“The 21st century
Das einundzwanzigste Jahrhundert”
Kraftwerk, ‘Planet der Visionen’, Minimum-Maximum, 2005
1994. Acid, ambient, Detroit-techno, gabberhouse, gangsta-rap, garage, happy house, jazz dance, jungle, mellow, trance en tribal. Deze elektronische en digitaal voortgestuwde muziekvormen doen je oren duizelen. 1974. het nummer ‘Autobahn’ bereikt als één van de eerste op moderne elektronica gebaseerde composities de bovenste regionen van de internationale hitparades. In de tussenliggende twintig jaar liet Kraftwerk horen hoe muziek in de toekomst zou kunnen klinken. Ze verschuilen zich nu al jaren in hun studio, maar hun invloed op moderne muziekstromingen als new wave, hip hop en house blijft onuitwisbaar.
De eerste sporen van Kraftwerk zijn te vinden in het revolutiejaar 1968. Ralf Hütter en Florian Schneider ontmoeten elkaar in dat jaar in de improvisatieklas van het Düsseldorfse conservatorium. Ze worden onafscheidelijke vrienden en vatten het plan op om contemporaine elektronische muziek te maken. Onder de naam Organisation creëren ze met behulp van ruisgeneratoren, filters, regelapparatuur en andere technologische noviteiten industriële laboratoriummuziek. Na de eerste LP, ‘Tone Float’, noemt de groep zich Kraftwerk, mede om hun Duitse karakter te benadrukken. Door het Hitler-regime raakte de Duitse cultuur besmet en weken in de jaren dertig veel van haar dragers uit naar het buitenland. Na de oorlog bevond de Duitse cultuur zich in een vacuüm, die Stunde null. Pas in de jaren zestig durfden er weer een aantal Duitse kunstenaars zich met de identiteit van hun land bezig te houden: de beeldende kunstenaars Joseph Beuys en Anselm Kiefer, en filmregisseurs als Wim Wenders en Rainer Werner Fassbinder. Op muziekgebied was Kraftwerk de belangrijkste exponent van dit zoeken naar een nieuwe Duitse identiteit. Daarmee poogden ze tegenwicht te bieden aan de Amerikaanse rock die de ontwikkeling van een eigen Europese popcultuur in de weg stond.
Cultstatus
De eerste drie avant-gardistische, met klankexperimenten gevulde albums ‘Kraftwerk 1’, ‘Kraftwerk 2’ en ‘Ralf & Florian’, leveren de groep in Duitsland een cultstatus op. In 1974 scoort men met de single ‘Autobahn’ internationaal een hit. Het is tevens de eerste succesvolle single waarbij gebruik wordt gemaakt van een vocoder: een apparaat waarmee de menselijke stem als een instrument te manipuleren is.1 De LP-uitvoering van ‘Autobahn’ duurt maar liefst 23 minuten en klinkt als een klassieke compositie. Dat het ook zo uitgevoerd kan worden bewees Alexander Balanescu. In 1992 toverde hij met zijn vioolkwartet vijf Kraftwerk-klassiekers om in moderne kamermuziekstukken.2 De Nederlandse metalgroep Gorefest liet horen dat het nummer multi-interpretabel is: in een aflevering van VPRO’s Onrust speelden ze – staande op een viaduct – een speed-metal-versie van ‘Autobahn’.
Na het succes van ‘Autobahn’ halen Schneider en Hütter twee elektronische slagwerkers bij de groep: Karl Bartos en Wolfgang Flür. Vanuit hun Düsseldorfse Kling Klang studio bestoken ze in de jaren zeventig en tachtig de wereld met humoristische toekomstvisies. Op de conceptalbums ‘Radioactivity’, ‘The Man Machine’, en ‘Computerworld’ is avant-la-lettre al te horen hoe telecommunicatie, machines, computers en robots de wereld zullen veranderen. ‘Computer Love’ uit 1981 biedt een voorproefje op de Internet-generatie: “Another lonely night / Stare at the TV screen / I don’t know what to do / I need a rendezvous / I call this number / For a data date.” In ons cyberspace-tijdperk beschikken we over de elektronische ‘Autobahn’ waarmee die data-dates te realiseren zijn.
