Lorenz-Kirche •Alte Ziegelei Oberföhring •Bürgerpark Oberföhring •Kleines Theater im Pförtnerhaus •Sammlung Götz

Etappe 9: Häuser schauen, 10 km

•Sammlung Götz •Park am Brunnbach •Isarufer Bogenhausen •Stauwehr Bogenhausen •Thomas Mann Villa •Max-Joseph-Brücke •Steinbacher Teich •Kirche Sankt Georg und Friedhof Bogenhausen •Grünanlage Isar •Monacensia im Hildebrandhaus •Museum Villa Stuck •Europaplatz •Friedensengel •Maximiliansanlagen •Maximilianswerk •Maximiliansbrücke •Maximilianeum •Wiener Platz •Üblacker-Häusl •Kriechbaumhof •Bordeauxplatz •Pariser Platz •Gasteig •Lorettokapelle am Gasteig •Muffatwerk mit Biergarten •Kabelsteg •Praterinsel •Alpines Museum •Mariannenbrücke •St. Lukas •Mariannenplatz •Maxmonument •Maximilianstr. •Regierung von Oberbayern •St.-Anna-Str. •St.-Anna-Platz •Kirche St. Anna •Prinzregentenstr. •Eisbachwelle •Englischer Garten

Ik ben te vroeg bij Friedhof Bogenhausen om het graf van Rainer Werner Fassbinder – Sektion 001, Reihe 4, Grab 2 – te bezoeken. Het ‘Promi-Friedhof’ opent om 08:00 uur.

“Eisbach-Welle ist wieder da! Auferstehung an Ostern” titelt de Tageszeitung. De permanente golf in de Eisbach in de Englischer Garten waarop gesurfd wordt, is op Paaszaterdag wederopgestanden.

Etappe 10: Szenenwechsel, 13,9 km

•Eisbachwelle •Japanisches Teehaus •Finanzgarten  •Hofgarten •Diana-Tempel •Odeonsplatz •Theatiner Kirche •Wittelsbacherplatz •Literaturhaus •Salvatorplatz •Salvatorkirche •Promenadeplatz •Michael Jackson Denkmal •Frauenkirche am Frauenplatz •Hackenviertel •MUCA •Haus zur Hundskugel •Sendlinger Straße •Sankt-Jakobs-Platz •Synagoge •Stadtmuseum •Sebastiansplatz •Schrannenhalle •Viktualienmarkt •Reichenbachplatz •Gärtnerplatz •Gärtnerplatztheater •Museumsinsel •Deutsches Museum •Kino Museum Lichtspiele •Auer Mühlbach •Mariahilfplatz •Isar •Reichenbachbrücke •Glockenbachviertel •Südfriedhof •Westermühlbach •Dreimühlenviertel •Großer Stadtbach •Isarauen •Brudermühlbrücke •Fitness Parcours Isarauen •Seen vom Freibadbächl •Hans-Mielich-Platz •Lohstraße in Untergiesing •Auer Mühlbach •Kirche des Templerordens •Kunstmühlennebenbach •Kleingartenanlage am Harlachinger Quellbach •Gasthaus Siebenbrunn •Tierpark Hellabrunn

De München Trail loopt door de Reichenbachstraße langs de Deutsche Eiche op nummer 13, waar ik in 2015 een weekend verbleef, de tweede woonkamer van Rainer Werner Fassbinder die hier schuin tegenover woonde op nummer 12 en Freddy Mercury die tussen 1979 en 1985 vaak in München was. Beiden zijn afgebeeld in mozaïek op de voorgevel van de Eiche en even verderop, op de Holzplatz, op ‘The Pissoir’. Een kunstwerk op initiatief van Streetart-expert Martin Arz en Thomas Zufall, eigenaar van het tegenover het pissoir uit 1900 gelegen restaurant München72.

Eindpunt: Isar-Eingang Tierpark Hellabrunn

Thalkirchen (Tierpark)
Metro U3 Moosach
Sendlinger Tor

Sendlinger Tor
Metro U1 Olympia-Einkaufszentrum
München Hauptbahnhof

Bestemming bereikt.

Stefan Louwers

München: 3 tot 12 april 2026.

Foto’s: https://www.instagram.com/stefan_louwers/, 12 tot 14 april 2026.

München Trail

De München Trail is niet bewegwijzerd. Ik volgde de route via de Outdooractive App (https://www.outdooractive.com/) op mijn mobiel. De routekaarten en GPX-bestanden van de etappes kunnen worden gedownload op https://www.muenchen-trail.de.

München Card

Voor toegang tot tram en metro gebruikte ik de München Card, 5 dagen, Zone M. Deze is online verkrijgbaar via https://www.turbopass.com/de/muenchen/muenchen-card.

München 72 Trail

Na(ast) de München Trail kun je de München 72 Trail lopen, een wandeling van 15 kilometer in de voetsporen van de Olympische Spelen van 1972: https://muenchen-trail.de/muenchen-72-trail-p.html

Eden Hotel Wolff ligt niet op de route. Vanuit dit hotel werd de terroristische aanslag op de Israëlische delegatie op 5 september 1972 voorbereid.

“2 Uhr, Hotel Eden

In einem Mittelklassehotel am Münchner Hauptbahnhof treffen sich neun Palästinenser. Sechs von ihnen waren in den vorangegangenen Tagen aus Syrien und dem Libanon nach München eingereist; zwei weitere, die sich ‘Issa’ und ‘Tony’ nennen, sind bereits seit Wochen in München. Die acht tragen Trainingsanzüge. Der neunte Mann ist älter und trägt zivil; er ist der Kontaktmann zur Terrororganisation ‘Schwarzer September’.

2.15 Uhr, olympisches Dorf

Die Nachtschicht des Ordnungsdienstes vermerkt im Diensttagebuch: “Keine besonderen Vorkommnisse”.

2.30 Uhr, Hotel Eden

Issa gibt an Tony und die sechs Männer Waffen aus: Jeder bekommt eine Kalaschnikow mit zwei Magazinen und eine Handgranate. Sie umwickeln die Maschinenpistolen mit Kleidungsstücken und legen sie in Sporttaschen. Ihre gefälschten Pässe übergeben sie Abu Daoud, der sie vernichtet und untertaucht.

3.15 Uhr, Hauptbahnhof

Die erste Gruppe von drei Palästinensern nimmt ein Taxi. Die übrigen fünf Männer folgen mit weiteren Taxis.”

Sven-Felix Kellerhoff, ‘München 1972 – das Protokoll einer Katastrophe’, Die Welt 5 augustus 2012.