“Ik ben een ruïne van de zee
omringd door alle namen van het water
waar elke droom een eiland wordt
dat elba heet”
Paul Snoek, ‘Archipel’, Verzamelde gedichten (Antwerpen 1982) 11.
Staande op de kade, zien we Elba liggen zoals Michael Wolgensinger het beschreef: “eine längliche graue Fläche; wollte ich sie zeichnen, so hätte ich unten einen horizontale Strich zu ziehen, der, an beiden Enden zackig afsteigend, oft bizarre Formen annehmen würde.”
De zon schijnt op het vrijwel lege schip. Op het bovendek kijken we naar de Toscaanse archipel. Elba lijkt op een steenworp afstand te liggen, maar toch doen we er een uur over om het in een baai gelegen havenstadje Portoferraio te bereiken.
Kapitein Ussher van de Undaunted deed er vanaf een strand in de buurt van St. Raphaël vijf dagen over om de haven te bereiken. Op 3 mei 1814 meerde hij aan met een bijzonder vracht: Napoleon I, de ex-keizer van een groot deel van Europa en de nieuwe koning van Elba.
Napoleon trof een armzalig eiland aan. Op wat bergen met land ertussen leefden 12.000 inwoners voornamelijk van opgedolven metalen, andere bijzondere stenen en mineralen en de land- en wijnbouw. “Les Elbois aiment la chasse, sont bons marins, et se livrent avec plaisir aux exercises pénibles. Si leur territoire est menacé de quelque invasion, on les voit tous se faire soldats,” zo verhaalt de Notice sur l’Ile de’Elbe. Deze “coup-d’oeil sur l’histoire de cette ile que est devenue la résidence de Buonaparte” werd in 1814 uitgegeven, waarschijnlijk om het Franse volk te informeren over het eiland waar hun voormalige voorman naar verbannen was.
Volgens generaal Dalesme, de bevelhebber van het op Elba gelegerde Franse garnizoen, was Napoleon kalm toen hij temidden van een grote menigte voet aan wal zette. Napoleon verklaarde bij die gelegenheid zich te zullen wijden aan de welvaart van Elba. Allereerst zorgde hij voor zijn eigen welvaart en veiligheid. De op de mooiste plek van Portoferraio, tussen Fort Stella en Fort Falcone in, gelegen Villa Mulini werd voor Napoleon en zijn kleine hofhouding gerenoveerd. In het eenvoudige gebouw van twee verdiepingen woonde Napoleon op de begane grond. Daar had hij de beschikking over een badkamer, een slaapkamer, een studeerkamer, een bibliotheek en een salon.
De villa is in vrij originele staat behouden gebleven. De voorkant ligt aan verstild pleintje. De achterkant is meer de moeite waard. De direct aan zee gelegen tuin is één van de mooiste uitzichtspunten van Elba. Zittend op het bankje van Napoleon vraag je je af waarom hij zo nodig binnen een jaar alweer weg moest vluchten. In die periode kreeg zijn grootheidswaanzin weer de overhand. Dit eiland was veel te klein voor hem. Zoals Napoleon zei, staande op Monte Orello, de heuvel in het midden van Elba: “Wel, het is zeker een heel klein eiland.”
Desondanks probeerde hij aanvankelijk Elba in een modelkoninkrijk te veranderen. Hij liet wegen aanleggen, bouwde een klein leger en een vloot op, bekommerde zich om de watervoorziening en de sanitaire systemen, introduceerde Franse wetten en hief belastingen. Dat nam wel eens absurde vormen aan, zo blijkt uit een door Norman MacKenzie in zijn boek The Escape from Elba aangehaalde uitspraak van generaal Bertrand, de belangrijkste begeleider van Napoleon: “His majesty dictated about fowls, ducks meat and all eatables as if he was dealing at Paris with matters of the greatest importance.”
Om de toeristen te ontlopen die naar Napoleon kwamen kijken “alsof hij een wild beest was”, sloeg hij een zomerkamp op in de heuvels. Heden ten dage is dit verblijf in Marciano Alto onderdeel van de toeristische Napoleon-route. Niet ver van Marciano Alto ligt de Monte Capanne, het hoogste punt van Elba, met uitzicht op Napoleons geboorte-eiland Corsica. Vooral hier moet het verlangen om terug te keren naar Frankrijk gegroeid zijn, want, zoals hij zelf achteraf zei: “Op een klein eiland is, nadat je de machinerie van de beschaving in gang hebt gezet, niets meer te doen behalve sterven van verveling of er met een heroïsch avontuur uit te vertrekken.”
Het werd het laatste. Op 26 februari 1815 vertrok Napoleon onder de klanken van de Marseillaise naar Antibes. “The reign of the King of Elba was an extraordinary and bizarre performance, like a harlequinade staged between two acts of a tragedy, and there has been nothing else quite like it,” zo schrijft Norman Mackenzie.
Nadat we aangekomen zijn in Portoferraio dwalen we wat door de stegen en straten die veelal uit trappen bestaan. Een stadje dat door de ommuringen en de forten een beschermde indruk geeft. Haar blik is niet naar buiten gericht, naar de omringende zee, maar naar binnen, naar de rustige baai. We lopen langs de buitenkant, over de stadsmuren. De zon gaat onder. De donkerblauwe massa met schuimkoppende golven contrasteert met een oranje streep aan de horizon en de witte, halve maan. Als we op het terras van Hotel Hermitage zitten vragen we ons even af hoe gek je wel niet moet zijn om uit deze verbanning te vluchten. Een eiland als Elba komt maar zelden in je mooiste dromen voor.
Stefan Louwers
Literatuur
Notice sur l’Ile d’Elbe. Contenant la description de ses villes, ports, places fortes (Parijs 1814).
Norman Mackenzie, The escape from Elba. The Fall and Flight of Napoleon 1814-1815 (Oxford 1982).
Michael Wolgensinger, Elba. 66 Fotos und ein Text des Fotografen (Zürich 1956).
Verleden Tijd Schrift 3 (1995) 26-30.
Postscriptum
“waar elke droom een eiland wordt
dat elba heet
en elk verlangen
zand van sint helena”
Paul Snoek, ‘Archipel’, Verzamelde gedichten (Antwerpen 1982) 11.