Robot-pop
“Wir sind auch alle programmiert / Und was du willst wird ausgeführt / Wir sind die Roboter” klinkt het op ‘Die Mensch-Maschine’ uit 1978. Kraftwerk voegt in 1981 de daad bij het woord en gaat voortaan met robots optreden. Ze omschrijven hun muziek niet voor niets als robot-pop: een muzikale weergave van de huidige maatschappij waarin mensen als robotten lijken te functioneren. Florian Schneider: “In Paris, the people go in the Metro, they move, they go to their offices, 8 a.m. in the morning, it’s like remote control. It’s strange.”3
In 1991 kon ik met eigen ogen de Kraftwerk-leden en hun robots aanschouwen tijdens een concert in Muziekcentrum Vredenburg. Geheel in het zwart gekleed stond de viermansformatie met de muziek meedeinend achter hun meegenomen Kling Klang studioapparatuur. Totdat tijdens ‘The Robots’ plotseling de lichten uitgingen. De muziek speelde onveranderlijk door, maar bij het weer aangaan van de lampen waren alleen vier dansende robots te zien.
Niet alleen op het podium, maar ook daarbuiten bewegen de Kraftwerk-leden zich als een soort Thunderbirds door het leven. Sinds 1970 gaan ze zowat iedere avond naar hun Kling Klang Studio. Daar drinken ze koffie, discussiëren ze over muziek en improviseren ze urenlang. Omdat Kraftwerk vrijwel nooit in de openbaarheid treedt en zich voor publiciteitsfoto’s laat vertegenwoordigen door hun robots, is er een geheimzinnig beeld rondom hen ontstaan. Pascal Bussy probeert in zijn boek Kraftwerk. Man, Machine and Music dat beeld te doorbreken. Aanvankelijk leek zijn speurtocht op een rechercheonderzoek, maar doordat Hütter, Schneider en andere betrokkenen toestemden in exclusieve interviews, wordt voor het eerst een inzicht gegeven in hun werkwijze en ideeën. Desondanks is zijn poging om het mysterie rondom Kraftwerk te ontrafelen niet geheel gelukt. En dat is maar goed ook. In een cultuur waarin “Every generation throws a hero up the pop charts”4, is het anti-sterrendom van Kraftwerk verfrissend.
Epigonen
Pascal Bussy slaagt er wel in om te verklaren waarom Kraftwerk in het tijdperk van hip hop en house zo weinig van zich liet horen. Florian Schneider en Ralf Hütter merkten in New Yorkse disco’s dat veel jonge zwarte DJ’s hun ritmes en melodieën met andere platen mixten om zo nieuwe dansmuziek te creëren. Een voorbeeld daarvan is Afrika Bambaataa, een centrale figuur in de New Yorkse rap- en funkscene, die in 1982 de single ‘Planet Rock’ uitbracht. Deze baanbrekende hit voor de hip hop-rage was gebaseerd op de ritme-track van ‘Numbers’ van het album ‘Computer World’ en de melodie van ‘Trans-Europe Express’. Het gebruik van samples, stukjes originele muziek in nieuwe muziek, nam daarna een grote vlucht. Na James Brown is Kraftwerk de meest gesamplede groep aller tijden.
Ook andere Kraftwerk-epigonen deden in het begin van de jaren tachtig hun intrede. In Duitsland bloeide de Neue Deutsche Welle, met de synthesizer als centraal instrument.5 Britse new-wave-groepen als Depeche Mode, New Order en Orchestral Manoeuvres In The Dark borduurden verder op Kraftwerk-tonen. De eerste, op versnelde Kraftwerk-ritmes gebaseerde, in Detroit vervaardigde, techno-platen verschenen. het aantal beats per minute steeg snel. De Belgische groep Front 242 vermeldde deze zelfs op de CD ‘Tyranny for you’, maar hun 150 beats per minute in het nummer ‘Soul Manager’ vormt tegenwoordig geen uitzondering meer. Patrick Codenys van Front 242 komt in het boek van Bussy uitgebreid aan het woord. Alhoewel hun muziek heel anders klinkt dan die van Kraftwerk, zou je het toch als een voortzetting kunnen zien. Was Kraftwerk in de jaren zeventig en tachtig de belangrijkste elektronische groep, Front 242 lijkt het voor de jaren negentig te worden.
Commerciële uitwassen
Onder meer op de CD ‘Computerworld’ uit 1981 valt te horen dat Kraftwerk wat betreft dansmuziek zijn tijd ver vooruit was. In het nummer ‘Pocket Calculator’ is één van de eerste house-deuntjes uit de popgeschiedenis te horen. Dergelijke deuntjes zijn eigenlijk ook al te horen in nummers van ‘Radio-Activity’ uit 1975. Die vernieuwende ritmes vormen het probleem voor Kraftwerk in de jaren tachtig. De enige plaat die ze nog produceren is ‘Electric Café’ (1986). Twee jaar later begint de opmars van house-muziek. Eerst vanuit hoofdstedelijke clubs en later via house-party’s die net zo’n ophef veroorzaken als rock ’n roll-concerten in het begin van de jaren zestig. Anno 1995 worden de hitparades compleet beheerst door allerlei commerciële uitwassen van die oorspronkelijk zo innovatieve muziek. De Kraftwerk-pioniers worden aan alle kanten omstuwd door de door hen uitgevonden ritmes.
Daaruit is waarschijnlijk de lange stilte te verklaren die volgde na ‘Electronic Café’. Kraftwerk besteedt haar tijd in de Kling Klang studio om al haar analoog opgenomen muziek digitaal in computers op te slaan. In 1991 verschijnt ‘The Mix’: Kraftwerks ‘Klassik Werks’ in een eigentijds jasje gestoken. Het grappige van deze plaat is dat Kraftwerk met de technologie die door epigonen is ontwikkeld, hun eigen klassiekers geremixed heeft. Het resultaat is wisselvallig: aan sommige nummers als ‘Autobahn’ en ‘Trans-Europe Express’ is nauwelijks gesleuteld, terwijl songs als ‘Radio-Activity’ en ‘The Robots’ op een fraaie manier up-to-date zijn gebracht. Ook binnen de groep is niet alles meer koek en ei. De slagwerkers Karl Bartos en Wolfgang Flür stappen op omdat ze de langdurige inactiviteit van Kraftwerk beu zijn. Karl Bartos brengt in 1993 met de op de achtergrond opererende Kraftwerk-componist en vormgever Emil Schult en Lothar Manteuffel van de Düsseldorfse groep Rheingold onder de naam Electric Music het album ‘Esperanto’ uit. De sound verschilt weinig van Kraftwerk, alleen de zang ex-Orchestral Manoeuvres In The Dark-vocalist Andy McCluskey klinkt wat minder klinisch dan die van Ralf Hütter.
Terwijl Kraftwek al acht jaar bezig is aan een nieuw album, werden in de afgelopen jaren hun composities voor het eerst gecoverd. Na het album van het Balenescu Quartet is er nu ook ‘Trans Slovenia Express’, waarop Sloveense bandjes – met als meest prominente representant Laibach – hun interpretaties van Kraftwerk-nummers laten horen. In een mix van Ambient, Triphammer, Techno, Deepnoise-Core en Central European Salon Music zoals de hoestekst vermeld. Popjournalist Biba Kopf legt in diezelfde tekst een verband tussen de jonge republiek Slovenië en de muziek van Kraftwerk. Een verband dat is terug te voeren op de Duitse romantiek die vanaf de negentiende eeuw het verlangen naar beweging, bergen en de Middellandse zee vertolkte. Ondanks de negatieve connotaties is dat romantische verlangen terug te vinden in het door Duitse, Oostenrijkse, Slavische en Italiaanse invloeden beheerste Slovenië, en in de muziek van Kraftwerk. Naast hun antiek aandoende futurisme verlangt men ondermeer op het album ‘Trans-Europe Express’ naar de idee van een eindeloos Europa. Dat is de kracht van Kraftwerk: moderne science-fiction-achtige ritmes gecombineerd met romantische melodieën en teksten.
Tschernobyl
Van Kraftwerk wordt na de release van ‘The Mix’ en de gelijknamige tour weinig meer vernomen. In 1992 gaven ze een zeldzaam gastoptreden bij een door U2 georganiseerd concert tegen de bouw van een tweede kerncentrale in Sellafield. Daar speelden ze ook een nieuwe versie van ‘Radio-Activity’ uit 1975. Het nummer werd aanvankelijk door velen opgevat als een pleidooi voor het gebruik van kernenergie. In de fraaie nieuwe dance-versie wordt die interpretatie tegengesproken door de slogan ‘stop radioactivity’ en het noemen van de nucleaire rampen in Tschernobyl, Harrisburg, Sellafield en Hiroshima.
Zoals het bij een ontoegankelijke groep hoort doen inmiddels verschillende geruchten omtrent de toekomst van Kraftwerk de ronde: Florian Schneider zou inmiddels uit de groep zijn gestapt;* […]
Kraftwerk is het slachtoffer geworden van de wet van de remmende voorsprong. In een tijd waarop house-nummers worden verzameld op compilatie-CD’s als ‘Trance Europe Express’, lijken Ralf Hütter en Florian Schneider bevreesd om zich met hun navolgers te meten. Te hopen valt echter dat ze voor het eind van de twintigste eeuw nog wat van zich laten horen, mede omdat hun toekomstmuziek – in tegenstelling tot de letterlijke betekenis – werkelijk verwezenlijkt is en de klanken van hun navolgers doen verlangen naar iets nieuws van the original.
Stefan Louwers
- Wolfgang Schiffner, Einflüsse der Technik auf die Entwicklung von Rock/Pop-Musik (Hamburg 1991) 26. ↩︎
- Balanescu Quartet, Possessed. The Balanescu Quartet Play Kraftwerk, David Byrne, Alexander Balanescu (Londen 1992). ↩︎
- Pascal Bussy, Kraftwerk. Man, Machine and Music (Wembley 1993) 161. ↩︎
- Paul Simon, ‘The Boy In The Bubble’, Graceland (New York 1986). ↩︎
- Mathias Döpfner en Thomas Garms, Neue Deutsche Welle. Kunst oder Mode? – Eine sachliche Polemik für und wider die neudeutsche Popmusik (Frankfurt am Main 1984) 42. ↩︎
Historisch Institutioneel Tijdschrift (H.In.T.) 1 (1995) 15-19.
*Postscriptum Florian Schneider verliet Kraftwerk in 2007 en overleed op 21 april 2020.
Ralf Hütter bouwde in 2009 een nieuwe Kling Klang Studio aan de Lise-Meitner-Straße 8 in Meerbusch-Osterath. Sindsdien reist hij met zijn ‘Musik Non Stop’ de wereld rond.
Het absolute hoogtepunt was Der Katalog 1 2 3 4 5 6 7 8 in 2015 in het Amsterdamse Paradiso, waar alle albums op acht achtereenvolgende avonden werden uitgevoerd. Ik logeerde in Hotel Américain – met vanaf het balkon uitzicht op de Apple Store – en begon de avond met witte wijn en bitterballen op het terras van Café Kooper aan het Leidseplein. Op de laatste avond, vrijdag 23 januari, kwam Kraftwerk na de gebruikelijke twee encores nóg een keer terug voor een extra toegift. Als allerlaatste speelden ze ‘Autobahn’, het nummer waarmee de eerste avond op vrijdag 16 januari was begonnen. Dat er vanwege een storing geen reguliere treinen reden, maakte niet meer uit: ik nam de laatste nachttrein naar Nijmegen.
Een ware uitputtingsslag was hetzelfde concept in 2017 in de Koningin Elisabethzaal in Antwerpen, pal naast mijn junior suite met terras in het Park Inn by Radisson Antwerp City Centre: acht studioalbums in slechts vier avonden. Het eerste concert begon om 19:00 uur, het tweede om 22:00 uur. Tussendoor ‘rende’ ik over het Koningin Astridplein naar Brasserie Monico voor een korte pauze met witte wijn op het terras.
Op de laatste avond – de dag na de aanslag in de Manchester Arena op maandag 22 mei, waarbij 22 doden vielen tijdens een concert van Ariana Grande – werden we buiten bewaakt door zwaarbewapende soldaten. Na afloop leidde men ons via een vluchtweg naar de nooduitgang in de Carnotstraat.
Ralf Hütter is op 20 augustus 2026 80 jaar geworden.